త్యజన్తం సుసుఖం సామ్యం మనో విషయవిద్రుతమ్ । అఙ్కుశేనేవ నాగేన్ద్రం విచారేణ శమం నయేత్
మనస్సు సమత్వాన్ని వదిలిపెట్టి విషయాలవైపు పరుగెత్తినప్పుడు, ఏనుగును అంకుశంతో అదుపు చేసినట్టు, విచారణతో దాన్ని మళ్లీ శాంతికి తీసుకురావాలి.
భోగేషు ప్రసరో యస్యా మనోవృత్తేః ప్రదీయతే । సాప్య్ ఆదావ్ ఏవ హన్తవ్యా విషస్యేవాఙ్కురోద్గతిః
మనస్సు ఆనందాలలో మునిగిపోవాలని ఉత్సాహపడితే, ఆ అలవాటు మొదట్లోనే ఆపాలి. విషవృక్షం మొలకెత్తగానే దాన్ని కోసినట్లే, ఈ కోరికను కూడా తొలిపుడే నాశనం చేయాలి.
తాడితస్య హి యః పశ్చాత్ సమ్మానస్ సో ఽప్య్ అనన్తకః । శాలేర్ గ్రీష్మోపతప్తస్య కుసేకో ఽప్య్ అమృతాయతే
ఒకవాడు బాధపడి తర్వాత గౌరవం పొందితే, ఆ గౌరవం కూడా అంతులేని బాధను కలిగిస్తుంది. వేసవి వేడిలో కాలిన వరికి కొద్దిగా నీళ్లు కూడా అమృతంలా అనిపిస్తాయి.
అనార్తేన హి సమ్మానో బహుమానో న బుధ్యతే । పూర్ణానాం సరితాం ప్రావృట్పూరస్ స్వల్పం విరాజతే
ఏదైనా బాధ లేకపోతే, గౌరవం లేదా ఆదరణ పెద్దగా అనిపించదు. వర్షాకాలంలో నదులు నిండిపోయినప్పుడు, చిన్నపాటి వరద కూడా కనిపించదు.
పూర్ణస్ తూపకృతో ఽప్య్ అన్యత్ పునర్ అప్య్ అభివాఞ్ఛతి । జగత్పూరణయాప్య్ అమ్బు గృహ్ణాత్య్ ఏకార్ణవో ఽఖిలమ్
పూర్తిగా తృప్తి చెందినవాడు, ఏదైనా సహాయం అందినా మళ్లీ ఇంకేదైనా కోరుకుంటాడు. ప్రపంచంలోని అన్ని నదుల నీళ్లతో సముద్రం నిండినా, ఇంకా అన్నింటినీ స్వీకరిస్తూనే ఉంటుంది.
మనసో నిగృహీతస్య యా పశ్చాద్ భాగమణ్డనా । తామ్ ఏవాలబ్ధవిస్తారలబ్ధత్వాద్ బహు మన్యతే
మనస్సు అదుపులో ఉన్నప్పుడు, ఆ తరువాత కొంత చిన్న ఆనందం వచ్చినా, అది ముందెప్పుడూ అనుభవించకపోవడం వల్ల, అది చాలా గొప్పదిగా అనిపిస్తుంది.
బద్ధముక్తో మహీపాలో గ్రామమాత్రేణ తుష్యతి । పరైర్ అబద్ధో నాక్రాన్తో న రాజ్యం బహు మన్యతే
బంధించబడి తర్వాత విడుదలైన రాజు ఒక చిన్న గ్రామం కలిగినా సంతృప్తిగా ఉంటాడు. కానీ ఇతరులు ఎప్పుడూ జయించని, బంధించని వాడు రాజ్యమే ఉన్నా పెద్దగా భావించడు.
హస్తం హస్తేన సమ్పీడ్య దన్తైర్ దన్తాన్ విచూర్ణ్య చ । అఙ్గాన్య్ అఙ్గైర్ ఇవాక్రమ్య జయ స్వేన్ద్రియశాత్రవాన్
నీ చేతిని నీ చేతితో బలంగా పట్టు, పళ్లను పళ్లతో నలుగు, అవయవాలను అవయవాలతో అదుపు చేయి. అలాగే, నీ ఇంద్రియరూప శత్రువులను జయించు.
జేతుమ్ అన్యం కృతోత్సాహైః పురుషైర్ ఉద్బుభూషుభిః । పూర్వం హృదయశత్రుత్వాజ్ జేతవ్యానీన్ద్రియాణ్య్ అలమ్
ఇతరులను జయించాలనే ఉత్సాహంతో ప్రయత్నించే వారికి, ముందుగా మనసులోని మొదటి శత్రువులైన ఇంద్రియాలను తప్పక జయించాలి.
ఏతావతి ధరణితలే సుభగాస్ తే సాధుచేతనాః పురుషాః । పురుషకథాసు చ గణ్యా న జితా యే చేతసా స్వేన
ఈ భూమిపై, మంచి మనస్సు కలిగినవారు తమ మనస్సును జయించని వారు నిజంగా అదృష్టవంతులు కారు; వారు మనుషుల కథల్లో కూడా గొప్పవారిగా పరిగణించబడరు.
