ప్రమత్తపుష్కరావర్తడమరూడ్డామరారవైః । తస్యాః కిల పలాయన్తే కల్పాన్తే తుమ్బురాదయః
డమరుకాల ఘోర శబ్దం, కమలవృత్తాల తిప్పులతో కలిసినప్పుడు, కల్పాంతంలో తుంబురు మొదలైనవారు కూడా ఆమెను చూసి పారిపోతారు.
నృత్యతో ఽన్తే కృతాన్తస్య చన్ద్రమణ్డలహాసినః । తారకాచన్ద్రికాచారువ్యోమపిఞ్ఛావచూలినః
కాలుడు నాట్యం చేస్తున్న చివర్లో, చంద్రబింబంలా మెరిసే ఖడ్గంతో, నక్షత్రాలు, చంద్రకాంతితో అలంకరించిన జుట్టుతో, ఆకాశపు రెక్కలతో కిరీటాన్ని ధరించి కనిపిస్తాడు.
ఏకస్మిఞ్ శ్రవణే దీర్ఘా హిమవాన్ అస్తి ముద్రికా । అపరే ఽపి మహామేరుః కాన్తా కాఞ్చనకర్ణికా
ఒక చెవి మీద పొడవైన హిమవంతు పర్వతం ఉంగరంలా మెరిసిపోతుంది; మరొక చెవి మీద మహామేరు పర్వతం అందమైన బంగారు అలంకారంలా కనిపిస్తుంది.
అత్రైవ కుణ్డలే లోలే చన్ద్రార్కౌ గణ్డమణ్డలే । లోకాలోకాచలశ్రేణీ సర్వతః కటిమేఖలా
ఈ ఊగే కుండలాల్లో చంద్రుడు, సూర్యుడు చెంపలపై ప్రకాశిస్తారు; లోకాలొక పర్వతశ్రేణి చుట్టూ నడుము మెఖలగా మెరిసిపోతుంది.
ఇతశ్ చేతశ్ చ గచ్ఛన్తీ విద్యుద్వలయవర్ణికా । అనిలాన్దోలితా భాతి నీరదాంశుకపట్టికా
ఇక్కడ అక్కడ సంచరిస్తూ మెరుపు తీగ అలంకారంగా, గాలిలో ఊగుతూ, మేఘపు వస్త్రపు పట్టీలా మెరిసిపోతుంది.
ముసులైః పట్టిసైశ్ శూలైః ప్రాసైస్ తోమరముద్గరైః । తీక్ష్ణైః క్షీణజగద్వ్రాతకృతాన్తైర్ ఇవ సమ్భృతైః
ముసలులు, కత్తులు, త్రిశూలాలు, జావెలిన్లు, భుజబలంతో కొట్టే ఆయుధాలు—ఇవి అన్నీ పదునైనవి, ప్రపంచాన్ని అలసిపోయిన సమూహాలను నశింపజేసే యమదూతల వలె కూడిపోతున్నాయి.
సంసారబన్ధనాదీర్ఘే పాశే కాలకరచ్యుతే । శేషభోగమహాసూత్రే ప్రోతైర్ మాలాస్య శోభతే
కాలచక్రం తిప్పిన ఈ దీర్ఘమైన సంసార బంధంలో, శేషుని వంటి గొప్ప సర్పం ఒక గొలుసు లాగా ఆమెను అలంకరిస్తోంది.
జీవోల్లసన్మకరికారత్నతేజోభిర్ ఉజ్జ్వలా । సప్తాబ్ధికఙ్కణశ్రేణీ భుజయోర్ అస్య భూషణమ్
ప్రాణంతో మెరిసే మణిపురుగుల కాంతితో ప్రకాశించే ఏడు సముద్రాల కంకణాల వరుసలు ఆమె చేతులకు అలంకారంగా ఉన్నాయి.
వ్యవహారమహావర్తా సుఖదుఃఖపరమ్పరా । రజఃపూర్ణా తమశ్శ్యామా రోమాలీ తస్య రాజతే
లోకవ్యవహారాల మహా చక్రం, సుఖదుఃఖాల పరంపర, ధూళితో నిండినది, అంధకారంలా నలుపుగా ఉన్నది—ఇవి ఆమె శరీరంపై మెరుస్తున్న రోమాల వరుస.
ఏవమ్ప్రాయాం స కల్పాన్తే కృతాన్తస్ తాణ్డవోద్భటామ్ । ఉపసంహృత్య నృత్తేహాం సృష్ట్యా సహ మహేశ్వరః
ఇలా, యుగాంతంలో, భయంకరమైన నాట్యం చేసే యముడు ఈ సృష్టి ఆటను పరమేశ్వరుడితో కలిసి ఉపసంహరించుకుంటాడు.
