గిరివర్షణమ్ అమ్బువర్షణం వివిధోగ్రాయుధవర్షణం తథా । విషమాశనివర్షణం చ తే శమమ్ అన్యోఽన్యమ్ అథాగ్నివర్షణమ్
అక్కడ పర్వతాలు, నీరు, భయంకరమైన ఆయుధాలు, రకరకాలుగా వర్షంలా కురిసాయి. కొంతసేపటికి అసమానమైన రాళ్లు, తరువాత పరస్పరం మీద అగ్నివర్షం కూడా కురిసింది.
అనయన్ నయమార్గకోవిదా దలితాశేషగిరీన్ద్రభిత్తయః । ససృజుశ్ చ సమం సమన్తతః కకుబఙ్గేష్వ్ ఇవ పుష్పవర్షణమ్
యుద్ధంలో నిపుణులు, అన్ని పర్వతాల గోడలను ధ్వంసం చేసి, దిక్కుల కొమ్మలపై పువ్వుల వర్షంలా, చుట్టూ అంతటా పుష్పవర్షాన్ని కురిపించారు.
దేవాసురాస్ సరససఙ్గరసమ్భ్రమార్తా అన్యోఽన్యమ్ అఙ్గదలనాకులహేతిహస్తాః । దామేన్ద్రడిమ్బదహనాః పృథుపీఠపీఠైః కీర్ణాసృజో నభసి బభ్రముర్ ఆక్షిపన్తః
దేవతలు, రాక్షసులు యుద్ధ ఉల్లాసంతో కలవరపడి, ఒకరిపై ఒకరు ఆయుధాలు ఎత్తి కొట్టుకుంటూ, ఇంద్రుడి వజ్రపు అగ్ని వంటి జ్వాలలతో మెరిసిపోతూ, పెద్ద పీఠాలపై కూర్చొని, రక్తప్రవాహాలను ఆకాశంలో చెలరేగించారు.
ఛిన్నైశ్ శిరఃకరభుజోరుభరైర్ భ్రమద్భిర్ ఆకాశకోశశలభైర్ అశివైస్ తదానీమ్ । ఆసీజ్ జగజ్జఠరమ్ అభ్రవరైర్ ఇవోగ్రైర్ ఆభాస్కరం స్థగితదిక్తటశైలజాలమ్
ఆ సమయంలో, ప్రపంచం పొట్టలో నరికిన తలలు, చేతులు, భుజాలు, తొడలు ఆకాశంలో భయంకరమైన మిడతల్లా తిరుగుతూ కనిపించాయి. దట్టమైన మేఘాలు పర్వతాల్లా ఉగ్రంగా ఉండి, సూర్యుడిని, దిక్కుల చివరల పర్వతాలను ఆవరించాయి.
మత్తానలం క్షుబ్ధజలానిలార్కం దలద్వనం శీర్ణసురాసురౌఘమ్ । బ్రహ్మాణ్డమ్ ఆఖణ్డితకుడ్యకోణమ్ అకాలకల్పాన్తకరాలమ్ ఆసీత్
అప్పట్లో బ్రహ్మాండం కాలాంతంలో లాగ భయంకరంగా మారింది. పిచ్చి మంట, అలజడి నీరు, గాలి, ఎండ, చీలిపోయిన అడవులు, నాశనం అయిన దేవతలు, రాక్షసులు, కానీ బ్రహ్మాండపు గోడలు, మూలలు మాత్రం చెక్కుచెదరలేదు.
భ్రాన్తం భృశం భ్రమితదిక్తటమ్ అద్రికూటైర్ ఆత్మప్రమాణఘనహేతిహతై రణద్భిః । కూజద్భిర్ ఆర్తిభిర్ ఇవోగ్రగుహౌఘవాతైః క్రన్దద్భిర్ ఆపతితసింహరవైర్ అదభ్రైః
పర్వత శిఖరాలు గట్టి ఆయుధాలతో తాకి చెల్లాచెదురై, దిక్కులు గందరగోళంగా మారాయి. గుహల్లో ఉన్న క్రూర జంతువుల అరుపులు, పడిపోయిన సింహాల గర్జనలు మేఘాలు కూలిపోతూ వినిపించాయి.
