మాయయాథ వివాదేన సన్ధినా విగ్రహేణ చ । పలాయనేన ధైర్యేణ చ్ఛద్మనోపాయనేన చ
అప్పుడు మాయతో, వాదంతో, ఒప్పందంతో, కలహంతో, పారిపోవడముతో, ధైర్యంతో, మాయాచతుర్యంతో కూడా వారు వ్యవహరించారు.
కార్పణ్యేనాస్త్రయుద్ధేన స్వాన్తర్ధానైశ్ చ భూరిశః । కృతస్ స సమరో దేవైస్ త్రింశద్ వర్షాణి పఞ్చ చ
ఆత్మదుఃఖంతో, ఆయుధాల యుద్ధాలతో, మళ్లీ మళ్లీ కనిపించకుండా పోవడముతో—ఇలా ఎన్నో మార్గాల్లో, ఆ దేవతలతో యుద్ధం ముప్పై ఐదు సంవత్సరాలు కొనసాగింది.
వర్షాణి దివసాన్ మాసాన్ దశాష్టౌ పఞ్చ సప్త చ । వర్షాణి పేతుర్ వృక్షాగ్నిహేత్యమ్బ్వశనిభూభృతామ్
ఏళ్ళు, రోజులు, నెలలు—పది, ఎనిమిది, ఐదు, ఏడూ—ఈ కాలం వృక్షాలు, అగ్ని, ఆయుధాలు, నీరు, ఆహారం, పర్వతాలకు గడిచిపోయాయి.
ఏతావతా తు కాలేన దృఢాభ్యాసాద్ అహఙ్కృతేః । దామాదయో ఽహమ్ ఇత్య్ ఆస్థాం జగృహుర్ గ్రస్తచేతసః
ఈంత కాలంలో, దృఢమైన అభ్యాసంతో, బంధనాలు మొదలైనవి 'నేనే' అన్న భావనను గట్టిగా అలవాటు చేసుకున్నాయి; వాటి మనస్సు పూర్తిగా ఆలోచనలో మునిగిపోయింది.
నైకట్యాతిశయాద్ యద్వద్ దర్పణం బిమ్బవద్ భవేత్ । అభ్యాసాతిశయాత్ తద్వత్ తే ఽప్య్ అహఙ్కారితాం గతాః
ఎక్కువ దగ్గరగా చూస్తే దర్పణం ప్రతిబింబంలా కనిపించడంలా, అలాగే పదే పదే అలవాటు వల్ల అవి కూడా 'నేనే' అన్న భావనను సంపూర్ణంగా పొందాయి.
యద్వద్ దూరతరం వస్తు నాదర్శే ప్రతిబిమ్బతే । పదార్థవాసనా తద్వద్ అనభ్యాసాన్ న జాయతే
ఎలా అంటే, దూరంలో ఉన్న వస్తువు అద్దంలో కనిపించదు కదా, అలాగే పదార్థాల పట్ల మనస్సులో ఆకాంక్షలు, అలవాటు లేకపోతే, మనసులో వాటి గుర్తులు ఏర్పడవు.
యదా దామాదయో జాతా జాతాహఙ్కారవాసనాః । తదా మే జీవితం మే ఽర్థ ఇతి దైన్యమ్ ఉపాగమన్
బంధాలు మొదలైన వాటితో పాటు, అహంకారపు భావనలు పుట్టినప్పుడు, 'నా జీవితం, నా వస్తువులు' అని భావించడం మొదలైంది. అలా బాధ మనలోకి వచ్చింది.
భయవాసనయా గ్రస్తా మోహవాసనయా హతాః । ఆశాపాశనిబద్ధాస్ తే తతః కృపణతాం గతాః
భయపు భావనల చేత పట్టుబడి, మాయలో మునిగి, ఆశల బంధనాల్లో కట్టుబడి, వారు దురదృష్టంలో పడిపోయారు.
ముధైవ హ్య్ అనహఙ్కారైర్ మమత్వమ్ ఉపకల్పితమ్ । రజ్జ్వాం భుజఙ్గత్వమ్ ఇవ దామవ్యాలకటైస్ తతః
అహంకారం లేని వారిలో కూడా 'ఇది నాది' అనే భావన వృథాగా ఊహించబడుతుంది. అది కట్టెను చూసి పాము అని భ్రమపడినట్టు, దాములోని పాముల గుర్తులు చూసి కల్పించడమే.
ఆపాదమస్తకం దేహలతేయం భవతు స్థిరా । మమేతి తృష్ణాకృపణా దీనతాం తే సమాయయుః
ఈ శరీరం తల నుండి పాదాల వరకు నిలకడగా ఉండాలని కోరుకునే వారు, 'ఇది నాది' అనే తపనతో దయనీయమైన ఆశలకు లోనై, చివరకు నిరాశలో పడిపోతారు.
