కిఞ్చిల్లబ్ధజయప్రాయదైత్యదానవమణ్డలమ్ । దూయమానసురానీకమ్ ఏకాన్తోద్విగ్నవాసవమ్
దానవులు, దైత్యులు కొంతమంది మాత్రమే విజయాన్ని పొందగలిగారు, కానీ వారి సైన్యం దెబ్బతిని almost నశించిపోయింది. దేవతల సైన్యం చీలిపోతుండగా, ఇంద్రుడు ఒక్కడే తీవ్ర ఆందోళనతో నిలబడ్డాడు.
ఉత్తరాశామిలద్వహ్నిరక్తహేతిబృహత్ప్రభమ్ । ప్రతిక్షణం లసద్దాహప్రకాశతిమిరోల్బణమ్
ఉత్తర దిశలో ఎర్రటి ఆయుధాలతో మెరిసే అగ్ని భయంకరంగా మండుతూ, ప్రతిక్షణం దహన జ్వాలలు వెలిగిస్తూ, చీకటిని తొలగిస్తూ ప్రకాశించింది.
వవుర్ అశనినిపాతపిణ్డితాఙ్గా దలితశిలాశకలా దిశాం ముఖేషు । ప్రలయసమయసూచకాస్ సురాణామ్ ఉరుతరఘర్ఘరఘస్మరాస్ సమీరాః
అత్యంత భయంకరంగా గర్జించే పెద్ద పాముల్లా గాలులు అన్ని దిశల్లో వీచాయి. అవి ముదురు శిలా ముక్కలు, వజ్రాయుధంతో తగిలిన శరీరాలను చెల్లాచెదురుగా విసిరేశాయి. ఇవన్నీ దేవతలకు ప్రళయ సూచనలుగా కనిపించాయి.
వహత్స్వ్ అసృక్ప్రవాహేషు గఙ్గాపూరేష్వ్ ఇవామ్బరాత్ । దామ్ని వేష్టితదేవౌఘే ముక్తక్ష్వేడాఘనారవే
రక్తం ప్రవాహాలుగా పారుతూ, ఆకాశం నుంచి గంగానది పొంగిపోస్తున్నట్టు, తాళ్లతో బంధించబడిన దేవతల సమూహం ఉడికిపడిన మేఘగర్జనలా గట్టిగా అరవసాగింది.
వ్యాలే నిజకరాకృష్టిపిష్టసర్వసురాలయే । కటే కఠినసంరమ్భసఙ్గరాచ్ఛాదితామరే
ఆ పాము తన చేతితో అన్ని దేవతల నివాసాలను పట్టుకుని నలిపేసి, బలమైన యుద్ధ ధ్వనితో తన నడుము దగ్గర కమలాన్ని పూర్తిగా కప్పేసింది.
ఐరావణే క్షీణమదే పలాయనపరాయణే । ప్రవృద్ధే దానవానీకే మధ్యాహ్న ఇవ భాస్కరే
ఐరావతం గర్వం తగ్గిపోయి పారిపోవాలని తపిస్తూ ఉండగా, పెరిగిపోయిన దానవ సైన్యం దాన్ని చుట్టుముట్టింది. అది మధ్యాహ్నపు సూర్యుడిని మేఘాలు చుట్టినట్లే కనిపించింది.
పతితార్ధాయుధాఙ్గాని ప్రస్రవద్రుధిరాణి చ । పయాంసీవ విసేతూని దేవసైన్యాని దుద్రువుః
ఆ దేవతల సైన్యాలు ఆయుధాలు, అవయవాలు పడిపోవడం, రక్తం ప్రవహించడం వల్ల, కొట్టిన చెరువు గట్టు నుంచి నీళ్లు పారిపోతున్నట్టు అక్కడి నుంచి పారిపోయాయి.
దామవ్యాలకటాస్ తాని చిరమ్ అన్తర్హితాన్య్ అపి । అనుజగ్ముర్ లసన్నాదమ్ ఇన్ధనానీవ పావకాః
ఆ తాడులు, పాములు, కట్టులు చాలాకాలం కనబడకుండా ఉన్నా, అవి మళ్లీ గట్టిగా శబ్దం చేస్తూ, మంటలు ఇంధనాన్ని వెంబడించినట్టు వెంబడించాయి.
అన్విష్టాన్ అపి యత్నేన నాలభన్తాసురాస్ సురాన్ । ఘనజాలవనోడ్డీనాన్ సింహా హరిణకాన్ ఇవ
అసురులు ఎంతగా వెతికినా, దేవతలను కనుగొనలేకపోయారు; అది మేఘాల పొదల్లోకి దాగిపోయిన జింకలను సింహాలు కనుగొనలేకపోవడంలా.