మాయానదీజలధియోధఘనాగ్నిదాహైర్ వృక్షైస్ సురాసురశవైర్ అచలైశ్ శిలౌఘైః । భ్రాన్తం శిరస్త్రశరశక్తిగదాస్త్రశస్త్రైర్ వాతావకీర్ణవనపర్ణవద్ అమ్బరాన్తః
ఆకాశం మాయానదులు, సముద్రాలు, మేఘాలు, అగ్ని పొగలు, చెట్లు, దేవతలూ రాక్షసుల శవాలు, పర్వతాలు, రాళ్ల వర్షాలతో నిండిపోయింది. తలలు, బాణాలు, కత్తులు, గదలు, ఆయుధాలు గాలిలో అడవి ఆకులా చెల్లాచెదురయ్యాయి.
అద్రీన్ద్రపక్షపరిమాణగమాగమైకదుర్వారహస్తతలదారుణతాడనైర్ ద్రాక్ । ఆసీత్ పతద్భటశరీరగిరీన్ద్రఘాతవిభ్రష్టదేవపురపూర్ణజలార్ణవౌఘః
పర్వతాల పక్షాల రాకపోకల వలె ఆగలేని చేతి దెబ్బలతో, దేవతల నగరాలు కూలిపోయి, యోధుల శరీరాలు పర్వతాల్లా పడిపోవడంతో, సముద్రంలా నిండిన నీటి ప్రవాహం ఒక్కసారిగా ఉప్పొంగింది.
ఘనఘుఙ్ఘుమపూరితాన్తరిక్షా క్షతజాక్షాలితభూధరాన్తరాలా । రుధిరహ్రదవృత్తివర్తినీ వా భువనాభోగగుహా తదాకులాభూత్
ఆకాశం మేఘాల ఘోర గర్జనతో నిండిపోయింది. పర్వతాల మధ్య భాగాలు రక్తంతో కడిగిపోయాయి. యుద్ధ ప్రవాహంలో ఊగిసలాడుతున్న రక్తపు సరస్సులా, ఈ లోకపు గుహ అల్లకల్లోలంగా మారింది.
అనన్తదిక్ప్రసరవికారకారిణీ క్షయోదయోన్ముఖసుఖదుఃఖదాయినీ । రణక్రియాసురసురసఙ్ఘసఙ్కటా తదాభవత్ ఖలు సదృశీహ సంసృతేః
దేవతలు, రాక్షసులతో నిండిన ఆ యుద్ధ కలహం అన్ని దిక్కులకూ విస్తరించి, సృష్టి, లయ, సుఖం, దుఃఖం అన్నీ కలిపి ఇస్తూ, నిజంగా ఈ సంసార చక్రంలా మారింది.
మాయయాథ వివాదేన సన్ధినా విగ్రహేణ చ । పలాయనేన ధైర్యేణ చ్ఛద్మనోపాయనేన చ
అప్పుడు మాయతో, వాదంతో, ఒప్పందంతో, కలహంతో, పారిపోవడముతో, ధైర్యంతో, మాయాచతుర్యంతో కూడా వారు వ్యవహరించారు.
కార్పణ్యేనాస్త్రయుద్ధేన స్వాన్తర్ధానైశ్ చ భూరిశః । కృతస్ స సమరో దేవైస్ త్రింశద్ వర్షాణి పఞ్చ చ
ఆత్మదుఃఖంతో, ఆయుధాల యుద్ధాలతో, మళ్లీ మళ్లీ కనిపించకుండా పోవడముతో—ఇలా ఎన్నో మార్గాల్లో, ఆ దేవతలతో యుద్ధం ముప్పై ఐదు సంవత్సరాలు కొనసాగింది.
వర్షాణి దివసాన్ మాసాన్ దశాష్టౌ పఞ్చ సప్త చ । వర్షాణి పేతుర్ వృక్షాగ్నిహేత్యమ్బ్వశనిభూభృతామ్
ఏళ్ళు, రోజులు, నెలలు—పది, ఎనిమిది, ఐదు, ఏడూ—ఈ కాలం వృక్షాలు, అగ్ని, ఆయుధాలు, నీరు, ఆహారం, పర్వతాలకు గడిచిపోయాయి.
