శబ్దరూపరసస్పర్శగన్ధబన్ధుశ్రియో యతః । అనయైవ హి లభ్యన్తే తేనేయం జ్ఞస్య లాభదా
శబ్దం, రూపం, రుచి, స్పర్శ, వాసన, బంధువులు, ధనం — ఇవన్నీ కూడా దీనివల్లే లభిస్తాయి. అందుకే ఇది జ్ఞానికి లాభాన్ని ఇచ్చేది.
సుఖదుఃఖక్రియాజాలం యదైషోద్వహతి స్వయమ్ । తదైషా రామ సర్వత్ర సర్వవస్తుభరక్షమా
ఓ రామా, ఈ రథమే సుఖదుఃఖాల క్రియలన్నింటినీ తానే మోయగలిగితే, అది ఎక్కడైనా అన్ని వస్తువుల భారాన్ని మోయగలదు.
తస్యాం శరీరపుర్యాం హి రాజ్యం కుర్వన్ గతభ్రమః । జ్ఞస్ తిష్ఠతి గతవ్యగ్రం స్వపుర్యామ్ ఇవ వాసవః
శరీరరూపమైన ఆ నగరంలో, మాయ పోయిన జ్ఞాని, ఇంద్రుడు తన స్వర్గంలో ఉన్నట్టుగా, కలవరంలేకుండా తన రాజ్యాన్ని పాలిస్తాడు.
న క్షిపత్య్ అవటాటోపే మనోమత్తతురఙ్గమమ్ । న లోభద్వన్ద్వరూపాయ ప్రజ్ఞాపుత్రీం ప్రయచ్ఛతి
అతడు మనస్సు అనే మత్తులో ఉన్న గుర్రాన్ని అంధకారపు గుంతలో పడేయడు; అలాగే తన కుమార్తె అయిన వివేకాన్ని, లోభం మరియు ద్వంద్వాల రూపానికి అప్పగించడు.
అజ్ఞానపరరాష్ట్రం చ న రన్ధ్రం త్వ్ అస్య పశ్యతి । సంసారారిభయస్యాన్తర్ మూలాన్య్ ఏష నికృన్తతి
అజ్ఞానం అనే రాజ్యంలో అతడు ఎలాంటి బలహీనతను కూడా చూడడు; లోపల, సంసారమనే భయంకరమైన శత్రువు యొక్క మూలాలను పూర్తిగా తెంచేస్తాడు.
తృష్ణాసారపరావర్తే కామసఙ్క్షోభదుర్గ్రహే । న నిమజ్జతి పర్యస్తసుఖదుఃఖాక్షదేవనే
తన ఆశల తుపానులో, కామవికారాల కోటలో, సుఖదుఃఖాల మారుపల్లవిలో అతడు మునిగిపోడు.
కరోత్య్ అవిరతం స్నానం బహిర్ అన్తర్ అపి క్షణాత్ । సరిత్సఙ్గమతీర్థేషు మనోరథగతిః క్రమాత్
అతడు బయట, లోపల కూడా, క్షణంలోనే నదుల సంగమతీర్థాలలో నిరంతరం స్నానం చేస్తూ, తన మనస్సు సంకల్పాన్ని ఒక్కొక్క మెట్టు ముందుకు నడిపిస్తాడు.
సకలాక్షిజనాదృశ్యః పురప్రేక్షాపరాఙ్ముఖః । ధ్యాననామ్ని సుఖం నిత్యం తిష్ఠత్య్ అన్తఃపురాన్తరే
అన్ని ఇంద్రియాలకు కనిపించని వాడు, నగర దృశ్యాన్ని పక్కన పెట్టి, ధ్యానం అనే అంతఃపురంలో ఎప్పుడూ ఆనందంగా ఉంటాడు.
సుఖావహైషా నగరీ నిత్యం ప్రముదితాత్మనః । భోగమోక్షప్రదా దివ్యా శక్రస్యేవామరావతీ
ఎప్పుడూ ఆనందంగా ఉండే మనసున్నవాడికి ఈ నగరం సుఖాన్ని ఇస్తుంది. ఇది దివ్యమైనది, అనుభవాన్నీ, విముక్తినీ ప్రసాదిస్తుంది, ఇంద్రుని అమరావతి లాంటిది.
స్థితయా సంస్థితం సర్వం కిఞ్చిన్ నష్టం న నష్టయా । యయా పుర్యా మహీపస్య సా కథం న సుఖావహా
ఆ నగరంలో స్థిరమైనది ఎప్పుడూ స్థిరంగానే ఉంటుంది, అస్థిరమైనదే పోతుంది. అలాంటి నగరం రాజుకు ఎలా సుఖాన్ని ఇవ్వదూ?
వినష్టే దేహనగరే జ్ఞస్య నష్టం న కిఞ్చన । ఆక్రాన్తకుమ్భకోశస్య ఖస్య కుమ్భక్షయే యథా
జ్ఞానికి ఈ శరీరనగరం నశించినప్పుడు ఏమీ పోదు. మట్టికుండి పగిలినప్పుడు ఆకాశానికి ఏమి జరగదని ఎలా ఉంటుందో, అలాగే.
