హృదయబిలే కృతకుణ్డల ఉల్బణకలనావిషో మనోభుజగః । యస్యోపశాన్తిమ్ ఆగత ఉదితం తమ్ అరిన్దమం వన్దే
హృదయపు లోపల వలయంగా మడిచిన, ఊహ అనే విషంతో కూడిన మనస్సు అనే పాము శాంతమైనవారిని, శత్రువులను జయించినవారిని నేను వందనం చేస్తాను.
స్వాశ్రయం ప్రథమం దేహం కృతఘ్నా నాశయన్తి యే । తే కుకార్యమహాకోశా దుర్జయాస్ స్వేన్ద్రియారయః
తమ శరీరాన్ని, అంటే తమ ఆధారాన్ని నాశనం చేసే వారు కృతఘ్నులు; వారు చెడు పనులకు నిలయంగా ఉంటారు, తమ ఇంద్రియాలు అనే శత్రువులను జయించడం చాలా కష్టం.
కలేవరాశ్రయం ప్రాప్య విషయామిషగర్ధతః । అక్షగృధ్రా వివల్గన్తి కార్యాకార్యోగ్రపక్షిణః
ఈ శరీరాన్ని ఆధారంగా పొందిన తర్వాత, ఇంద్రియాలు అనేవి విషయాల పట్ల పక్షులా లోభంగా ఉండి, చేయవలసినదీ చేయకూడదీ అనే విషయాల్లో ఉగ్ర పక్షుల్లా తిరుగుతుంటాయి.
వివేకతన్తుజాలేన గృహీతా యేన తే శఠాః । తస్యాఙ్గాని న లుమ్పన్తి పాషాణకవలం యథా
వివేకం అనే జాలంలో చిక్కుకున్న మోసగాళ్లు, ఆ జాలానికి ఏమి హాని చేయలేరు; అది రాళ్ల ముద్ద ఒక జాలానికి హాని చేయనట్టే ఉంటుంది.
ఆపాతరమణీయేషు రమన్తి విషయేషు యే । అత్యన్తవిరసాన్తేషు పతన్తి నరకేషు తే
మొదట ఆకర్షణీయంగా కనిపించే విషయాలలో ఆనందపడేవారు, చివరికి అవి పూర్తిగా రుచి కోల్పోయినప్పుడు నరకాల్లో పడిపోతారు.
వివేకధనవాన్ అస్మిన్ కుకలేవరపత్తనే । ఇన్ద్రియారిభిర్ అన్తస్స్థైర్ అవశో నాభిభూయతే
ఈ దుఃఖదేహం అనే ఊరిలో వివేకం అనే ధనం ఉన్నవాడు, తనలోని ఇంద్రియరూప శత్రువులు ఎంత ప్రయత్నించినా, బలహీనుడైనా, వారికి లోనవడడు.
తథా న సుఖితా భూపా మృణ్మయోగ్రపురీజుషః । యథా స్వాధీనమనసస్ స్వశరీరపురీశ్వరాః
బలమైన మట్టి పట్టణాల్లో నివసించే రాజులు ఎంత సుఖంగా ఉన్నా, తమ మనసు తమకే లోబడి, తమ శరీరపట్టణానికి రాజులైనవారిలా సంతోషంగా ఉండలేరు.
స్వాక్రాన్తేన్ద్రియభృత్యస్య సుగృహీతమనోరిపోః । వసన్త ఇవ మఞ్జర్యో వర్ధన్తే బుద్ధబుద్ధయః
ఇంద్రియాలను వశపరిచినవాడు, మనస్సు అనే శత్రువును బాగా నియంత్రించినవాడి దగ్గర, వసంతంలో పువ్వులు పూయటంలా, జ్ఞానబుద్ధులు వికసిస్తాయి.
ప్రక్షీణచిత్తదర్పస్య నిగృహీతేన్ద్రియద్విషః । పద్మిన్య ఇవ హేమన్తే క్షీయన్తే భోగవాసనాః
మనస్సు గర్వం తగ్గిపోయినవాడు, ఇంద్రియ దురాశలను అదుపులో పెట్టుకున్నవాడి దగ్గర, ఆనందాల కోరికలు, శీతకాలంలో కమలాలు వాడిపోవటంలా, మెల్లగా తగ్గిపోతాయి.
తావన్ నిశీవ వేతాల్యో వల్గన్తే హృది వాసనాః । ఏకతత్త్వదృఢాభ్యాసాద్ యావన్ న విజితం మనః
ఒక్కటైన సత్యాన్ని దృఢంగా సాధనచేసే వరకు, మనస్సు జయించబడే వరకు, వాసనలన్నీ రాత్రిపూట భూతాల్లా హృదయంలో తిరుగుతూనే ఉంటాయి.