ఏతావతా తు కాలేన దృఢాభ్యాసాద్ అహఙ్కృతేః । దామాదయో ఽహమ్ ఇత్య్ ఆస్థాం జగృహుర్ గ్రస్తచేతసః
ఈంత కాలంలో, దృఢమైన అభ్యాసంతో, బంధనాలు మొదలైనవి 'నేనే' అన్న భావనను గట్టిగా అలవాటు చేసుకున్నాయి; వాటి మనస్సు పూర్తిగా ఆలోచనలో మునిగిపోయింది.
నైకట్యాతిశయాద్ యద్వద్ దర్పణం బిమ్బవద్ భవేత్ । అభ్యాసాతిశయాత్ తద్వత్ తే ఽప్య్ అహఙ్కారితాం గతాః
ఎక్కువ దగ్గరగా చూస్తే దర్పణం ప్రతిబింబంలా కనిపించడంలా, అలాగే పదే పదే అలవాటు వల్ల అవి కూడా 'నేనే' అన్న భావనను సంపూర్ణంగా పొందాయి.
యద్వద్ దూరతరం వస్తు నాదర్శే ప్రతిబిమ్బతే । పదార్థవాసనా తద్వద్ అనభ్యాసాన్ న జాయతే
ఎలా అంటే, దూరంలో ఉన్న వస్తువు అద్దంలో కనిపించదు కదా, అలాగే పదార్థాల పట్ల మనస్సులో ఆకాంక్షలు, అలవాటు లేకపోతే, మనసులో వాటి గుర్తులు ఏర్పడవు.
యదా దామాదయో జాతా జాతాహఙ్కారవాసనాః । తదా మే జీవితం మే ఽర్థ ఇతి దైన్యమ్ ఉపాగమన్
బంధాలు మొదలైన వాటితో పాటు, అహంకారపు భావనలు పుట్టినప్పుడు, 'నా జీవితం, నా వస్తువులు' అని భావించడం మొదలైంది. అలా బాధ మనలోకి వచ్చింది.
భయవాసనయా గ్రస్తా మోహవాసనయా హతాః । ఆశాపాశనిబద్ధాస్ తే తతః కృపణతాం గతాః
భయపు భావనల చేత పట్టుబడి, మాయలో మునిగి, ఆశల బంధనాల్లో కట్టుబడి, వారు దురదృష్టంలో పడిపోయారు.
ముధైవ హ్య్ అనహఙ్కారైర్ మమత్వమ్ ఉపకల్పితమ్ । రజ్జ్వాం భుజఙ్గత్వమ్ ఇవ దామవ్యాలకటైస్ తతః
అహంకారం లేని వారిలో కూడా 'ఇది నాది' అనే భావన వృథాగా ఊహించబడుతుంది. అది కట్టెను చూసి పాము అని భ్రమపడినట్టు, దాములోని పాముల గుర్తులు చూసి కల్పించడమే.
ఆపాదమస్తకం దేహలతేయం భవతు స్థిరా । మమేతి తృష్ణాకృపణా దీనతాం తే సమాయయుః
ఈ శరీరం తల నుండి పాదాల వరకు నిలకడగా ఉండాలని కోరుకునే వారు, 'ఇది నాది' అనే తపనతో దయనీయమైన ఆశలకు లోనై, చివరకు నిరాశలో పడిపోతారు.
స్థిరో భవతు మే దేహస్ సుఖాయాస్తు ధనం మమ । ఇతి బద్ధధియాం తేషాం ధైర్యమ్ అన్తర్ధిమ్ ఆయయౌ
నా శరీరం బలంగా ఉండాలి, నా ధనం నాకు సుఖం కలిగించాలి అని బలమైన అభిలాష కలిగినవారికి ధైర్యం మాయమైపోతుంది.
అవాసనత్వాద్ వపుషామ్ అనాస్థత్వాత్ సురద్విషామ్ । యాభూత్ ప్రహారపరతా మార్జితైవాశు సాభవత్
శరీరాలకు లోతైన ముద్రలు లేవు, దేవతలకు శత్రువులకు స్థిరత్వం లేదు, అందువల్ల వారి హింసకోరిక త్వరగా తుడిపాటుగా పోయింది.
