పరిజ్ఞాయోపభుక్తో హి భోగో భవతి తుష్టయే । విజ్ఞాయాశ్వాసితో మైత్రీమ్ ఏతి చౌరో న శత్రుతామ్
తెలివితో అనుభవించిన ఆనందం సంతృప్తిని ఇస్తుంది; దొంగను గుర్తించి, నమ్మకం కలిగిస్తే, అతడు శత్రువు కాక స్నేహితుడవుతాడు.
నరనారీనటౌఘానాం కలహే దూరగామినా । జ్ఞేన యాత్రేవ సుభగా భోగశ్రీర్ అవలోక్యతే
పురుషులు, మహిళలు కలిసిన గొడవల మధ్య, వివేకి మనిషి ఆ కలహాలనుండి దూరంగా ప్రయాణిస్తూ, ఆనంద సంపదను అదృష్టయాత్రలా చూస్తాడు.
అశఙ్కితోపసమ్ప్రాప్తా గ్రామయాత్రా యథాధ్వగైః । ప్రేక్ష్యతే తద్వద్ ఏవ జ్ఞైర్ వ్యవహారమయీ క్రియా
ప్రయాణికులు ఊర్లో జరిగే ఊరేగింపును అనుమానం లేకుండా చూస్తారు కదా, అలాగే తెలివైనవారు లోకవ్యవహారాలతో నిండిన పనులను చూస్తారు.
అయత్నోపనతేష్వ్ అక్షి దిగ్ద్రవ్యేషు యథా పురః । నీరాగమ్ ఏవ పతతి తద్వత్ కార్యేషు ధీరధీః
ఎలా కళ్లకు ఎటు చూసినా దిశల్లో ఉన్న వస్తువులు సహజంగా కనిపిస్తాయో, అలాగే జ్ఞానులు ఏ పనిపైనా ఆసక్తి లేకుండా సహజంగా దృష్టి పెడతారు.
ఇన్ద్రియాణాం న హరతి ప్రాప్తమ్ అర్థం కదాచన । న దదాతి తథా ప్రాప్తం సమ్పూర్ణో జ్ఞో ఽవతిష్ఠతే
ఇంద్రియాలు పొందిన వస్తువును ఎప్పుడూ పట్టుకోవు, అలాగే జ్ఞానుడు దానిని వదిలిపెట్టడు కూడా. సంపూర్ణమైన వాడు స్థిరంగా ఉంటాడు.
అప్రాప్తచిన్తాస్ సమ్ప్రాప్తసముపేక్షాశ్ చ సన్మతిమ్ । నాకమ్పయన్తి తరలాః పిఞ్ఛఘాతా ఇవాచలమ్
పొందని వాటి గురించి ఆలోచనలు, పొందిన వాటిపై నిర్లక్ష్యం — ఇవేవీ జ్ఞానిని కదిలించవు; అవి పర్వతాన్ని తాకిన పక్షిపింఛాలు లాంటివే.
సంశాన్తసర్వసన్దేహో గలితాఖిలకౌతుకః । సఙ్క్షీణవాసనాజాలో జ్ఞస్ సమ్రాడ్ ఇవ శోభతే
అన్ని సందేహాలు శాంతించిపోయి, curiosity అంతా పోయి, కోరికల వలయమూ తగ్గిపోయిన జ్ఞాని రాజులా ప్రకాశిస్తాడు.
ఆత్మన్య్ ఏవ న మాత్య్ అన్తస్ స్వాత్మనాత్మని జృమ్భతే । సమ్పూర్ణాపారపర్యన్తః క్షీరార్ణవ ఇవాత్మవాన్
ఆత్మలో ఆత్మ మరణించదు. అది తన స్వరూపంలోనే విస్తరించి, అన్ని వైపులా పరిపూర్ణంగా, అంచు లేకుండా, పాల సముద్రంలా విస్తరించి ఉంటుంది. ఇలాంటి స్థితిలో ఉన్నవాడు నిజమైన ఆత్మసాక్షాత్కారాన్ని పొందినవాడవుతాడు.
భోగేచ్ఛాకృపణాఞ్ జన్తూన్ దీనాన్ దీనేన్ద్రియాణి చ । అనున్మత్తమనాశ్ శాన్తో హసత్య్ ఉన్మత్తకాన్ ఇవ
భోగాల కోరికతో దుఃఖపడే, బలహీనమైన ఇంద్రియాలతో ఉన్న జీవులను, శాంతంగా ఉన్నవాడు పిచ్చివాళ్లను చూసి బుద్ధిమంతుడు నవ్వినట్లే, నవ్వుతాడు.
ఇచ్ఛతో ఽన్యనిజాం జాయాం యథైవాన్యేన హస్యతే । ఇన్ద్రియస్యేచ్ఛతో భోగం తథైవ జ్ఞేన హస్యతే
ఎవరైనా తన భార్యను మరొకరు కోరితే మనం నవ్వినట్లే, ఇంద్రియాలు భోగాలను కోరినప్పుడు జ్ఞానవంతుడు కూడా అలాగే నవ్వుతాడు.
