యస్యోదయాస్తమయసఙ్కలనాకలాసు చిత్రాసు చారువిభవాసు జగద్గతాసు । వృత్తిస్ సమైవ సకలైకగతేర్ అనన్తా తస్మై నమః పరమబోధవతే శివాయ
యావనికలో, ఉదయం, సాయంత్రం, ప్రపంచంలో ఎన్నో రకాల అందమైన రూపాల్లో, ఎలాంటి మార్పు లేకుండా, ఒకే దిశగా, అనంతంగా ఉండే ఆ పరమ జ్ఞానిని, శివుని నేను నమస్కరిస్తున్నాను.
తస్యేయం భోగమోక్షార్థం తజ్జ్ఞస్యోపవనోపమా । సుఖాయైవ న దుఃఖాయ స్వశరీరమహాపురీ
ఈ శరీరమనే మహానగరం, అనుభూతి, విముక్తి కోసం, ఆ జ్ఞానికి ఒక తోటలా ఉంటుంది; ఇది సుఖానికే, బాధకు కాదు.
నగరీత్వం శరీరస్య కథం నామ మహామునే । ఏనాం చాధివసన్ యోగీ కథం రాజ్యసుఖైకభాక్
మహామునీ, ఈ శరీరాన్ని నగరంగా ఎలా చెప్పగలం? దీనిలో నివసించే యోగి, రాజ్యసుఖాన్ని ఎలా అనుభవిస్తాడు?
రమ్యేయం దేహనగరీ రామ సర్వగుణాన్వితా । జ్ఞస్యానన్తవిలాసాఢ్యా స్వాలోకార్కప్రకాశితా
రామా, ఈ శరీరరూపమైన నగరం ఎంతో అందంగా, అన్ని మంచి లక్షణాలతో నిండినది. జ్ఞానిని కోసం ఇది అనంతమైన ఆటలతో పరిపూర్ణంగా, తన స్వంత జ్ఞానరశ్ములతో ప్రకాశిస్తుంది.
నేత్రవాతాయనోద్ద్యోతప్రకాశభువనాన్తరా । కరప్రతోలీవిస్తారప్రాప్తపాదోపజఙ్గలా
కళ్లను విండోల్లా మెరిసేలా, లోపలి లోకాలు వెలుగుతో నిండినట్టు, చేతుల వీధులు విస్తరించి, పాదాలు నగరపు అంచులను తాకుతున్నట్టు ఉంది.
రోమరాజిలతాగుల్మా త్వగట్టాలకమాలితా । గుల్ఫగుల్గులువిశ్రాన్తజఙ్ఘోరుస్తమ్భమణ్డలా
రొమ్మలు తోటల్లా, జుట్టు దారాలు వేలు వేలా అలంకరించబడి, చర్మం గోడల్లా, మడమలు, కాలులు, తొడలు, మోకాళ్ళు ఈ నగరానికి బలమైన స్తంభాల్లా నిలిచాయి.
రేఖావిభక్తపాదోగ్రశిలాప్రథమనిర్మితా । చర్మమర్మసిరాసారసన్ధిసీమామనోరమా
పాదతళాలు గీతలతో, రాళ్లతో విభజించబడి, చర్మం, మర్మస్థానాలు, నరాలు, సంధులు ఈ నగరానికి అందమైన సరిహద్దుల్లా అలంకరించబడ్డాయి.
ఊరుద్వయకవాటాగ్రనిర్మితోపస్థనిర్గమా । కచత్కచావలీకాచదలప్రచ్ఛాదనావృతా
ఆమె రెండు తొడల చివరల దగ్గర ద్వారం లాగా ఉండి, అక్కడినుంచి ఆమె జననేంద్రియాలు బయటకు వచ్చి, చర్మపు మడతలు, వెంట్రుకలు వాటిని కప్పి, మాంసపు రేకలతో పూర్తిగా మూసబడి ఉన్నాయి.
భ్రూలలాటాస్యసచ్ఛాయవదనోద్యానశోభితా । దృష్టిపాతోత్పలాకీర్ణకపోలవిపులస్థలా
ఆమె ముఖం, కనుబొమ్మలు, నుదురు, నోటి వెలుగు వల్ల అందంగా మెరిసిపోతూ, ఆమె విస్తారమైన చెంపలు పూల తోటలా కనిపిస్తూ, చూపులు పడే చోట్ల తామర పువ్వుల్లా అలంకరించబడి ఉన్నాయి.
వక్షస్స్థలసరస్స్యూతకుచపఙ్కజకోరకా । ఘనరోమావలిచ్ఛన్నస్కన్ధక్రీడాశిలోచ్చయా
ఆమె ఛాతి ఒక సరస్సు లాగా ఉండి, అక్కడ ఆమె వక్షోజాలు తామర ముక్కలవంటి మొగ్గలుగా మెరిసిపోతున్నాయి. ఆమె భుజాలు ఆటపాటల రాళ్లలా పైకి లేచి, దట్టమైన వెంట్రుకల వరుసలు వాటిని కప్పివున్నాయి.