అలబ్ధేష్వ్ అమరౌఘేషు దామవ్యాలకటాస్ తదా । జగ్ముః పాతాలకోశస్థం ప్రభుం ప్రముదితాశయాః
దేవతల సమూహాన్ని ఎక్కడా కనుగొనలేకపోయినప్పుడు, ఆ తాడులు, పాములు, కట్టులు ఆనందంతో పాతాళంలో ఉన్న తమ ప్రభువుని దగ్గరకు వెళ్లాయి.
అథ దేవా విషణ్ణాస్ తే క్షణమ్ ఆశ్వస్య వై యయుః । జయోపాయాయ విజితా బ్రహ్మాణమ్ అమితౌజసమ్
అప్పుడు దేవతలు నిరుత్సాహంగా, కొంతసేపు ధైర్యం తెచ్చుకుని, విజయానికి మార్గం కోసం అపారమైన తేజస్సుతో ఉన్న బ్రహ్మను ఆశ్రయించడానికి వెళ్లారు.
తేషామ్ ఆవిరభూద్ బ్రహ్మా రక్తరక్తాననశ్రియామ్ । సాయం రక్తీకృతామ్బూనామ్ అబ్ధీనామ్ ఇవ చన్ద్రమాః
ఆ దేవతలకు, రక్తవర్ణపు కాంతితో మెరిసే ముఖంతో, సాయంకాలంలో ఎర్రగా కనిపించే సముద్రాలపై ఉదయించే చంద్రుడిలా, బ్రహ్మ కనిపించాడు.
ప్రణమ్య తే సురాస్ తస్మై తమ్ అర్థం శమ్బరేరితమ్ । సమ్యక్ ప్రకథయామ్ ఆసుర్ దామవ్యాలకటక్రమమ్
ఆయనకు నమస్కరించి, ఆ దేవతలు శంబరుడు చెప్పిన విషయాన్ని, దామ, వ్యాల, కట సైన్యాల క్రమాన్ని పూర్తిగా వివరంగా చెప్పారు.
తమ్ ఆకర్ణ్యాఖిలం బ్రహ్మా విచార్య చ విచారవిత్ । ఉవాచేదం సురానీకమ్ ఆశ్వాసనకరం వచః
అది అంతా వినిపించి, లోతుగా ఆలోచించిన బ్రహ్మ, ఆ దేవతల సమూహాన్ని ధైర్యపరిచేలా ఇలా అన్నాడు.
హన్త వర్షసహస్రాన్తే శమ్బరేణ హరేః క్రమాత్ । మర్తవ్యమ్ అమరేశస్య తత్కాలం సమ్ప్రతీక్ష్యతామ్
వీక్షించండి, వెయ్యేళ్ల చివరికి శంబరుడు హరిద్వారా చంపబడతాడు. ఆ వరకు, అమరేశ్వరుడా, ఆ సమయాన్ని నిరీక్షించండి.
దామవ్యాలకటాన్ ఏతాన్ అద్య త్వ్ అమరసత్తమాః । యోధయన్తః పలాయధ్వం మాయాయుద్ధేన దానవాన్
ఈ రోజు, అమరులలో ఉత్తములైన దేవతలారా, మీరు దామ, వ్యాల, కట అనే సైన్యాలతో యుద్ధం చేసి, మాయతో యుద్ధం చేసే దానవులను పోరులోంచి తప్పించుకోండి.
యుద్ధాభ్యాసవశాద్ ఏషాం మకురాణామ్ ఇవాశయే । అహఙ్కారచమత్కారః ప్రతిబిమ్బమ్ ఉపైష్యతి
ఈ యోధులు యుద్ధాన్ని ఎప్పుడూ సాధన చేస్తూ ఉండటంతో, వారి అహంకారం అద్దంలో ప్రతిబింబం లాగానే వారి మనసులో ఉద్భవిస్తుంది.
గృహీతవాసనాస్ త్వ్ ఏతే దామవ్యాలకటాస్ సురాః । సుజయా వో భవిష్యన్తి జాలలగ్నాః ఖగా ఇవ
కానీ, దామ, వ్యాల, కట అనే వీరు వాసనలను స్వీకరించినపుడు, మీరు వారిని వలలో చిక్కిన పక్షుల్లా సులభంగా జయించగలరు.
అద్య త్వ్ అవాసనా ఏతే సుఖదుఃఖవివర్జితాః । ధైర్యేణారీన్ వినిఘ్నన్తో దేవదుర్జయతాం గతాః
కానీ ఈ రోజు వీరికి అలాంటి వాసనలు లేవు, సుఖదుఃఖాలు కూడా లేవు. మీరు ధైర్యంగా శత్రువులను సంహరించడంతో దేవతలు ఓడించలేని శక్తిని పొందారు.