భృత్యో ఽభిమతకర్తృత్వాన్ మన్త్రీ సత్కార్యకారణాత్ । సామన్తస్ స్వేన్ద్రియాక్రాన్తేర్ మనో మన్యే వివేకినః
వివేకి మనస్సు, యజమాని చెప్పినట్లు వినే పనివాడిలా, మంచి పనులు చేసే మంత్రి లా, తన ఇంద్రియాలను జయించిన రాజులా ఉంటుందని నేను భావిస్తున్నాను.
లాలనాత్ స్నిగ్ధలలనా పాలనాత్ పావనః పితా । సుహృద్ ఉత్తమవిశ్వాసాన్ మనో మన్యే మనీషిణామ్
తల్లిదండ్రులు పిల్లలను ప్రేమగా చూసుకుంటే, ఆ ప్రేమ మరింత ముద్దుగా మారుతుంది. తండ్రి కాపాడితే, ఆయన పవిత్రుడవుతాడు. జ్ఞానులు తమ మనసును అత్యంత విశ్వాసంతో ఉన్న మంచి మిత్రంగా నేను భావిస్తున్నాను.
స్వాలోకితం శాస్త్రదృశా సుధ్యాతం స్వనునాథితమ్ । ప్రయచ్ఛతి పరాం సిద్ధిం త్యక్త్వాత్మానం మనఃపితా
మనసు శాస్త్రజ్ఞానంతో పరిశీలించబడితే, స్వీయ అనుభూతితో శుద్ధి చెంది, ఆత్మను వదిలిపెడితే, అది పరమ సిద్ధిని ప్రసాదిస్తుంది.
సుఘృష్టస్ సుపరామృష్టస్ సుధృతస్ స్వనుబోధితః । సుగుణాయోజితో భాతి హృది హృద్యో మనోమణిః
బాగా మెరిపించబడిన, పూర్తిగా శుభ్రపరచబడిన, దృఢంగా నిలబడిన, స్వీయ జ్ఞానంతో మేల్కొన్న, మంచి లక్షణాలతో అలంకరించబడిన మనస్సు అనే రత్నం హృదయంలో అందంగా ప్రకాశిస్తుంది.
జన్మవృక్షకుఠారాణి తథోదర్కోదయాని చ । దిశత్య్ ఏష మనోమన్త్రీ కర్మాణి శుభకర్మణః
ఈ మనస్సు అనే మంత్రి, శుభకార్యాల ద్వారా జననమనే వృక్షాన్ని నరికే కొడవళ్ళను ఇస్తుంది; అలాగే వాటి ఫలితాలను కూడా తెచ్చిపెడుతుంది.
ఏవం మనోమణిం రామ బహుపఙ్కకలఙ్కితమ్ । వివేకవారిణా సిద్ధ్యై ప్రక్షాల్యాలోకవాన్ భవ
ఓ రామా, మనస్సు అనే రత్నాన్ని ఎన్నో మలినాలతో మురికిపడినదిగా ఉండనీయక, వివేకం అనే నీటితో బాగా కడిగి, ప్రకాశవంతుడవై యుండాలి.
భవభూమిషు భీమాసు వివేకవితతో ఽపి సన్ । మా పతోత్పాతపూర్ణాసు వివశః ప్రాకృతో యథా
ఈ భయంకరమైన జననమరణ భూముల్లో నీకు వివేకం ఉన్నప్పటికీ, అపాయాలతో నిండిన వాటిలో సాధారణుల్లా బలహీనుడవై పడిపోవద్దు.
సంసారమాయామ్ ఉదితామ్ అనర్థశతసఙ్కులామ్ । మా మహామోహమిహికామ్ ఇమాం త్వమ్ అవధీరయ
ఈ సంసార మాయలో పుట్టే అనర్థాలతో నిండిన గొప్ప మోహమయమైన మబ్బును నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు.
వివేకం పరమ్ ఆశ్రిత్య బుద్ధ్యా సత్యమ్ అవేక్ష్య చ । ఇన్ద్రియారీన్ అలం జిత్వా తీర్ణో భవ భవార్ణవాత్
ఉత్తమమైన వివేకాన్ని ఆశ్రయించి, బుద్ధితో సత్యాన్ని గ్రహించి, ఇంద్రియాలను శత్రువులుగా జయించి, ఈ జననమరణ సముద్రాన్ని దాటి పోవాలి.
అసత్య్ ఏవ శరీరే ఽస్మిన్ సుఖదుఃఖేష్వ్ అసత్సు చ । దామవ్యాలకటన్యాయో మా తే భవతు రాఘవ
రాఘవా, ఈ శరీరం కూడా నిజమైనది కాదు, ఇందులోని సుఖాలు, దుఃఖాలు కూడా వాస్తవం కావు. కాబట్టి, దారాన్ని పాము అని, లేదా దండం అని భ్రమపడినట్టు నీవు కూడా ఈ శరీరాన్ని గురించి అలాంటి అపోహకు లోనవ్వకూడదు.
