ఉదరశ్వభ్రనిక్షిప్తస్వన్నేష్టభక్షకర్పరా । దీర్ఘకణ్ఠబిలోద్గీర్ణవాతసంరమ్భశబ్దితా
ఆమె పొత్తికడుపు లోతైన బొరియల్లా ఉండి, ఆమెకు ఇష్టమైన ఆహారం అందులో వేసి నలిపేస్తారు. ఆమె పొడవాటి మెడ గుండా బయటకు వచ్చే గాలుల శబ్దంతో అది మారుమోగిపోతుంది.
హృదయాపణనిర్ణీతయథాప్రాప్తార్థభూషితా । అనారతం నవద్వారప్రవహత్ప్రాణనాగరా
హృదయపు మార్కెట్లో దొరికినదాన్ని ధరించుకుని, ఆమె ప్రాణాల నగరం తొమ్మిది ద్వారాల ద్వారా ఎప్పుడూ ప్రవహిస్తూ ఉంటుంది.
ఆస్యస్ఫారఖదాదృష్టదన్తాస్థిశకలాకులా । ముఖస్ఖదాభ్రమజ్జిహ్వాచిల్లాచర్వితభోజనా
ఆమె నోరు వెడల్పుగా తెరుచుకొని, లోపల పళ్లూ ఎముకల ముక్కలు కనిపిస్తాయి; నాలుక లోపల తిరుగుతూ తినే ఆహారాన్ని నమిలి రుచి చూస్తుంది.
రోమశష్పభరచ్ఛన్నకర్ణకోటరకూపకా । స్ఫిక్కృఙ్ఖలాఞ్చితోపాన్తపృష్ఠవిస్తీర్ణజఙ్గలా
కివ్వెలు వెంట్రుకల పొదతో కప్పబడి ఉంటాయి; నడుము చివరలలో ఉన్న మడతలతో ఆమె వెనుక భాగం అడవిలా విస్తరించి ఉంటుంది.
గుదోచ్ఛిన్నారఘట్టాన్తరుద్ధృతానన్తకర్దమా । చిత్తోద్యానమహీవల్గదాత్మచిన్తావరాఙ్గనా
పిదపతో మూసుకుపోయిన ఆమె గుద్దులో అంతులేని మురికి ఉంటుంది; మనస్సు తోటలో ఆత్మచింత అనే వేశ్య సంచరిస్తూ ఉంటుంది.
ధీవరత్రాదృఢాబద్ధచపలేన్ద్రియమర్కటా । వదనోద్యానహసనపుష్పోద్గమమనోరమా
ఈ శరీరరూప నగరం ఎంతో ఆకర్షణీయంగా ఉంటుంది. మనస్సు అనే మత్స్యకారుడు, చంచలమైన ఇంద్రియాలను కోతుల్లా బలంగా కట్టేసి ఉంచుతాడు. నోటిలోని తోటలో నవ్వులు పుష్పాల్లా వికసిస్తూ అందాన్ని చాటుతాయి.
స్వశరీరపురీ జ్ఞస్య సర్వసౌభాగ్యసున్దరీ । సుఖాయైవ న దుఃఖాయ పరమాయ హితాయ చ
జ్ఞానులకు తమ శరీరరూప నగరం సర్వసౌభాగ్యాలతో, అందంగా, సుఖానికే ఉండి, ఎప్పుడూ దుఃఖానికి కాదు, పరమమైన మేలుకు కూడా కారణమవుతుంది.
అజ్ఞస్యేయమ్ అనన్తానాం దుఃఖానాం కోశపాలికా । జ్ఞస్య త్వ్ ఇయమ్ అనన్తానాం సుఖానాం కోశపాలికా
అజ్ఞానులకు ఇది ఎన్నో బాధలకు నిలయంగా ఉంటుంది. కానీ జ్ఞానులకు మాత్రం ఇది అనంతమైన సుఖాలకు నిలయంగా మారుతుంది.
న కిఞ్చిద్ అస్యాం నష్టాయాం జ్ఞస్య నష్టమ్ అరిన్దమ । స్థితాయాం సంస్థితం సర్వం తేనేయం జ్ఞసుఖావహా
శత్రువులను జయించేవాడా, ఈ శరీరం పోయినప్పుడు జ్ఞానులకు ఏమీ పోయినట్లు ఉండదు. ఇది ఉన్నప్పుడు అన్నీ ఉన్నట్టే. అందుకే ఇది జ్ఞానులకు సుఖాన్ని ఇస్తుంది.
యద్ ఏనాం జ్ఞస్ సమారుహ్య సంసారే విహరత్య్ అలమ్ । అశేషభోగమోక్షార్థం తేనేయం జ్ఞరథస్ స్మృతః
ఈ జ్ఞాని ఈ రథాన్ని ఎక్కి, అన్ని అనుభవాలను పొందేందుకు, వాటిని దాటి పోవడానికి సంసారంలో స్వేచ్ఛగా సంచరిస్తాడు. అందుకే దీనిని 'జ్ఞానుల రథం' అని అంటారు.