పునర్ హాస్యమయీం నృత్తలీలాం సర్వస్వరూపిణీమ్ । తనోతీమాం జరాదుఃఖశోకాభినయభూషితామ్
తాను మళ్లీ నవ్వులు, నాట్యం లీలగా ఆడి, అన్ని రూపాలు ధరించి, ముసలితనం, బాధ, దుఃఖాల అభినయాలతో అలంకరించబడిన ఈ నాటికను ప్రదర్శిస్తుంది.
భూయః కరోతి భువనాని వనాన్తరాణి లోకాన్తరాణి జనజాలకకల్పనాం చ । ఆచారచారుకలనాం చ చలాచలాం చ పఙ్కాద్ యథార్భకజనో రచనామ్ అఖిన్నః
ఆమె మళ్లీ ప్రపంచాలు, అరణ్యాలు, ఇతర లోకాలు, ప్రజల వలయాన్ని సృష్టిస్తుంది; చలించే, అచలమైన జీవుల నడవడిని కూడా అనేక విధాలుగా రూపొందిస్తుంది. ఇది చిన్నపిల్లలు మట్టితో అలసట లేకుండా రూపాలు చేయడంలా ఉంటుంది.
వృత్తే ఽస్మిన్న్ ఏవ చైతేషాం కాలాదీనాం మహామునే । సంసారనామ్ని కైవాస్థా మాదృశానాం భవత్వ్ ఇహ
ఈ కాలాది చక్రంలో, మహర్షీ, ఇక్కడ సంసారం అని పిలిచే ఈ లోకంలో మా వంటి వారికి ఎలాంటి నిలకడ ఉండగలదు?
విక్రీతా ఇవ తిష్ఠామ ఏతైర్ దైవాదిభిర్ వయమ్ । ధూర్తైః ప్రపఞ్చచతురైర్ ముగ్ధా వనమృగా ఇవ
మనము ఈ విధి మొదలైన వాటిచేత అమ్మబడి, ప్రపంచపు మాయాచతుర్యాలకు మోసపోయి, అడవి జంతువుల్లా అయోమయంగా నిలబడి ఉన్నాం.
ఏషో ఽనార్యసమాచారః కాలః కవలనోన్ముఖః । జగత్య్ అవిరతం లోకం పాతయత్య్ ఆపదర్ణవే
ఈ కాలం మంచి మార్గాలు లేకుండా, ఎప్పుడూ మింగడానికి తహతహలాడుతూ, ఈ లోకాన్ని నిత్యం కష్టాల సముద్రంలో పడేస్తోంది.
దహత్య్ అన్తే దురాశాభిర్ దైవో దారుణచేష్టయా । లోకం పుష్పనికాశాభిర్ జ్వాలాభిర్ దహనో యథా
చివరికి, దురాశలతో కూడిన దుర్మార్గమైన విధి, పుష్పాల్లాంటి మాయాజాలాలతో, లోకాన్ని అగ్నిజ్వాలలతో కాల్చినట్లుగా కాల్చేస్తుంది.
ధృతిం విధురయత్య్ ఏకామయదా రూపవల్లభా । స్త్రీత్వాత్ స్వభావచపలా నియతిర్ నియమోన్ముఖీ
రూపాలను ఇష్టపడే, స్వభావం వల్ల చంచలమైన విధి, ఒక్క బాధతో మన ధైర్యాన్ని కుదిపేస్తుంది; స్త్రీ స్వభావం లాంటిది, ఎప్పుడూ తన నియమాన్ని విధించడానికి సిద్ధంగా ఉంటుంది.
గ్రసతే ఽవిరతం భూతజాలం సర్ప ఇవానిలమ్ । కృతాన్తః కర్కశాచారో జరాం నీత్వా జగద్వపుః
కఠినమైన ప్రవర్తన కలిగిన మరణం, ఈ లోకపు శరీరాన్ని వృద్ధాప్యంలోకి నడిపించి, పాము గాలి మింగినట్లు, జీవుల సముదాయాన్ని ఆగకుండా మింగేస్తుంది.
యమనిర్ఘృణరాజేన్ద్రో నార్తం నామానుకమ్పతే । సర్వభూతదయాచారో జనో దుర్లభతాం గతః
యముడు అనే నిస్సహాయుడైన రాజు బాధపడుతున్నవారిని కనికరించడు; అన్ని జీవుల పట్ల దయ చూపే మనుషులు ఇప్పుడు చాలా అరుదైపోయారు.
సర్వా ఏవ మునే ఫల్గువిభవా భూతజాతయః । దుఃఖాయైవ దురన్తాయ దారుణా లోభభూమయః
మహర్షీ, అన్ని జీవులకూ సంపద చాలా తక్కువగా ఉంటుంది; అవన్నీ అంతులేని, కఠినమైన బాధలకు మూలమవుతాయి, అవన్నీ లోభంలో నుంచే పుట్టినవే.