హృదయబిలే కృతకుణ్డల ఉల్బణకలనావిషో మనోభుజగః । యస్యోపశాన్తిమ్ ఆగత ఉదితం తమ్ అరిన్దమం వన్దే
హృదయపు లోపల వలయంగా మడిచిన, ఊహ అనే విషంతో కూడిన మనస్సు అనే పాము శాంతమైనవారిని, శత్రువులను జయించినవారిని నేను వందనం చేస్తాను.
స్వాశ్రయం ప్రథమం దేహం కృతఘ్నా నాశయన్తి యే । తే కుకార్యమహాకోశా దుర్జయాస్ స్వేన్ద్రియారయః
తమ శరీరాన్ని, అంటే తమ ఆధారాన్ని నాశనం చేసే వారు కృతఘ్నులు; వారు చెడు పనులకు నిలయంగా ఉంటారు, తమ ఇంద్రియాలు అనే శత్రువులను జయించడం చాలా కష్టం.
కలేవరాశ్రయం ప్రాప్య విషయామిషగర్ధతః । అక్షగృధ్రా వివల్గన్తి కార్యాకార్యోగ్రపక్షిణః
ఈ శరీరాన్ని ఆధారంగా పొందిన తర్వాత, ఇంద్రియాలు అనేవి విషయాల పట్ల పక్షులా లోభంగా ఉండి, చేయవలసినదీ చేయకూడదీ అనే విషయాల్లో ఉగ్ర పక్షుల్లా తిరుగుతుంటాయి.
వివేకతన్తుజాలేన గృహీతా యేన తే శఠాః । తస్యాఙ్గాని న లుమ్పన్తి పాషాణకవలం యథా
వివేకం అనే జాలంలో చిక్కుకున్న మోసగాళ్లు, ఆ జాలానికి ఏమి హాని చేయలేరు; అది రాళ్ల ముద్ద ఒక జాలానికి హాని చేయనట్టే ఉంటుంది.
ఆపాతరమణీయేషు రమన్తి విషయేషు యే । అత్యన్తవిరసాన్తేషు పతన్తి నరకేషు తే
మొదట ఆకర్షణీయంగా కనిపించే విషయాలలో ఆనందపడేవారు, చివరికి అవి పూర్తిగా రుచి కోల్పోయినప్పుడు నరకాల్లో పడిపోతారు.
వివేకధనవాన్ అస్మిన్ కుకలేవరపత్తనే । ఇన్ద్రియారిభిర్ అన్తస్స్థైర్ అవశో నాభిభూయతే
ఈ దుఃఖదేహం అనే ఊరిలో వివేకం అనే ధనం ఉన్నవాడు, తనలోని ఇంద్రియరూప శత్రువులు ఎంత ప్రయత్నించినా, బలహీనుడైనా, వారికి లోనవడడు.
తథా న సుఖితా భూపా మృణ్మయోగ్రపురీజుషః । యథా స్వాధీనమనసస్ స్వశరీరపురీశ్వరాః
బలమైన మట్టి పట్టణాల్లో నివసించే రాజులు ఎంత సుఖంగా ఉన్నా, తమ మనసు తమకే లోబడి, తమ శరీరపట్టణానికి రాజులైనవారిలా సంతోషంగా ఉండలేరు.
స్వాక్రాన్తేన్ద్రియభృత్యస్య సుగృహీతమనోరిపోః । వసన్త ఇవ మఞ్జర్యో వర్ధన్తే బుద్ధబుద్ధయః
ఇంద్రియాలను వశపరిచినవాడు, మనస్సు అనే శత్రువును బాగా నియంత్రించినవాడి దగ్గర, వసంతంలో పువ్వులు పూయటంలా, జ్ఞానబుద్ధులు వికసిస్తాయి.
ప్రక్షీణచిత్తదర్పస్య నిగృహీతేన్ద్రియద్విషః । పద్మిన్య ఇవ హేమన్తే క్షీయన్తే భోగవాసనాః
మనస్సు గర్వం తగ్గిపోయినవాడు, ఇంద్రియ దురాశలను అదుపులో పెట్టుకున్నవాడి దగ్గర, ఆనందాల కోరికలు, శీతకాలంలో కమలాలు వాడిపోవటంలా, మెల్లగా తగ్గిపోతాయి.
తావన్ నిశీవ వేతాల్యో వల్గన్తే హృది వాసనాః । ఏకతత్త్వదృఢాభ్యాసాద్ యావన్ న విజితం మనః
ఒక్కటైన సత్యాన్ని దృఢంగా సాధనచేసే వరకు, మనస్సు జయించబడే వరకు, వాసనలన్నీ రాత్రిపూట భూతాల్లా హృదయంలో తిరుగుతూనే ఉంటాయి.
