మోక్షే తు నాన్యథా ప్రాప్తిర్ ఇతి భావితచేతసః । స్వాం దృష్టిం ప్రవివృణ్వన్తస్ స్థితాస్ స్వనియమభ్రమైః
విముక్తి వేరే మార్గంలో సాధ్యపడదని నమ్మి, వారు తమ అభిప్రాయాన్ని వివరించుతూ, తమ నియమాలు, నమ్మకాల్లో దృఢంగా నిలిచి ఉంటారు.
వేదాన్తవాదినో బుద్ధ్యా బ్రహ్మేదమ్ ఇతి రూఢయా । యుక్తిం శమదమోపేతాం నిర్ణీయ పరికల్ప్య చ
వేదాంతవాదులు 'ఇది అంతా బ్రహ్మమే' అన్న భావనలో బలమైన బుద్ధితో, తర్కం, శాంతి, దమనంతో తమ సిద్ధాంతాన్ని నిర్ణయించి నిర్మించుకుంటారు.
ముక్తౌ తు నాన్యథా ప్రాప్తిర్ ఇతి భావితచేతసః । స్వాం దృష్టిం ప్రవివృణ్వన్తస్ స్థితాస్ స్వనియమభ్రమైః
విముక్తి వేరే మార్గంలో సాధ్యపడదని నమ్మి, వారు తమ అభిప్రాయాన్ని వివరించుతూ, తమ నియమాలు, నమ్మకాల్లో దృఢంగా నిలిచి ఉంటారు.
విజ్ఞానవాదినో బుద్ధ్యా స్ఫురత్స్వభ్రమరూపయా । స్వాం దృష్టిం ప్రవివృణ్వన్తి స్వైర్ ఏవ నియమభ్రమైః
విజ్ఞానవాదులు తమ బుద్ధి ద్వారా ఉద్భవించే భావాలతో, తాము నమ్మిన నియమాల ప్రకారం తమ దృష్టిని వివరించుకుంటారు.
ఆర్హతాదిభిర్ అన్యైశ్ చ స్వయాభిమతయేచ్ఛయా । చిత్రాశ్ చిత్రసమాచారాః కల్పితాశ్ శాస్త్రదృష్టయః
ఆర్హతులు మరియు ఇతరులు కూడా తమ ఇష్టానుసారం, వింతగా కనిపించే ఆచారాలు, విధానాలు కల్పించుకొని, వేర్వేరు శాస్త్రాలను రూపొందించుకుంటారు.
నిర్నిమిత్తోత్థసౌమ్యామ్బుబుద్బుదౌఘైర్ ఇవోత్థితైః । స్వనిశ్చయైర్ ఇతిప్రౌఢైర్ నానాకారా హి రీతయః
కారణం లేకుండా ప్రశాంతమైన నీటిలో బుడబుడలు ఎలా ఏర్పడతాయో, అలాగే ప్రతి ఒక్కరి నమ్మకాలు వేర్వేరు రూపాల్లో విధానాలను పుట్టిస్తాయి.
సర్వాసామ్ ఏవ చైతాసాం రీతీనామ్ ఏక ఆకరః । మనో నామ మహాబాహో మణీనామ్ ఇవ సాగరః
ఓ మహాబాహువా! ఈ విధానాలన్నింటికీ మూలం మనసే, అది సముద్రంలా అన్ని రకాల రత్నాలకు ఆధారం.
న నిమ్బేక్షూ కటుస్వాదూ శీతోష్ణౌ నేన్దుపావకౌ । యద్ యథా మనసాభ్యస్తమ్ ఉపలబ్ధం తథైవ తత్
నిమ్మకాయలు సహజంగా చేదుగా ఉండవు, చలిగానీ వేడిగానీ, చంద్రుడుగానీ అగ్నిగానీ కూడా కాదు. మనసు ఎలా ఊహిస్తే, మనకు అలా అనిపిస్తుంది.
యస్ త్వ్ అకృత్రిమ ఆనన్దస్ తదర్థం ప్రయతేత వై । మనస్ తన్మయతాం నేయం తేనాసౌ సమవాప్యతే
అసలైన ఆనందాన్ని పొందేందుకు ప్రయత్నించాలి. మనసును ఆ ఆనందంలో లీనమయ్యేలా చేయాలి. అప్పుడు ఆ ఆనందం నిజంగా లభిస్తుంది.
దృశ్యం సంసారడిమ్బస్థం తుచ్ఛం పరిజహన్ మనః । తజ్జాభ్యాం సుఖదుఃఖాభ్యాం నావశః పరికృష్యతే
ఈ లోకంలో కనిపించే వాస్తవం లేని విషయాలపై మనసు ఆసక్తిని వదిలేయాలి. వాటి వల్ల కలిగే సుఖదుఃఖాలతో మనం లాఘవంగా లాగబడతాం.