కథం స్థిరా జగత్య్ అస్మిన్ భవేమ ఇతి చిన్తయా । వేధితా దీనతాం జగ్ముః పద్మా ఇవ నిరమ్భసః
ఈ లోకంలో మనం ఎలా స్థిరంగా ఉండగలం అని ఆలోచిస్తూ, వారు ఆందోళనతో కుంగిపోయారు; నీరు లేని పద్మాలు ఎలా వాడిపోతాయో అలా.
తేషాం త్వ్ అర్థాన్నపానేషు స్వాహఙ్కృతిమతాం రతిః । బభూవ భవభావస్థా భీషణా భవభాగినీ
వారిలో తమ స్వంత అహంకారంతో ఉన్నవారు, తినిపించడంలో, తాగడంలో ఆనందాన్ని కనుగొన్నారు. వారు జనన మరణాల చక్రంలోనే చిక్కుకుని, భయంకరమైన లోకబంధనంలో బంధించబడి ఉన్నారు.
అథ తస్మిన్ రణే భీత్యా సాపేక్షత్వమ్ ఉపాయయుః । మత్తేభగణసంరబ్ధా వనే హరిణకా ఇవ
ఆ యుద్ధంలో భయంతో వారు ఆధారపడే వారయ్యారు. మత్తులో ఉన్న ఏనుగుల గుంపు మధ్య అడవిలో చిక్కుకున్న జింకలు ఎలా ఉంటాయో, అలా మారిపోయారు.
మరిష్యామో మరిష్యామ ఇతి చిన్తాహతాశయాః । మన్దం మన్దం కిల భ్రేముః కుపితైరావణే రణే
'మనం చనిపోతాం, మనం చనిపోతాం' అనే ఆలోచనతో భయపడిపోయి, ఆశలు నశించి, వారు యుద్ధంలో మెల్లగా, అలసటగా తిరుగుతూ, కోపంగా ఉన్న ఎర్రకోట ఏనుగు మధ్యలో ఉన్నట్టు ఉన్నారు.
శరీరైకార్థినాం తేషాం భీతానాం మరణాద్ అతి । అల్పసత్త్వతయా మూర్ధ్ని కృతమ్ ఆపత్ప్రదం పదమ్
కేవలం శరీరమే కావాలని కోరుకున్న, భయపడిన వారిపై, వారి బలహీనత వల్ల మరణం వారి తలపై విపత్తు తెచ్చే అడుగు వేసింది.
అథ ప్రమ్లానసత్త్వాస్ తే హన్తుమ్ అగ్రగతం భటమ్ । న శేకుర్ ఇన్ధనక్షీణా హవిర్ దగ్ధుమ్ ఇవాగ్నయః
ఆ సమయంలో వారి బలమంతా తగ్గిపోయింది. వారు ముందున్న గొప్ప యోధుడిని చంపలేకపోయారు. ఇది, దీవిన కోసం ద్రవ్యము లేకుండా పోయిన అగ్నులు హవిస్సును కాల్చలేకపోయినట్లే.
విబుధానాం ప్రహరతాం సుదస్యుత్వమ్ ఉపాగతాః । క్షతవిక్షతసర్వాఙ్గాస్ తస్థుస్ సామాన్యవద్భటాః
దేవతలు యుద్ధంలో దాడి చేస్తుండగా, యోధులు పూర్తిగా గాయపడి, శరీరమంతా రక్తమోడుతూ, ఇక యుద్ధం చేయలేని స్థితికి వచ్చారు. వారు ఇక సాధారణ మనుషుల్లా నిలిచిపోయారు.
బహునాత్ర కిమ్ ఉక్తేన మరణాద్ భీతచేతసః । దైత్యా దేవేషు వల్గత్సు దుద్రువుస్ సమరాజిరాత్
ఇక్కడ ఎక్కువగా చెప్పాల్సిన అవసరం లేదు. మరణ భయంతో హృదయాలు వణికిపోయిన రాక్షసులు, దేవతలు ముందుకు వస్తుండగా యుద్ధభూమిని వదిలి పారిపోయారు.