వాసనాతన్తుబద్ధా యే ఆశాపాశవశీకృతాః । వశ్యతాం యాన్తి తే లోకే రజ్జుబద్ధాః ఖగా ఇవ
వాసనల తంతువులతో బంధించబడి, ఆశల గొలుసులతో వశీకృతులైన వారు, ఈ లోకంలో తాడుతో కట్టిన పక్షుల్లా నియంత్రించబడతారు.
యే హి నిర్వాసనా ధీరాస్ సర్వత్రాసక్తబుద్ధయః । న హృష్యన్తి న కుప్యన్తి దుర్జయాస్ తే మహాధియః
కాని వాసనలు లేని, ఎక్కడా ఆసక్తి లేని ధీరులు ఆనందించరు, కోపపడరు; అలాంటి గొప్ప జ్ఞానులు ఎవరికీ లోబడరు.
యస్యాన్తర్వాసనారజ్జ్వా గ్రన్థిబన్ధశ్ శరీరిణః । మహాన్ అపి బహుజ్ఞో ఽపి స బాలేనాపి జీయతే
ఎవరికి లోపల వాసనల తాడు ముడిపడి ఉంటే, వారు ఎంత గొప్పవారు, ఎంత జ్ఞానులు అయినా, చిన్నవాడికైనా ఓడిపోతారు.
అయం సో ఽహమ్ ఇదం మే తద్ ఇత్య్ ఆకలితకల్పనః । ఆపదాం పాత్రతామ్ ఏతి పయసామ్ ఇవ సాగరః
"నేనే ఇది, ఇది నాది, అది అదే" అని ఎప్పుడూ ఊహించేవాడు, సముద్రం నీళ్లను ఎలా తీసుకుంటుందో, అలాగే అపాయాలకు పాత్రమవుతాడు.
ఇయన్మాత్రపరిచ్ఛిన్నో యేనాత్మాభవ్యభావితః । స సర్వజ్ఞో ఽపి సర్వత్ర పరాం కృపణతాం గతః
తన్ను తాను చిన్నవాడిగా భావించి, పరిమితిగా చూసుకునే వాడు, ఎంతటి జ్ఞానవంతుడైనా, ఎక్కడైనా అతడు గొప్ప దారుణ స్థితికి చేరతాడు.
అనన్తస్యాప్రమేయస్య యేనేయత్తా ప్రకల్పితా । ఆత్మతత్త్వస్య తేనాత్మా స్వాత్మనైవావశీకృతః
అనంతమైన, కొలవలేని ఆత్మతత్వానికి ఎవరు పరిమితి కల్పిస్తారో, వారే తమ స్వభావంతో తమను తామే పరిమితం చేసుకుంటారు.
ఆత్మనో వ్యతిరిక్తం యత్ కిఞ్చిద్ అస్తి జగత్త్రయే । తత్రోపాదేయభావేన బద్ధా భవతి భావనా
ఈ మూడు లోకాలలో ఆత్మకు వేరుగా ఉన్నదేదైనా, దాన్ని సంపాదించాల్సినదిగా భావిస్తే, ఆ భావనే బంధనానికి కారణమవుతుంది.
ఆస్థామాత్రమ్ అనన్తానాం దుఃఖానాం కారణం విదుః । అనాస్థామాత్రమ్ అభితస్ సుఖానాం కారణం విదుః
అనేక బాధలకు మూలం ఆకర్షణ అని వారు తెలుసుకున్నారు; అలాగే అన్ని చోట్ల విరక్తి ఉండటం ఆనందానికి కారణమని కూడా వారు తెలుసుకున్నారు.
దామవ్యాలకటా యావద్ అనాస్థా భావసంస్థితౌ । తావన్ న నామ జేయా వో మషకాణామ్ ఇవానిలాః
మనసులోని స్థితిని పట్టించుకోకుండా నిర్లక్ష్యంగా ఉండగా, కోరికల బంధాలు విడిపోవు. ఇవి గాలి దోమలను జయించలేకపోవడంలా ఉంటాయి.
అన్తర్వాసనయా జన్తుర్ దీనతామ్ అనుయాతయా । జితో భవత్య్ అన్యథా తు మషకో ఽప్య్ అమరాచలః
లోపలి వాసనలకు లోబడి, బలహీనతతో నడిపించబడే జీవి జయించబడతాడు. లేకపోతే, ఒక చిన్న దోమ కూడా అమరగిరిలా అచంచలంగా ఉండేది.
విద్యతే వాసనా యత్ర తత్ర చాయాతి దీనతా । గుణాగుణానువిద్ధత్వం సతో దృష్టం హి నాసతః
ఎక్కడ వాసన ఉంటే, అక్కడ బలహీనత కూడా వస్తుంది. ఉన్నదానిలోనే గుణదోషాలు కనిపిస్తాయి, లేనిదానిలో కాదు.