విద్యమానం ఘటం వాయుః కిల స్పృశతి నాస్థితమ్ । యథా తథైవ దేహీ స్వాం శరీరనగరీమ్ ఇమామ్
ఎలా వాయువు ఉన్న గడిని తాకుతుంది, కాని లేని గడిని తాకదు, అలానే ఈ జీవుడు తన శరీరరూపమైన నగరాన్ని మాత్రమే అనుభవిస్తాడు.
అత్రస్థ ఏష భగవాన్ ఆత్మా సర్వగతో ఽపి సన్ । స్వవికల్పకృతాం భుక్త్వా పుంస్తామ్ అధిగతాత్మదృక్
ఇక్కడ ఈ పరమాత్మ, అన్నిచోట్ల ఉన్నా కూడా, అసక్తిగా ఉంటాడు. తన ఊహతో సృష్టించుకున్న వ్యక్తిత్వాన్ని అనుభవించి, చివరికి తన అసలైన స్వరూపాన్ని తెలుసుకుంటాడు.
కుర్వన్న్ అపి న కుర్వాణస్ సమ్యక్సర్వక్రియోన్ముఖః । కదాచిత్ ప్రకృతాన్ సర్వాన్ కార్యార్థాన్ అధితిష్ఠతి
ఏదైనా పనులు చేస్తూ కూడా, నిజంగా చేయనట్టుగా ఉంటాడు. అన్ని కార్యాలలో చురుకుగా ఉండి, అవసరమైనప్పుడు సహజమైన పనులన్నింటినీ ఫలితాల కోసం నిర్వహిస్తాడు.
కదాచిల్ లీలయా లోలం విమానమ్ అధిరోహతి । అనాహతగతిం కాన్తం విహర్తుమ్ అమలం మనః
కొన్నిసార్లు, ఆటగా, చంచలమైన ఆకాశనౌకపై ఎక్కి, తాను స్వచ్ఛమైన మనసుతో, ఎటువంటి అడ్డంకిలేని, ఆనందదాయకమైన ప్రయాణాన్ని సాగిస్తాడు.
తత్రస్థో లోకసున్దర్యా సతతం శీతలాఙ్గయా । రమతే రామయా మైత్ర్యా నిత్యం హృదయసంస్థయా
అక్కడ స్థిరంగా ఉన్న వాడు, జగత్తు అందమైన దేవితో, ఎప్పుడూ చల్లని అవయవాలు కలిగిన ఆమెతో, రాముడితో, హృదయంలో ఎప్పుడూ నిలిచిపోయిన స్నేహంతో సంతోషంగా విహరిస్తూ ఉంటాడు.
ద్వే కాన్తే తిష్ఠతస్ తస్య పార్శ్వయోస్ సత్యతైకతే । ఇన్దోర్ ఇవ విశాఖే ద్వే సమాహ్లాదితచేతసే
ఆయనకు రెండు ప్రియమైనవారు, నిజమైన ఐక్యతతో, రెండు వైపులా నిలబడి ఉంటారు. అవి చంద్రుని పక్కన ఉన్న రెండు విశాఖ నక్షత్రాల్లా, ఆయన మనసును ఆనందపరుస్తూ ఉంటాయి.
జ్ఞ ఇమాన్ అఖిలాంల్ లోకాన్ దుఃఖక్రకచదారితాన్ । వాల్మీకాన్ ఇవ పీఠస్థః పృష్ఠాద్ అర్క ఇవేక్షతే
అందరినీ తెలిసిన వాడు, పీఠంపై కూర్చొని, బాధల రేచకంతో చీలిపోయిన ఈ లోకాలన్నింటినీ, ఎలుగుబంటి గుట్టలను చూస్తున్నట్టు, లేక పై నుంచి సూర్యుడు చూసినట్టు గమనిస్తాడు.
చిరం పూరితసర్వాశస్ సర్వసమ్పత్తిసున్దరః । అపునఃఖణ్డనాయేన్దుః పూర్ణాఙ్గ ఇవ రాజతే
ఎప్పుడో అన్ని కోరికలు తీరిపోయిన వాడు, సమస్త ఐశ్వర్యాలతో అలంకరించబడి, ఇక మళ్లీ తక్కువకాకుండా, పూర్ణ చంద్రుడిలా ప్రకాశిస్తాడు.
సేవ్యమానో ఽపి భోగౌఘో న ఖేదాయాస్య జాయతే । కాలకూటః కిలేశస్య కణ్ఠే ప్రత్యుత రాజతే
ఎన్ని రకాల ఆనందాలు అనుభవించినా, అతనికి అలసట కలగదు; అవి కలకూట విషంలా మెడలో ధరించినట్టు, అతని జీవనంలో వెలుగుగా కనిపిస్తాయి.