త్యజన్తం సుసుఖం సామ్యం మనో విషయవిద్రుతమ్ । అఙ్కుశేనేవ నాగేన్ద్రం విచారేణ శమం నయేత్
మనస్సు సమత్వాన్ని వదిలిపెట్టి విషయాలవైపు పరుగెత్తినప్పుడు, ఏనుగును అంకుశంతో అదుపు చేసినట్టు, విచారణతో దాన్ని మళ్లీ శాంతికి తీసుకురావాలి.
భోగేషు ప్రసరో యస్యా మనోవృత్తేః ప్రదీయతే । సాప్య్ ఆదావ్ ఏవ హన్తవ్యా విషస్యేవాఙ్కురోద్గతిః
మనస్సు ఆనందాలలో మునిగిపోవాలని ఉత్సాహపడితే, ఆ అలవాటు మొదట్లోనే ఆపాలి. విషవృక్షం మొలకెత్తగానే దాన్ని కోసినట్లే, ఈ కోరికను కూడా తొలిపుడే నాశనం చేయాలి.
తాడితస్య హి యః పశ్చాత్ సమ్మానస్ సో ఽప్య్ అనన్తకః । శాలేర్ గ్రీష్మోపతప్తస్య కుసేకో ఽప్య్ అమృతాయతే
ఒకవాడు బాధపడి తర్వాత గౌరవం పొందితే, ఆ గౌరవం కూడా అంతులేని బాధను కలిగిస్తుంది. వేసవి వేడిలో కాలిన వరికి కొద్దిగా నీళ్లు కూడా అమృతంలా అనిపిస్తాయి.
అనార్తేన హి సమ్మానో బహుమానో న బుధ్యతే । పూర్ణానాం సరితాం ప్రావృట్పూరస్ స్వల్పం విరాజతే
ఏదైనా బాధ లేకపోతే, గౌరవం లేదా ఆదరణ పెద్దగా అనిపించదు. వర్షాకాలంలో నదులు నిండిపోయినప్పుడు, చిన్నపాటి వరద కూడా కనిపించదు.
పూర్ణస్ తూపకృతో ఽప్య్ అన్యత్ పునర్ అప్య్ అభివాఞ్ఛతి । జగత్పూరణయాప్య్ అమ్బు గృహ్ణాత్య్ ఏకార్ణవో ఽఖిలమ్
పూర్తిగా తృప్తి చెందినవాడు, ఏదైనా సహాయం అందినా మళ్లీ ఇంకేదైనా కోరుకుంటాడు. ప్రపంచంలోని అన్ని నదుల నీళ్లతో సముద్రం నిండినా, ఇంకా అన్నింటినీ స్వీకరిస్తూనే ఉంటుంది.
మనసో నిగృహీతస్య యా పశ్చాద్ భాగమణ్డనా । తామ్ ఏవాలబ్ధవిస్తారలబ్ధత్వాద్ బహు మన్యతే
మనస్సు అదుపులో ఉన్నప్పుడు, ఆ తరువాత కొంత చిన్న ఆనందం వచ్చినా, అది ముందెప్పుడూ అనుభవించకపోవడం వల్ల, అది చాలా గొప్పదిగా అనిపిస్తుంది.
బద్ధముక్తో మహీపాలో గ్రామమాత్రేణ తుష్యతి । పరైర్ అబద్ధో నాక్రాన్తో న రాజ్యం బహు మన్యతే
బంధించబడి తర్వాత విడుదలైన రాజు ఒక చిన్న గ్రామం కలిగినా సంతృప్తిగా ఉంటాడు. కానీ ఇతరులు ఎప్పుడూ జయించని, బంధించని వాడు రాజ్యమే ఉన్నా పెద్దగా భావించడు.
హస్తం హస్తేన సమ్పీడ్య దన్తైర్ దన్తాన్ విచూర్ణ్య చ । అఙ్గాన్య్ అఙ్గైర్ ఇవాక్రమ్య జయ స్వేన్ద్రియశాత్రవాన్
నీ చేతిని నీ చేతితో బలంగా పట్టు, పళ్లను పళ్లతో నలుగు, అవయవాలను అవయవాలతో అదుపు చేయి. అలాగే, నీ ఇంద్రియరూప శత్రువులను జయించు.
జేతుమ్ అన్యం కృతోత్సాహైః పురుషైర్ ఉద్బుభూషుభిః । పూర్వం హృదయశత్రుత్వాజ్ జేతవ్యానీన్ద్రియాణ్య్ అలమ్
ఇతరులను జయించాలనే ఉత్సాహంతో ప్రయత్నించే వారికి, ముందుగా మనసులోని మొదటి శత్రువులైన ఇంద్రియాలను తప్పక జయించాలి.