అయమ్ అహమ్ ఇతి నిశ్చయో వృథా యస్ తమ్ అలమ్ అపాస్య మహామతే సుబుద్ధ్యా । యద్ ఇతరద్ అవలమ్బ్య తత్ పదం త్వం వ్రజ పిబ భుఙ్క్ష్వ న బధ్యసే ఽమనస్కః
మహామతి, 'నేనే ఈ శరీరం' అని అనుకునే అబద్ధమైన భావనను పూర్తిగా వదిలిపెట్టు. నిజమైన జ్ఞానంతో, వేరే ఉన్నదాన్ని ఆధారంగా తీసుకుని, ఆ స్థితిని చేరుకో. తిను, త్రాగు, కానీ మనస్సులో బంధించబడకుండా స్వేచ్ఛగా ఉండు.
అస్మిన్ విహరతో లోకే లోకారామస్య ధీమతః । శ్రేయసే తిష్ఠతో యత్నమ్ ఉత్తమార్థాభిపాతినః
ఈ లోకంలో జీవిస్తూ, లోకసుఖాలను జ్ఞానంతో అనుభవిస్తూ, ఉత్తమమైన లక్ష్యాన్ని చేరుకోవడానికి ప్రయత్నించు. మంచిదైనదానిలో స్థిరంగా ఉండి, శ్రేయస్సు కోసం ప్రయత్నించు.
దామవ్యాలకటన్యాయో మా తే భవతు రాఘవ । భీమభాసద్రుటస్థిత్యా తవాస్త్వ్ అతివిశోకతా
రాఘవా, దారాన్ని పాము అని భావించడంలా నీవు అపోహకు లోనవ్వకూడదు. భయంకరమైన కాంతిలో కాలిపోయిన చెట్టు లాగా, నీకు అత్యంత దుఃఖరహిత స్థితి కలగాలి.
దామవ్యాలకటన్యాయో మా భవత్వ్ ఇత్య్ ఉదాహృతమ్ । బ్రహ్మన్ కిమ్ ఏతద్ భవతా భవతాపాపహారిణా
దోరను, పామును, కర్రను ఉదాహరణగా చెప్పిన 'అది కలగకూడదు' అనే మాటను మీరు, లోకబంధన బాధను తొలగించేవారు, ఎందుకు చెప్పారు బ్రహ్మన్?
ఉదారయైతయా శుద్ధం సమ్ప్రబోధయ మాం గిరా । ఘనతాపాపహారిణ్యా ప్రావృషేవ కలాపినమ్
ఈ పవిత్రమైన, గొప్ప మాటలతో నన్ను బోధించండి. వర్షాకాలంలో మేఘం తీవ్రమైన వేడిని తొలగించి, నవరసాన్ని మయూరాన్ని మేల్కొల్పినట్లు, మీరు కూడా నన్ను మేల్కొనిపర్చండి.
దామవ్యాలకటన్యాయం భీమభాసద్రుటస్థితిమ్ । శ్రుత్వా రాఘవ తత్ పశ్చాద్ యద్ ఇష్టం తత్ సమాచర
రాఘవా, దోర, పాము, కర్ర ఉదాహరణను, భయంకరమైన కాంతిలో కాలిన చెట్టు లాంటి స్థిరతను వినిన తరువాత, నీకు ఇష్టమైనదాన్ని చేయు.
ఆసీత్ పాతాలకుహరే సర్వాశ్చర్యమనోహరే । శమ్బరో నామ దైత్యేన్ద్రో మాయామణిమహార్ణవః
ఒకప్పుడు పాతాళంలోని అద్భుతమైన, మనోహరమైన గుహలో శంబరుడు అనే మాయామణుల సముద్రమైన దైత్యరాజు నివసించేవాడు.
ఆకాశనగరోద్యానరచితాసురమన్దిరః । కృత్రిమోత్తమచన్ద్రార్కభూషితాత్మీయమణ్డలః
ఆకాశంలో నగరాలు, ఉద్యానవనాలు నిర్మించి, వాటిలో దేవతల ఆలయాలను కట్టించాడు. అతని రాజ్యంలో అత్యుత్తమమైన నకిలీ చంద్రులు, సూర్యులు అలంకారంగా మెరిసేవి.
శిలాశకలసమ్భూతపద్మాఢ్యరమణాచలః । అనన్తవిభవారమ్భపరిపూరితదానవః
అతని వద్ద విలువైన రాళ్లతో తయారైన కమలాలతో నిండిన ఆహ్లాదకరమైన పర్వతాలు ఉండేవి. అతని ఐశ్వర్యం అంతులేని ధనంతో, అనేక రకాల నిధులతో నిండిపోయి ఉండేది.
గృహరత్నాఙ్గనాగేయజితామరవధూధ్వనిః । చన్ద్రబిమ్బఫలాపూర్ణక్రీడోపవనపాదపః
అతని రత్నాలతో నిర్మించిన గృహాలలోని స్త్రీల సంగీతం, దేవతల అప్సరసల పాటలను మించేది. అతని వినోదవనాల్లోని చెట్లు, పూర్ణ చంద్రబింబంలా నిండిన ఫలాలను కాయించేవి.