శబ్దరూపరసస్పర్శగన్ధబన్ధుశ్రియో యతః । అనయైవ హి లభ్యన్తే తేనేయం జ్ఞస్య లాభదా
శబ్దం, రూపం, రుచి, స్పర్శ, వాసన, బంధువులు, ధనం — ఇవన్నీ కూడా దీనివల్లే లభిస్తాయి. అందుకే ఇది జ్ఞానికి లాభాన్ని ఇచ్చేది.
సుఖదుఃఖక్రియాజాలం యదైషోద్వహతి స్వయమ్ । తదైషా రామ సర్వత్ర సర్వవస్తుభరక్షమా
ఓ రామా, ఈ రథమే సుఖదుఃఖాల క్రియలన్నింటినీ తానే మోయగలిగితే, అది ఎక్కడైనా అన్ని వస్తువుల భారాన్ని మోయగలదు.
తస్యాం శరీరపుర్యాం హి రాజ్యం కుర్వన్ గతభ్రమః । జ్ఞస్ తిష్ఠతి గతవ్యగ్రం స్వపుర్యామ్ ఇవ వాసవః
శరీరరూపమైన ఆ నగరంలో, మాయ పోయిన జ్ఞాని, ఇంద్రుడు తన స్వర్గంలో ఉన్నట్టుగా, కలవరంలేకుండా తన రాజ్యాన్ని పాలిస్తాడు.
న క్షిపత్య్ అవటాటోపే మనోమత్తతురఙ్గమమ్ । న లోభద్వన్ద్వరూపాయ ప్రజ్ఞాపుత్రీం ప్రయచ్ఛతి
అతడు మనస్సు అనే మత్తులో ఉన్న గుర్రాన్ని అంధకారపు గుంతలో పడేయడు; అలాగే తన కుమార్తె అయిన వివేకాన్ని, లోభం మరియు ద్వంద్వాల రూపానికి అప్పగించడు.
అజ్ఞానపరరాష్ట్రం చ న రన్ధ్రం త్వ్ అస్య పశ్యతి । సంసారారిభయస్యాన్తర్ మూలాన్య్ ఏష నికృన్తతి
అజ్ఞానం అనే రాజ్యంలో అతడు ఎలాంటి బలహీనతను కూడా చూడడు; లోపల, సంసారమనే భయంకరమైన శత్రువు యొక్క మూలాలను పూర్తిగా తెంచేస్తాడు.
తృష్ణాసారపరావర్తే కామసఙ్క్షోభదుర్గ్రహే । న నిమజ్జతి పర్యస్తసుఖదుఃఖాక్షదేవనే
తన ఆశల తుపానులో, కామవికారాల కోటలో, సుఖదుఃఖాల మారుపల్లవిలో అతడు మునిగిపోడు.
కరోత్య్ అవిరతం స్నానం బహిర్ అన్తర్ అపి క్షణాత్ । సరిత్సఙ్గమతీర్థేషు మనోరథగతిః క్రమాత్
అతడు బయట, లోపల కూడా, క్షణంలోనే నదుల సంగమతీర్థాలలో నిరంతరం స్నానం చేస్తూ, తన మనస్సు సంకల్పాన్ని ఒక్కొక్క మెట్టు ముందుకు నడిపిస్తాడు.
సకలాక్షిజనాదృశ్యః పురప్రేక్షాపరాఙ్ముఖః । ధ్యాననామ్ని సుఖం నిత్యం తిష్ఠత్య్ అన్తఃపురాన్తరే
అన్ని ఇంద్రియాలకు కనిపించని వాడు, నగర దృశ్యాన్ని పక్కన పెట్టి, ధ్యానం అనే అంతఃపురంలో ఎప్పుడూ ఆనందంగా ఉంటాడు.
సుఖావహైషా నగరీ నిత్యం ప్రముదితాత్మనః । భోగమోక్షప్రదా దివ్యా శక్రస్యేవామరావతీ
ఎప్పుడూ ఆనందంగా ఉండే మనసున్నవాడికి ఈ నగరం సుఖాన్ని ఇస్తుంది. ఇది దివ్యమైనది, అనుభవాన్నీ, విముక్తినీ ప్రసాదిస్తుంది, ఇంద్రుని అమరావతి లాంటిది.
స్థితయా సంస్థితం సర్వం కిఞ్చిన్ నష్టం న నష్టయా । యయా పుర్యా మహీపస్య సా కథం న సుఖావహా
ఆ నగరంలో స్థిరమైనది ఎప్పుడూ స్థిరంగానే ఉంటుంది, అస్థిరమైనదే పోతుంది. అలాంటి నగరం రాజుకు ఎలా సుఖాన్ని ఇవ్వదూ?