ఏతావతి ధరణితలే సుభగాస్ తే సాధుచేతనాః పురుషాః । పురుషకథాసు చ గణ్యా న జితా యే చేతసా స్వేన
ఈ భూమిపై, మంచి మనస్సు కలిగినవారు తమ మనస్సును జయించని వారు నిజంగా అదృష్టవంతులు కారు; వారు మనుషుల కథల్లో కూడా గొప్పవారిగా పరిగణించబడరు.
హృదయబిలే కృతకుణ్డల ఉల్బణకలనావిషో మనోభుజగః । యస్యోపశాన్తిమ్ ఆగత ఉదితం తమ్ అరిన్దమం వన్దే
హృదయపు లోపల వలయంగా మడిచిన, ఊహ అనే విషంతో కూడిన మనస్సు అనే పాము శాంతమైనవారిని, శత్రువులను జయించినవారిని నేను వందనం చేస్తాను.
స్వాశ్రయం ప్రథమం దేహం కృతఘ్నా నాశయన్తి యే । తే కుకార్యమహాకోశా దుర్జయాస్ స్వేన్ద్రియారయః
తమ శరీరాన్ని, అంటే తమ ఆధారాన్ని నాశనం చేసే వారు కృతఘ్నులు; వారు చెడు పనులకు నిలయంగా ఉంటారు, తమ ఇంద్రియాలు అనే శత్రువులను జయించడం చాలా కష్టం.
కలేవరాశ్రయం ప్రాప్య విషయామిషగర్ధతః । అక్షగృధ్రా వివల్గన్తి కార్యాకార్యోగ్రపక్షిణః
ఈ శరీరాన్ని ఆధారంగా పొందిన తర్వాత, ఇంద్రియాలు అనేవి విషయాల పట్ల పక్షులా లోభంగా ఉండి, చేయవలసినదీ చేయకూడదీ అనే విషయాల్లో ఉగ్ర పక్షుల్లా తిరుగుతుంటాయి.
వివేకతన్తుజాలేన గృహీతా యేన తే శఠాః । తస్యాఙ్గాని న లుమ్పన్తి పాషాణకవలం యథా
వివేకం అనే జాలంలో చిక్కుకున్న మోసగాళ్లు, ఆ జాలానికి ఏమి హాని చేయలేరు; అది రాళ్ల ముద్ద ఒక జాలానికి హాని చేయనట్టే ఉంటుంది.
ఆపాతరమణీయేషు రమన్తి విషయేషు యే । అత్యన్తవిరసాన్తేషు పతన్తి నరకేషు తే
మొదట ఆకర్షణీయంగా కనిపించే విషయాలలో ఆనందపడేవారు, చివరికి అవి పూర్తిగా రుచి కోల్పోయినప్పుడు నరకాల్లో పడిపోతారు.
వివేకధనవాన్ అస్మిన్ కుకలేవరపత్తనే । ఇన్ద్రియారిభిర్ అన్తస్స్థైర్ అవశో నాభిభూయతే
ఈ దుఃఖదేహం అనే ఊరిలో వివేకం అనే ధనం ఉన్నవాడు, తనలోని ఇంద్రియరూప శత్రువులు ఎంత ప్రయత్నించినా, బలహీనుడైనా, వారికి లోనవడడు.
తథా న సుఖితా భూపా మృణ్మయోగ్రపురీజుషః । యథా స్వాధీనమనసస్ స్వశరీరపురీశ్వరాః
బలమైన మట్టి పట్టణాల్లో నివసించే రాజులు ఎంత సుఖంగా ఉన్నా, తమ మనసు తమకే లోబడి, తమ శరీరపట్టణానికి రాజులైనవారిలా సంతోషంగా ఉండలేరు.
స్వాక్రాన్తేన్ద్రియభృత్యస్య సుగృహీతమనోరిపోః । వసన్త ఇవ మఞ్జర్యో వర్ధన్తే బుద్ధబుద్ధయః
ఇంద్రియాలను వశపరిచినవాడు, మనస్సు అనే శత్రువును బాగా నియంత్రించినవాడి దగ్గర, వసంతంలో పువ్వులు పూయటంలా, జ్ఞానబుద్ధులు వికసిస్తాయి.
ప్రక్షీణచిత్తదర్పస్య నిగృహీతేన్ద్రియద్విషః । పద్మిన్య ఇవ హేమన్తే క్షీయన్తే భోగవాసనాః
మనస్సు గర్వం తగ్గిపోయినవాడు, ఇంద్రియ దురాశలను అదుపులో పెట్టుకున్నవాడి దగ్గర, ఆనందాల కోరికలు, శీతకాలంలో కమలాలు వాడిపోవటంలా, మెల్లగా తగ్గిపోతాయి.
తావన్ నిశీవ వేతాల్యో వల్గన్తే హృది వాసనాః । ఏకతత్త్వదృఢాభ్యాసాద్ యావన్ న విజితం మనః
ఒక్కటైన సత్యాన్ని దృఢంగా సాధనచేసే వరకు, మనస్సు జయించబడే వరకు, వాసనలన్నీ రాత్రిపూట భూతాల్లా హృదయంలో తిరుగుతూనే ఉంటాయి.