స్థిరో భవతు మే దేహస్ సుఖాయాస్తు ధనం మమ । ఇతి బద్ధధియాం తేషాం ధైర్యమ్ అన్తర్ధిమ్ ఆయయౌ
నా శరీరం బలంగా ఉండాలి, నా ధనం నాకు సుఖం కలిగించాలి అని బలమైన అభిలాష కలిగినవారికి ధైర్యం మాయమైపోతుంది.
అవాసనత్వాద్ వపుషామ్ అనాస్థత్వాత్ సురద్విషామ్ । యాభూత్ ప్రహారపరతా మార్జితైవాశు సాభవత్
శరీరాలకు లోతైన ముద్రలు లేవు, దేవతలకు శత్రువులకు స్థిరత్వం లేదు, అందువల్ల వారి హింసకోరిక త్వరగా తుడిపాటుగా పోయింది.
కథం స్థిరా జగత్య్ అస్మిన్ భవేమ ఇతి చిన్తయా । వేధితా దీనతాం జగ్ముః పద్మా ఇవ నిరమ్భసః
ఈ లోకంలో మనం ఎలా స్థిరంగా ఉండగలం అని ఆలోచిస్తూ, వారు ఆందోళనతో కుంగిపోయారు; నీరు లేని పద్మాలు ఎలా వాడిపోతాయో అలా.
తేషాం త్వ్ అర్థాన్నపానేషు స్వాహఙ్కృతిమతాం రతిః । బభూవ భవభావస్థా భీషణా భవభాగినీ
వారిలో తమ స్వంత అహంకారంతో ఉన్నవారు, తినిపించడంలో, తాగడంలో ఆనందాన్ని కనుగొన్నారు. వారు జనన మరణాల చక్రంలోనే చిక్కుకుని, భయంకరమైన లోకబంధనంలో బంధించబడి ఉన్నారు.
అథ తస్మిన్ రణే భీత్యా సాపేక్షత్వమ్ ఉపాయయుః । మత్తేభగణసంరబ్ధా వనే హరిణకా ఇవ
ఆ యుద్ధంలో భయంతో వారు ఆధారపడే వారయ్యారు. మత్తులో ఉన్న ఏనుగుల గుంపు మధ్య అడవిలో చిక్కుకున్న జింకలు ఎలా ఉంటాయో, అలా మారిపోయారు.
మరిష్యామో మరిష్యామ ఇతి చిన్తాహతాశయాః । మన్దం మన్దం కిల భ్రేముః కుపితైరావణే రణే
'మనం చనిపోతాం, మనం చనిపోతాం' అనే ఆలోచనతో భయపడిపోయి, ఆశలు నశించి, వారు యుద్ధంలో మెల్లగా, అలసటగా తిరుగుతూ, కోపంగా ఉన్న ఎర్రకోట ఏనుగు మధ్యలో ఉన్నట్టు ఉన్నారు.
శరీరైకార్థినాం తేషాం భీతానాం మరణాద్ అతి । అల్పసత్త్వతయా మూర్ధ్ని కృతమ్ ఆపత్ప్రదం పదమ్
కేవలం శరీరమే కావాలని కోరుకున్న, భయపడిన వారిపై, వారి బలహీనత వల్ల మరణం వారి తలపై విపత్తు తెచ్చే అడుగు వేసింది.
అథ ప్రమ్లానసత్త్వాస్ తే హన్తుమ్ అగ్రగతం భటమ్ । న శేకుర్ ఇన్ధనక్షీణా హవిర్ దగ్ధుమ్ ఇవాగ్నయః
ఆ సమయంలో వారి బలమంతా తగ్గిపోయింది. వారు ముందున్న గొప్ప యోధుడిని చంపలేకపోయారు. ఇది, దీవిన కోసం ద్రవ్యము లేకుండా పోయిన అగ్నులు హవిస్సును కాల్చలేకపోయినట్లే.
విబుధానాం ప్రహరతాం సుదస్యుత్వమ్ ఉపాగతాః । క్షతవిక్షతసర్వాఙ్గాస్ తస్థుస్ సామాన్యవద్భటాః
దేవతలు యుద్ధంలో దాడి చేస్తుండగా, యోధులు పూర్తిగా గాయపడి, శరీరమంతా రక్తమోడుతూ, ఇక యుద్ధం చేయలేని స్థితికి వచ్చారు. వారు ఇక సాధారణ మనుషుల్లా నిలిచిపోయారు.