అపవిత్రమ్ అసద్రూపం మోహనం భయకారణమ్ । దృశ్యమ్ ఆభాసమ్ ఆభోగి బన్ధం మా భావయానఘ
కనిపించేవాటిని అపవిత్రమైనవి, అసత్యమైనవి, మాయాజాలం, భయానికి కారణమని భావించవద్దు. ఈ కనబడే రూపాల్లో బంధనముందని ఊహించకూడదు, పాపరహితుడా.
మాయైషా సా హ్య్ అవిద్యైషా భావనైషా భయావహా । సంవిదస్ తన్మయత్వం యత్ తత్ కర్మేతి విదుర్ బుధాః
ఇది మాయ, ఇదే అవిద్య, ఇదే ఊహ, ఇది భయాన్ని కలిగిస్తుంది. జ్ఞానులు మనస్సు దీంట్లో లీనమై ఉండడాన్ని 'కర్మ' అంటారు.
ద్రష్టుర్ దృశ్యైకతానత్వం విద్ధి త్వం మోహనం మనః । భ్రమాయైవ చ తన్ మిథ్యా మహీమక్కోలకర్మవత్
చూసేవాడు, కనిపించేదాన్ని ఒక్కటిగా భావించడం మనస్సు మోహం అని తెలుసుకో. ఇది అబద్ధం, పిల్లవాడు నేలతో ఆడుకునే ఆటలాంటిది, భ్రమ కోసం మాత్రమే.
దృశ్యతన్మయతా యైషా స్వభావస్యానుభూయతే । సంసారమదిరా సేయమ్ అవిద్యేత్య్ ఉచ్యతే బుధైః
కనిపించేదాంట్లో మనస్సు లీనమవడమే మన సహజ స్వభావంగా అనుభూతి అవుతుంది. ఇదే సంసార మద్యం, దీనినే జ్ఞానులు అవిద్య అంటారు.
అనయోపహతో లోకః కల్యాణం నాధిగచ్ఛతి । భాస్వరం తపనాలోకం పటలాన్ధేక్షణో యథా
ఇలాంటి అవిద్య వల్ల బాధపడే లోకానికి శుభం కలగదు. ఎలా అంటే, కళ్లకు చీకటి కప్పినవాడు ఎప్పటికీ ప్రకాశవంతమైన సూర్యుడి వెలుతురును చూడలేనట్టే.
స్వయమ్ ఉత్పద్యతే సా చ సఙ్కల్పాద్ వ్యోమవృక్షవత్ । అసఙ్కల్పనమాత్రేణ స్వయమ్ ఏవ వినశ్యతి
ఆలోచన వల్ల ఆది లేకుండా అది తానే ఉత్పన్నమవుతుంది, ఆకాశంలో వృక్షం పుట్టినట్టు. ఆలోచన లేకపోతే అది తానే అంతమవుతుంది.
అసఙ్కల్పనమాత్రేణ భావనాయాం మహామతే । క్షీణాయాం స్వప్రసాదేన విమర్శేన విలాసినా
ఓ మహామతి! ఆలోచన తగ్గిపోతే, మనసు స్వచ్ఛంగా ఉండి, వివేచన కలిగి ఉంటే, అది తానే కరిగిపోతుంది.
అసంసఙ్గే పదార్థేషు సర్వేషు స్థిరతాం గతే । సత్యదృష్టౌ ప్రసన్నాయామ్ అసత్యే క్షయమ్ ఆగతే
విషయాలన్నిటిలోనూ అసక్తి కలిగి, స్థిరంగా ఉండి, సత్యాన్ని స్పష్టంగా చూడగలిగినప్పుడు, అసత్యం పూర్తిగా పోయినప్పుడు,
నిర్వికల్పచిదచ్ఛాత్మా స ఆత్మా సమవాప్యతే । నాసత్తా యస్య నో సత్తా న సుఖం నాపి దుఃఖితా
అప్పుడు భేదభావం లేని స్వచ్ఛమైన చైతన్యం, అదే ఆత్మ, అది పొందబడుతుంది. అందులో అసత్త్వం లేదు, సత్త్వం లేదు, సుఖం లేదు, దుఃఖం కూడా ఉండదు.
కేవలం కేవలీభావో యస్యాన్తర్ ఉపలభ్యతే । అభవ్యయా భావనయా న చిత్తేన్ద్రియదృష్టిభిః
పరిపూర్ణమైన స్వరూపం మనసు లేదా ఇంద్రియాల ద్వారా కాకుండా, ఊహల ద్వారా కూడా కాకుండా, అంతరంగా అనుభవించబడే స్థితి.