వినష్టే దేహనగరే జ్ఞస్య నష్టం న కిఞ్చన । ఆక్రాన్తకుమ్భకోశస్య ఖస్య కుమ్భక్షయే యథా
జ్ఞానికి ఈ శరీరనగరం నశించినప్పుడు ఏమీ పోదు. మట్టికుండి పగిలినప్పుడు ఆకాశానికి ఏమి జరగదని ఎలా ఉంటుందో, అలాగే.
విద్యమానం ఘటం వాయుః కిల స్పృశతి నాస్థితమ్ । యథా తథైవ దేహీ స్వాం శరీరనగరీమ్ ఇమామ్
ఎలా వాయువు ఉన్న గడిని తాకుతుంది, కాని లేని గడిని తాకదు, అలానే ఈ జీవుడు తన శరీరరూపమైన నగరాన్ని మాత్రమే అనుభవిస్తాడు.
అత్రస్థ ఏష భగవాన్ ఆత్మా సర్వగతో ఽపి సన్ । స్వవికల్పకృతాం భుక్త్వా పుంస్తామ్ అధిగతాత్మదృక్
ఇక్కడ ఈ పరమాత్మ, అన్నిచోట్ల ఉన్నా కూడా, అసక్తిగా ఉంటాడు. తన ఊహతో సృష్టించుకున్న వ్యక్తిత్వాన్ని అనుభవించి, చివరికి తన అసలైన స్వరూపాన్ని తెలుసుకుంటాడు.
కుర్వన్న్ అపి న కుర్వాణస్ సమ్యక్సర్వక్రియోన్ముఖః । కదాచిత్ ప్రకృతాన్ సర్వాన్ కార్యార్థాన్ అధితిష్ఠతి
ఏదైనా పనులు చేస్తూ కూడా, నిజంగా చేయనట్టుగా ఉంటాడు. అన్ని కార్యాలలో చురుకుగా ఉండి, అవసరమైనప్పుడు సహజమైన పనులన్నింటినీ ఫలితాల కోసం నిర్వహిస్తాడు.
కదాచిల్ లీలయా లోలం విమానమ్ అధిరోహతి । అనాహతగతిం కాన్తం విహర్తుమ్ అమలం మనః
కొన్నిసార్లు, ఆటగా, చంచలమైన ఆకాశనౌకపై ఎక్కి, తాను స్వచ్ఛమైన మనసుతో, ఎటువంటి అడ్డంకిలేని, ఆనందదాయకమైన ప్రయాణాన్ని సాగిస్తాడు.
తత్రస్థో లోకసున్దర్యా సతతం శీతలాఙ్గయా । రమతే రామయా మైత్ర్యా నిత్యం హృదయసంస్థయా
అక్కడ స్థిరంగా ఉన్న వాడు, జగత్తు అందమైన దేవితో, ఎప్పుడూ చల్లని అవయవాలు కలిగిన ఆమెతో, రాముడితో, హృదయంలో ఎప్పుడూ నిలిచిపోయిన స్నేహంతో సంతోషంగా విహరిస్తూ ఉంటాడు.
ద్వే కాన్తే తిష్ఠతస్ తస్య పార్శ్వయోస్ సత్యతైకతే । ఇన్దోర్ ఇవ విశాఖే ద్వే సమాహ్లాదితచేతసే
ఆయనకు రెండు ప్రియమైనవారు, నిజమైన ఐక్యతతో, రెండు వైపులా నిలబడి ఉంటారు. అవి చంద్రుని పక్కన ఉన్న రెండు విశాఖ నక్షత్రాల్లా, ఆయన మనసును ఆనందపరుస్తూ ఉంటాయి.
జ్ఞ ఇమాన్ అఖిలాంల్ లోకాన్ దుఃఖక్రకచదారితాన్ । వాల్మీకాన్ ఇవ పీఠస్థః పృష్ఠాద్ అర్క ఇవేక్షతే
అందరినీ తెలిసిన వాడు, పీఠంపై కూర్చొని, బాధల రేచకంతో చీలిపోయిన ఈ లోకాలన్నింటినీ, ఎలుగుబంటి గుట్టలను చూస్తున్నట్టు, లేక పై నుంచి సూర్యుడు చూసినట్టు గమనిస్తాడు.
చిరం పూరితసర్వాశస్ సర్వసమ్పత్తిసున్దరః । అపునఃఖణ్డనాయేన్దుః పూర్ణాఙ్గ ఇవ రాజతే
ఎప్పుడో అన్ని కోరికలు తీరిపోయిన వాడు, సమస్త ఐశ్వర్యాలతో అలంకరించబడి, ఇక మళ్లీ తక్కువకాకుండా, పూర్ణ చంద్రుడిలా ప్రకాశిస్తాడు.
సేవ్యమానో ఽపి భోగౌఘో న ఖేదాయాస్య జాయతే । కాలకూటః కిలేశస్య కణ్ఠే ప్రత్యుత రాజతే
ఎన్ని రకాల ఆనందాలు అనుభవించినా, అతనికి అలసట కలగదు; అవి కలకూట విషంలా మెడలో ధరించినట్టు, అతని జీవనంలో వెలుగుగా కనిపిస్తాయి.