ఉదరశ్వభ్రనిక్షిప్తస్వన్నేష్టభక్షకర్పరా । దీర్ఘకణ్ఠబిలోద్గీర్ణవాతసంరమ్భశబ్దితా
ఆమె పొత్తికడుపు లోతైన బొరియల్లా ఉండి, ఆమెకు ఇష్టమైన ఆహారం అందులో వేసి నలిపేస్తారు. ఆమె పొడవాటి మెడ గుండా బయటకు వచ్చే గాలుల శబ్దంతో అది మారుమోగిపోతుంది.
హృదయాపణనిర్ణీతయథాప్రాప్తార్థభూషితా । అనారతం నవద్వారప్రవహత్ప్రాణనాగరా
హృదయపు మార్కెట్లో దొరికినదాన్ని ధరించుకుని, ఆమె ప్రాణాల నగరం తొమ్మిది ద్వారాల ద్వారా ఎప్పుడూ ప్రవహిస్తూ ఉంటుంది.
ఆస్యస్ఫారఖదాదృష్టదన్తాస్థిశకలాకులా । ముఖస్ఖదాభ్రమజ్జిహ్వాచిల్లాచర్వితభోజనా
ఆమె నోరు వెడల్పుగా తెరుచుకొని, లోపల పళ్లూ ఎముకల ముక్కలు కనిపిస్తాయి; నాలుక లోపల తిరుగుతూ తినే ఆహారాన్ని నమిలి రుచి చూస్తుంది.
రోమశష్పభరచ్ఛన్నకర్ణకోటరకూపకా । స్ఫిక్కృఙ్ఖలాఞ్చితోపాన్తపృష్ఠవిస్తీర్ణజఙ్గలా
కివ్వెలు వెంట్రుకల పొదతో కప్పబడి ఉంటాయి; నడుము చివరలలో ఉన్న మడతలతో ఆమె వెనుక భాగం అడవిలా విస్తరించి ఉంటుంది.
గుదోచ్ఛిన్నారఘట్టాన్తరుద్ధృతానన్తకర్దమా । చిత్తోద్యానమహీవల్గదాత్మచిన్తావరాఙ్గనా
పిదపతో మూసుకుపోయిన ఆమె గుద్దులో అంతులేని మురికి ఉంటుంది; మనస్సు తోటలో ఆత్మచింత అనే వేశ్య సంచరిస్తూ ఉంటుంది.
ధీవరత్రాదృఢాబద్ధచపలేన్ద్రియమర్కటా । వదనోద్యానహసనపుష్పోద్గమమనోరమా
ఈ శరీరరూప నగరం ఎంతో ఆకర్షణీయంగా ఉంటుంది. మనస్సు అనే మత్స్యకారుడు, చంచలమైన ఇంద్రియాలను కోతుల్లా బలంగా కట్టేసి ఉంచుతాడు. నోటిలోని తోటలో నవ్వులు పుష్పాల్లా వికసిస్తూ అందాన్ని చాటుతాయి.
స్వశరీరపురీ జ్ఞస్య సర్వసౌభాగ్యసున్దరీ । సుఖాయైవ న దుఃఖాయ పరమాయ హితాయ చ
జ్ఞానులకు తమ శరీరరూప నగరం సర్వసౌభాగ్యాలతో, అందంగా, సుఖానికే ఉండి, ఎప్పుడూ దుఃఖానికి కాదు, పరమమైన మేలుకు కూడా కారణమవుతుంది.
అజ్ఞస్యేయమ్ అనన్తానాం దుఃఖానాం కోశపాలికా । జ్ఞస్య త్వ్ ఇయమ్ అనన్తానాం సుఖానాం కోశపాలికా
అజ్ఞానులకు ఇది ఎన్నో బాధలకు నిలయంగా ఉంటుంది. కానీ జ్ఞానులకు మాత్రం ఇది అనంతమైన సుఖాలకు నిలయంగా మారుతుంది.
న కిఞ్చిద్ అస్యాం నష్టాయాం జ్ఞస్య నష్టమ్ అరిన్దమ । స్థితాయాం సంస్థితం సర్వం తేనేయం జ్ఞసుఖావహా
శత్రువులను జయించేవాడా, ఈ శరీరం పోయినప్పుడు జ్ఞానులకు ఏమీ పోయినట్లు ఉండదు. ఇది ఉన్నప్పుడు అన్నీ ఉన్నట్టే. అందుకే ఇది జ్ఞానులకు సుఖాన్ని ఇస్తుంది.
యద్ ఏనాం జ్ఞస్ సమారుహ్య సంసారే విహరత్య్ అలమ్ । అశేషభోగమోక్షార్థం తేనేయం జ్ఞరథస్ స్మృతః
ఈ జ్ఞాని ఈ రథాన్ని ఎక్కి, అన్ని అనుభవాలను పొందేందుకు, వాటిని దాటి పోవడానికి సంసారంలో స్వేచ్ఛగా సంచరిస్తాడు. అందుకే దీనిని 'జ్ఞానుల రథం' అని అంటారు.