బహునాత్ర కిమ్ ఉక్తేన మరణాద్ భీతచేతసః । దైత్యా దేవేషు వల్గత్సు దుద్రువుస్ సమరాజిరాత్
ఇక్కడ ఎక్కువగా చెప్పాల్సిన అవసరం లేదు. మరణ భయంతో హృదయాలు వణికిపోయిన రాక్షసులు, దేవతలు ముందుకు వస్తుండగా యుద్ధభూమిని వదిలి పారిపోయారు.
తేషు ద్రవత్సు సర్వేషు సర్వతో దానవాద్రిషు । దామవ్యాలకటాఖ్యేషు విఖ్యాతేష్వ్ అసురాలయే
అందరూ పారిపోతుండగా, రాక్షసుల పర్వతాలలోని ప్రసిద్ధమైన దామ, వ్యాల అనే అసురుల నివాసాలలోకి వారు అన్ని దిశలలో పరుగెత్తారు.
తద్దైత్యసైన్యమ్ అపతత్ ఖాద్ విద్రుతమ్ ఇతస్ తతః । కల్పాన్తపవనాధూతం తారాజాలమ్ ఇవాభితః
అప్పుడు ఆ దానవ సైన్యం, యుగాంతపు గాలికి చెలరేగిన నక్షత్రాల వలయంలా, అన్ని దిశలకూ పారిపోయింది.
అమరాచలకుఞ్జేషు శిఖరాణాం శిలాసు చ । తటేషు వారిరాశీనాం పయోదపటలేషు చ
దేవతల కొండల లోయల్లో, శిఖరాలపై, పర్వత శిలలమీద, సముద్రతీరాల్లో, మేఘాల పొరలపై—
సాగరావర్తగర్తేషు శ్వభ్రేష్వ్ అథ సరిత్సు చ । జఙ్గలేషు దిగన్తేషు జ్వలత్సు విపినేషు చ
సముద్రపు అలల గుండ్రంగాల్లో, లోతైన బొరియాల్లో, నదుల్లో, ఎడారుల్లో, దిక్కుల చివరల్లో, మండుతున్న అడవుల్లో—
తద్రణోత్సన్నకోశేషు గ్రామేషు నగరేషు చ । అటవీషూగ్రయక్షాసు మరుషూద్యద్దవాగ్నిషు
ఆ యుద్ధ భూముల్లో ఖాళీ అయిన నిధుల దగ్గర, గ్రామాల్లో, పట్టణాల్లో, భయంకరమైన యక్షులు తిరిగే అడవుల్లో, అగ్ని మండే ఎడారుల్లో—
లోకాలోకాచలాన్తేషు పర్వతేషు హ్రదేషు చ । అన్ధ్రద్రమిడకాశ్మీరపారసీకపురేషు చ
లోకాలోక పర్వత సరిహద్దుల్లో, ఇతర పర్వతాల్లో, సరస్సుల్లో, అలాగే ఆంధ్ర, ద్రావిడ, కాశ్మీర్, పారసీక దేశాల పట్టణాల్లో—
నానామ్భోధితరఙ్గాసు గఙ్గాజలఘటాసు చ । ద్వీపాన్తరేషు దూరేషు జమ్బూషణ్డలతాసు చ
వివిధ సముద్రాల అలల్లో, గంగా నదీ జలపు మట్టికుండల్లో, దూరమైన ద్వీపాల్లో, జంబూ చెట్ల తోటల్లో—
సర్వతః పర్వతాకారాః పతితాస్ తే సురారయః । విస్ఫోటితాఙ్గచరణా విభిన్నకరబాహవః
ప్రతి చోటా, ఆ దేవతలకు శత్రువులు పర్వతాల్లా కూలిపడి, వారి అవయవాలు, కాళ్లు విరిగి, చేతులు, భుజాలు చీలిపోయాయి.
శాఖాలగ్నాన్త్రతన్త్రీకా ముక్తరక్తవహచ్ఛటాః । వ్యస్తాఙ్గఖురమూర్ధానో నిష్క్రాన్తకుపితేక్షణాః
కొమ్మల్లో అంతర్యాలు చిక్కుకుని, రక్త ప్రవాహాలు స్వేచ్ఛగా పారుతూ, శరీర భాగాలు, తలలు చెల్లాచెదురుగా పడి, కోపంతో మెరిసే కళ్ళతో ప్రాణం విడిచారు.
స్వాయుధావలనావేగచ్ఛిన్నకఙ్కటహేతయః । దూరాపాతవిపర్యస్తపతన్నానావిధాంశుకాః
వారి ఆయుధాల దెబ్బలతో వారి కవచాలు విరిగిపోయాయి. దూరంగా పడిపోయిన వారి వస్త్రాలు చించబడి, ఎన్నో విధాలుగా నేలమీద చెల్లాచెదురుగా పడ్డాయి.