ఆత్మనో ఽనన్యభూతాభిర్ అపి యః పరివర్జితః । వాసనాభిర్ అనన్తాభిర్ వ్యోమేవ ఘనరాజిభిః
మనకు సంబంధించిన అనంతమైన వాసనలతో కూడినప్పటికీ, ఆ స్వరూపం వాటి ద్వారా ఎటువంటి ముద్ర కూడా పొందదు; అది ఆకాశం మేఘాలతో కలిసినా ఎలా కలవదు, అలా ఉంటుంది.
సన్దిగ్ధాయాం యథా రజ్జ్వాం సర్పత్వం తద్వద్ ఏవ హి । చిదాకాశాత్మనా బన్ధస్ త్వ్ అబద్ధేనైవ కల్పితః
ఎలా స్పష్టంగా కనిపించని కట్టెలో పాము ఉందని ఊహించుకుంటారో, అలాగే నిజానికి బంధనం లేని ఆ చైతన్యాకాశంలో బంధనాన్ని మనమే ఊహించుకుంటాం.
కల్పితం కల్పితం వస్తు ప్రతికల్పనయాన్యయా । తద్ ఏవాన్యత్వమ్ ఆదత్తే ఖమ్ అహోరాత్రయోర్ ఇవ
ఒక ఊహతో కల్పించబడిన వస్తువు, మరొక ఊహతో మళ్లీ కల్పించబడుతుంది; అదే వస్తువు దినరాత్రులలో ఆకాశం వేరుగా కనిపించునట్లు, వేరే స్వరూపాన్ని పొందుతుంది.
యద్ అతుచ్ఛమ్ అనాయాసమ్ అనుపాధి గతభ్రమమ్ । తత్తత్కల్పనయా తాదృక్ తత్ సుఖాయైవ కల్పతే
ఏది అబద్ధం కాదు, సులభంగా ఉంటుంది, ఎలాంటి పరిమితులు లేవు, అయోమయం లేకుండా ఉంటుంది, దాన్ని అలానే ఊహించుకుంటే అది ఆనందానికి కారణమవుతుంది.
శూన్య ఏవ కుసూలే ఽన్తస్ సింహో ఽస్తీతి భయం యథా । శూన్య ఏవ శరీరే ఽన్తర్ బద్ధో ఽస్మీతి భయం తథా
ఎలా ఖాళీ గుడిసెలో సింహం ఉందేమో అని భయం కలుగుతుందో, అలాగే ఖాళీ శరీరంలో నేను బంధించబడ్డానని భయం కలుగుతుంది.
యథా శూన్యే కుసూలే ఽన్తః ప్రేక్ష్య సింహో న లభ్యతే । తథా సంసారబన్ధార్హః ప్రేక్షితస్ సన్ న లభ్యతే
ఎలా ఖాళీ గుడిసెలో చూడగా అక్కడ సింహం కనిపించదు, అలాగే ఈ సంసార బంధనాన్ని పరిశీలిస్తే అది ఎక్కడా కనిపించదు.
ఇదం జగద్ అయం చాహమ్ ఇతీయం భ్రాన్తిర్ ఉత్థితా । బాలానాం శ్యామలే కాలే ఛాయా వైతాలికీ యథా
ఈ లోకం ఉంది, నేను ఇదే అన్న భావన భ్రమగా ఉద్భవిస్తుంది; అది పిల్లలు సంధ్యాసమయంలో నీడను చూసి భయపడినట్లే.
కల్పనావశతో జన్తోర్ భావాభావాశ్ శుభాశుభాః । క్షణాద్ అసత్తామ్ ఆయాన్తి సత్తామ్ అపి పునః పునః
కల్పన వల్ల జీవికి ఉన్నదీ, లేనిదీ, శుభమూ, అశుభమూ క్షణంలోనే మారిపోతూ, మళ్లీ మళ్లీ నిజమై, అప్రయోజకమై కనిపిస్తుంటాయి.
మాతైవ గృహిణీభావగృహీతా కణ్ఠలమ్బినీ । కరోతి గృహిణీకార్యం సురతానన్దదాయినీ
తల్లి, భార్యగా భావించి మెడ చుట్టూ ఆలింగనం చేస్తే, భార్యగా ఉండి, సుఖాన్ని కూడా ఇస్తుంది.
కాన్తైవ మాతృభావేన గృహీతాకణ్ఠలమ్బినీ । దూరం విస్మారయత్య్ ఏవ మన్మథోన్మాదభావనామ్
ప్రియురాలిని తల్లిగా భావించి మెడ చుట్టూ ఆలింగనం చేస్తే, ప్రేమ వల్ల వచ్చే మోహాన్ని పూర్తిగా మర్చిపోతారు.