శబ్దరూపరసస్పర్శగన్ధబన్ధుశ్రియో యతః । అనయైవ హి లభ్యన్తే తేనేయం జ్ఞస్య లాభదా
శబ్దం, రూపం, రుచి, స్పర్శ, వాసన, బంధువులు, ధనం — ఇవన్నీ కూడా దీనివల్లే లభిస్తాయి. అందుకే ఇది జ్ఞానికి లాభాన్ని ఇచ్చేది.
సుఖదుఃఖక్రియాజాలం యదైషోద్వహతి స్వయమ్ । తదైషా రామ సర్వత్ర సర్వవస్తుభరక్షమా
ఓ రామా, ఈ రథమే సుఖదుఃఖాల క్రియలన్నింటినీ తానే మోయగలిగితే, అది ఎక్కడైనా అన్ని వస్తువుల భారాన్ని మోయగలదు.
తస్యాం శరీరపుర్యాం హి రాజ్యం కుర్వన్ గతభ్రమః । జ్ఞస్ తిష్ఠతి గతవ్యగ్రం స్వపుర్యామ్ ఇవ వాసవః
శరీరరూపమైన ఆ నగరంలో, మాయ పోయిన జ్ఞాని, ఇంద్రుడు తన స్వర్గంలో ఉన్నట్టుగా, కలవరంలేకుండా తన రాజ్యాన్ని పాలిస్తాడు.
న క్షిపత్య్ అవటాటోపే మనోమత్తతురఙ్గమమ్ । న లోభద్వన్ద్వరూపాయ ప్రజ్ఞాపుత్రీం ప్రయచ్ఛతి
అతడు మనస్సు అనే మత్తులో ఉన్న గుర్రాన్ని అంధకారపు గుంతలో పడేయడు; అలాగే తన కుమార్తె అయిన వివేకాన్ని, లోభం మరియు ద్వంద్వాల రూపానికి అప్పగించడు.
అజ్ఞానపరరాష్ట్రం చ న రన్ధ్రం త్వ్ అస్య పశ్యతి । సంసారారిభయస్యాన్తర్ మూలాన్య్ ఏష నికృన్తతి
అజ్ఞానం అనే రాజ్యంలో అతడు ఎలాంటి బలహీనతను కూడా చూడడు; లోపల, సంసారమనే భయంకరమైన శత్రువు యొక్క మూలాలను పూర్తిగా తెంచేస్తాడు.
తృష్ణాసారపరావర్తే కామసఙ్క్షోభదుర్గ్రహే । న నిమజ్జతి పర్యస్తసుఖదుఃఖాక్షదేవనే
తన ఆశల తుపానులో, కామవికారాల కోటలో, సుఖదుఃఖాల మారుపల్లవిలో అతడు మునిగిపోడు.
కరోత్య్ అవిరతం స్నానం బహిర్ అన్తర్ అపి క్షణాత్ । సరిత్సఙ్గమతీర్థేషు మనోరథగతిః క్రమాత్
అతడు బయట, లోపల కూడా, క్షణంలోనే నదుల సంగమతీర్థాలలో నిరంతరం స్నానం చేస్తూ, తన మనస్సు సంకల్పాన్ని ఒక్కొక్క మెట్టు ముందుకు నడిపిస్తాడు.
సకలాక్షిజనాదృశ్యః పురప్రేక్షాపరాఙ్ముఖః । ధ్యాననామ్ని సుఖం నిత్యం తిష్ఠత్య్ అన్తఃపురాన్తరే
అన్ని ఇంద్రియాలకు కనిపించని వాడు, నగర దృశ్యాన్ని పక్కన పెట్టి, ధ్యానం అనే అంతఃపురంలో ఎప్పుడూ ఆనందంగా ఉంటాడు.
సుఖావహైషా నగరీ నిత్యం ప్రముదితాత్మనః । భోగమోక్షప్రదా దివ్యా శక్రస్యేవామరావతీ
ఎప్పుడూ ఆనందంగా ఉండే మనసున్నవాడికి ఈ నగరం సుఖాన్ని ఇస్తుంది. ఇది దివ్యమైనది, అనుభవాన్నీ, విముక్తినీ ప్రసాదిస్తుంది, ఇంద్రుని అమరావతి లాంటిది.
స్థితయా సంస్థితం సర్వం కిఞ్చిన్ నష్టం న నష్టయా । యయా పుర్యా మహీపస్య సా కథం న సుఖావహా
ఆ నగరంలో స్థిరమైనది ఎప్పుడూ స్థిరంగానే ఉంటుంది, అస్థిరమైనదే పోతుంది. అలాంటి నగరం రాజుకు ఎలా సుఖాన్ని ఇవ్వదూ?