ఆయుర్ అత్యన్తతరలం మృత్యుర్ ఏకస్ తు నిష్ఠురః । తారుణ్యం చాతితరలం బాల్యం జడతయా హృతమ్
మన జీవితం చాలా త్వరగా పోయేలా ఉంటుంది, మరణమే కఠినంగా ఉంటుంది; యవ్వనం కూడా క్షణికమే, బాల్యం మూర్ఖత్వంలోనే పోయిపోతుంది.
కలాకలఙ్కితో లోకో బన్ధవో భవబన్ధనమ్ । భోగా భవమహారోగాస్ తృష్ణా చ మృగతృష్ణికా
ఈ లోకం లోపాలతో నిండిపోయింది; బంధువులు జనన మరణ చక్రంలో బంధనంగా మారారు; అనుభవాలు జీవనంలో పెద్ద వ్యాధిలా ఉన్నాయి, తృష్ణ మాత్రం మాయమృగజలంలా మోసం చేస్తుంది.
శత్రవశ్ చేన్ద్రియాణ్య్ ఏవ సత్యం యాతమ్ అసత్యతామ్ । ప్రహరత్య్ ఆత్మనైవాత్మా మన ఏవ మనోరిపుః
ఇంద్రియాలు మన శత్రువులే. నిజమైనది అబద్ధంగా మారింది. మనసే మన మనసుకు శత్రువు, మనమే మనల్ని మనమే హింసించుకుంటున్నాం.
అహఙ్కారః కలఙ్కాయ బుద్ధయః పరిపేలవాః । క్రియా దుష్ఫలదాయిన్యో లీలాస్ స్త్రీనిష్ఠతాం గతాః
అహంకారం మచ్చలా మారింది. బుద్ధి స్థిరంగా లేదు. మన పనులకు మంచి ఫలితాలు రావడం లేదు. ఆటలు, వినోదాలు స్త్రీలలోనే మునిగిపోయాయి.
వాఞ్ఛావిషయశాలిన్యస్ సచమత్కృతయః కృతాః । నార్యో దోషపతాకిన్యో రసా నీరసతాం గతాః
మన కోరికలు వాటి విషయాలకే అతుక్కుపోయాయి, అవి ఆకర్షణీయంగా కనిపించినా. స్త్రీలు తప్పుల జెండాల్లా ఉన్నారు. ఆనందాలు కూడా రుచి కోల్పోయాయి.
వస్త్వ్ అవస్తుతయా చాత్తం దత్తం చిత్తమ్ అహఙ్కృతౌ । అభావరోధితా భావా భవాన్తో నాధిగమ్యతే
నిజమైనదాన్ని అబద్ధంగా భావిస్తున్నారు. మనసంతా అహంకారంలోనే మునిగిపోయింది. ఉన్నదాన్ని లేనట్టుగా చేసి, జీవన ప్రయాణానికి ముగింపు కనిపించటం లేదు.
తప్యతే కేవలం సాధో మతిర్ ఆకులితాన్తరా । రాగోరగో విలసతి విరాగం నోపగచ్ఛతి
ఓ సద్గుణసంపన్నుడా, మనస్సు లోపల కలవరపడుతూ బాధపడుతుంది. రాగం తేజంగా మెరుస్తోంది కానీ విరాగం మాత్రం చేరదు.
రజోగుణాహతా దృష్టిస్ తమస్ సమ్పరివర్ధతే । న చాధిగమ్యతే సత్త్వం తత్త్వమ్ అత్యన్తదూరతః
రజోగుణం మన దృష్టిని తాకినప్పుడు, అది మరింతగా తమోగుణంలో మునిగిపోతుంది. సత్త్వగుణం అనే నిజమైన తత్వం చాలా దూరంగా ఉండిపోతుంది, అందుకోలేం.
స్థితిర్ అస్థిరతాం యాతా మృతిర్ ఆగమనోన్ముఖీ । ధృతిర్ వైధుర్యమ్ ఆయాతి రతిర్ నిత్యమ్ అవస్తుని
స్థిరత అస్థిరతగా మారిపోతుంది, మరణం ఎప్పుడూ దగ్గరగా వస్తూనే ఉంటుంది. ధైర్యం అయోమయంగా మారిపోతుంది, మన మనస్సు ఎప్పుడూ అసత్య విషయాలపైనే మమకారం పెంచుకుంటుంది.
మతిర్ మాన్ద్యేన మలినా పాతైకపరమం వపుః । జ్వలతీవ జరా దేహే ప్రవిస్ఫూర్జతి దుష్కృతమ్
మనస్సు మాంద్యంతో మలినమైపోయింది. శరీరం క్షీణతవైపే దృష్టిపెడుతోంది. వృద్ధాప్యం శరీరంలో మండుతున్నట్లుగా కనిపిస్తుంది, దుష్కర్మలు బలంగా ఉప్పొంగుతుంటాయి.