భృత్యో ఽభిమతకర్తృత్వాన్ మన్త్రీ సత్కార్యకారణాత్ । సామన్తస్ స్వేన్ద్రియాక్రాన్తేర్ మనో మన్యే వివేకినః
వివేకి మనస్సు, యజమాని చెప్పినట్లు వినే పనివాడిలా, మంచి పనులు చేసే మంత్రి లా, తన ఇంద్రియాలను జయించిన రాజులా ఉంటుందని నేను భావిస్తున్నాను.
లాలనాత్ స్నిగ్ధలలనా పాలనాత్ పావనః పితా । సుహృద్ ఉత్తమవిశ్వాసాన్ మనో మన్యే మనీషిణామ్
తల్లిదండ్రులు పిల్లలను ప్రేమగా చూసుకుంటే, ఆ ప్రేమ మరింత ముద్దుగా మారుతుంది. తండ్రి కాపాడితే, ఆయన పవిత్రుడవుతాడు. జ్ఞానులు తమ మనసును అత్యంత విశ్వాసంతో ఉన్న మంచి మిత్రంగా నేను భావిస్తున్నాను.
స్వాలోకితం శాస్త్రదృశా సుధ్యాతం స్వనునాథితమ్ । ప్రయచ్ఛతి పరాం సిద్ధిం త్యక్త్వాత్మానం మనఃపితా
మనసు శాస్త్రజ్ఞానంతో పరిశీలించబడితే, స్వీయ అనుభూతితో శుద్ధి చెంది, ఆత్మను వదిలిపెడితే, అది పరమ సిద్ధిని ప్రసాదిస్తుంది.
సుఘృష్టస్ సుపరామృష్టస్ సుధృతస్ స్వనుబోధితః । సుగుణాయోజితో భాతి హృది హృద్యో మనోమణిః
బాగా మెరిపించబడిన, పూర్తిగా శుభ్రపరచబడిన, దృఢంగా నిలబడిన, స్వీయ జ్ఞానంతో మేల్కొన్న, మంచి లక్షణాలతో అలంకరించబడిన మనస్సు అనే రత్నం హృదయంలో అందంగా ప్రకాశిస్తుంది.
జన్మవృక్షకుఠారాణి తథోదర్కోదయాని చ । దిశత్య్ ఏష మనోమన్త్రీ కర్మాణి శుభకర్మణః
ఈ మనస్సు అనే మంత్రి, శుభకార్యాల ద్వారా జననమనే వృక్షాన్ని నరికే కొడవళ్ళను ఇస్తుంది; అలాగే వాటి ఫలితాలను కూడా తెచ్చిపెడుతుంది.
ఏవం మనోమణిం రామ బహుపఙ్కకలఙ్కితమ్ । వివేకవారిణా సిద్ధ్యై ప్రక్షాల్యాలోకవాన్ భవ
ఓ రామా, మనస్సు అనే రత్నాన్ని ఎన్నో మలినాలతో మురికిపడినదిగా ఉండనీయక, వివేకం అనే నీటితో బాగా కడిగి, ప్రకాశవంతుడవై యుండాలి.
భవభూమిషు భీమాసు వివేకవితతో ఽపి సన్ । మా పతోత్పాతపూర్ణాసు వివశః ప్రాకృతో యథా
ఈ భయంకరమైన జననమరణ భూముల్లో నీకు వివేకం ఉన్నప్పటికీ, అపాయాలతో నిండిన వాటిలో సాధారణుల్లా బలహీనుడవై పడిపోవద్దు.
సంసారమాయామ్ ఉదితామ్ అనర్థశతసఙ్కులామ్ । మా మహామోహమిహికామ్ ఇమాం త్వమ్ అవధీరయ
ఈ సంసార మాయలో పుట్టే అనర్థాలతో నిండిన గొప్ప మోహమయమైన మబ్బును నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు.
వివేకం పరమ్ ఆశ్రిత్య బుద్ధ్యా సత్యమ్ అవేక్ష్య చ । ఇన్ద్రియారీన్ అలం జిత్వా తీర్ణో భవ భవార్ణవాత్
ఉత్తమమైన వివేకాన్ని ఆశ్రయించి, బుద్ధితో సత్యాన్ని గ్రహించి, ఇంద్రియాలను శత్రువులుగా జయించి, ఈ జననమరణ సముద్రాన్ని దాటి పోవాలి.
అసత్య్ ఏవ శరీరే ఽస్మిన్ సుఖదుఃఖేష్వ్ అసత్సు చ । దామవ్యాలకటన్యాయో మా తే భవతు రాఘవ
రాఘవా, ఈ శరీరం కూడా నిజమైనది కాదు, ఇందులోని సుఖాలు, దుఃఖాలు కూడా వాస్తవం కావు. కాబట్టి, దారాన్ని పాము అని, లేదా దండం అని భ్రమపడినట్టు నీవు కూడా ఈ శరీరాన్ని గురించి అలాంటి అపోహకు లోనవ్వకూడదు.