పరిజ్ఞాయోపభుక్తో హి భోగో భవతి తుష్టయే । విజ్ఞాయాశ్వాసితో మైత్రీమ్ ఏతి చౌరో న శత్రుతామ్
తెలివితో అనుభవించిన ఆనందం సంతృప్తిని ఇస్తుంది; దొంగను గుర్తించి, నమ్మకం కలిగిస్తే, అతడు శత్రువు కాక స్నేహితుడవుతాడు.
నరనారీనటౌఘానాం కలహే దూరగామినా । జ్ఞేన యాత్రేవ సుభగా భోగశ్రీర్ అవలోక్యతే
పురుషులు, మహిళలు కలిసిన గొడవల మధ్య, వివేకి మనిషి ఆ కలహాలనుండి దూరంగా ప్రయాణిస్తూ, ఆనంద సంపదను అదృష్టయాత్రలా చూస్తాడు.
అశఙ్కితోపసమ్ప్రాప్తా గ్రామయాత్రా యథాధ్వగైః । ప్రేక్ష్యతే తద్వద్ ఏవ జ్ఞైర్ వ్యవహారమయీ క్రియా
ప్రయాణికులు ఊర్లో జరిగే ఊరేగింపును అనుమానం లేకుండా చూస్తారు కదా, అలాగే తెలివైనవారు లోకవ్యవహారాలతో నిండిన పనులను చూస్తారు.
అయత్నోపనతేష్వ్ అక్షి దిగ్ద్రవ్యేషు యథా పురః । నీరాగమ్ ఏవ పతతి తద్వత్ కార్యేషు ధీరధీః
ఎలా కళ్లకు ఎటు చూసినా దిశల్లో ఉన్న వస్తువులు సహజంగా కనిపిస్తాయో, అలాగే జ్ఞానులు ఏ పనిపైనా ఆసక్తి లేకుండా సహజంగా దృష్టి పెడతారు.
ఇన్ద్రియాణాం న హరతి ప్రాప్తమ్ అర్థం కదాచన । న దదాతి తథా ప్రాప్తం సమ్పూర్ణో జ్ఞో ఽవతిష్ఠతే
ఇంద్రియాలు పొందిన వస్తువును ఎప్పుడూ పట్టుకోవు, అలాగే జ్ఞానుడు దానిని వదిలిపెట్టడు కూడా. సంపూర్ణమైన వాడు స్థిరంగా ఉంటాడు.
అప్రాప్తచిన్తాస్ సమ్ప్రాప్తసముపేక్షాశ్ చ సన్మతిమ్ । నాకమ్పయన్తి తరలాః పిఞ్ఛఘాతా ఇవాచలమ్
పొందని వాటి గురించి ఆలోచనలు, పొందిన వాటిపై నిర్లక్ష్యం — ఇవేవీ జ్ఞానిని కదిలించవు; అవి పర్వతాన్ని తాకిన పక్షిపింఛాలు లాంటివే.
సంశాన్తసర్వసన్దేహో గలితాఖిలకౌతుకః । సఙ్క్షీణవాసనాజాలో జ్ఞస్ సమ్రాడ్ ఇవ శోభతే
అన్ని సందేహాలు శాంతించిపోయి, curiosity అంతా పోయి, కోరికల వలయమూ తగ్గిపోయిన జ్ఞాని రాజులా ప్రకాశిస్తాడు.
ఆత్మన్య్ ఏవ న మాత్య్ అన్తస్ స్వాత్మనాత్మని జృమ్భతే । సమ్పూర్ణాపారపర్యన్తః క్షీరార్ణవ ఇవాత్మవాన్
ఆత్మలో ఆత్మ మరణించదు. అది తన స్వరూపంలోనే విస్తరించి, అన్ని వైపులా పరిపూర్ణంగా, అంచు లేకుండా, పాల సముద్రంలా విస్తరించి ఉంటుంది. ఇలాంటి స్థితిలో ఉన్నవాడు నిజమైన ఆత్మసాక్షాత్కారాన్ని పొందినవాడవుతాడు.
భోగేచ్ఛాకృపణాఞ్ జన్తూన్ దీనాన్ దీనేన్ద్రియాణి చ । అనున్మత్తమనాశ్ శాన్తో హసత్య్ ఉన్మత్తకాన్ ఇవ
భోగాల కోరికతో దుఃఖపడే, బలహీనమైన ఇంద్రియాలతో ఉన్న జీవులను, శాంతంగా ఉన్నవాడు పిచ్చివాళ్లను చూసి బుద్ధిమంతుడు నవ్వినట్లే, నవ్వుతాడు.
ఇచ్ఛతో ఽన్యనిజాం జాయాం యథైవాన్యేన హస్యతే । ఇన్ద్రియస్యేచ్ఛతో భోగం తథైవ జ్ఞేన హస్యతే
ఎవరైనా తన భార్యను మరొకరు కోరితే మనం నవ్వినట్లే, ఇంద్రియాలు భోగాలను కోరినప్పుడు జ్ఞానవంతుడు కూడా అలాగే నవ్వుతాడు.