తన్నిశ్చయమ్ ఉపాదాయ తత్రైవ రసమ్ ఋచ్ఛతి । తన్మయత్వం శరీరే తు తతో బుద్ధీన్ద్రియేష్వ్ అపి
ఆ నిశ్చయాన్ని స్వీకరించి, దానిలోనే ఆనందాన్ని అనుభవిస్తాడు. ఆ తరువాత, శరీరంలోనే కాదు, బుద్ధి మరియు ఇంద్రియాల్లో కూడా ఆ భావంతో ఏకమైపోతాడు.
యన్మయం హి మనో రామ దేహస్ తదను తద్వశాత్ । తత్తామ్ ఆయాతి గన్ధాన్తః పవనో గన్ధతామ్ ఇవ
రామా, మనస్సు వల్లే ఈ శరీరం ఏర్పడుతుంది. అది మనస్సును అనుసరిస్తుంది, దానికి లోబడి ఉంటుంది. మనం గంధాన్ని పొందినప్పుడు వాయువు ఆ పరిమళాన్ని ఎలా తీసుకుంటుందో, అలాగే శరీరం కూడా మనస్సు గుణాన్ని పొందుతుంది.
బుద్ధీన్ద్రియేషు వల్గత్సు కర్మేన్ద్రియగణస్ తతః । స్ఫురతి స్వత ఏవోర్వీరజో లోల ఇవానిలే
ఓ వీరా, జ్ఞానేంద్రియాలు చురుకుగా ఉన్నప్పుడు, కర్మేంద్రియాలు కూడా సహజంగా కదలిపోతాయి. అవి గాలిలో తిప్పబడే ధూళిలా అలజడిగా కదులుతాయి.
కర్మేన్ద్రియగణే క్షుబ్ధే స్వశక్తిం ప్రథయత్య్ అలమ్ । కర్మ నిష్పద్యతే స్ఫారం పాంసుజాలమ్ ఇవానిలాత్
కర్మేంద్రియాలు ఉద్రిక్తంగా ఉన్నప్పుడు, అవి తమ శక్తిని పూర్తిగా ప్రదర్శిస్తాయి. అప్పుడు కార్యం విస్తృతంగా జరుగుతుంది, అది గాలిలో ఎగిసే ధూళి మబ్బులా ఉంటుంది.
ఏవం హి మనసః కర్మ కర్మబీజం మనస్ స్మృతమ్ । అభిన్నైవైతయోస్ సత్తా యథా కుసుమగన్ధయోః
ఇలా, కార్యం మనస్సు నుంచే ఉత్పన్నమవుతుంది. మనస్సే కార్యానికి విత్తనం అని చెప్పబడింది. వీటి ఉనికి విడదీయరానిది, పువ్వు పరిమళం లాగానే.
యాదృశం భావమ్ ఆదత్తే దృఢాభ్యాసవశాన్ మనః । తథా స్పన్దో ఽస్య కర్మాఖ్యస్ తథా శాఖా విముఞ్చతి
మనస్సు దృఢమైన సాధన వల్ల ఏ భావాన్ని స్వీకరిస్తుందో, ఆ భావానుసారంగా దాని కదలికలు, అంటే చర్యలు, సాగిపోతూ విస్తరిస్తాయి.
తథా క్రియాం తత్ఫలదాం నిష్పాదయతి చాదరాత్ । తతస్ తద్ ఏవ చాస్వాదమ్ అనుభూయాశు బధ్యతే
అదే విధంగా, ఫలితాన్ని ఇచ్చే ఆ చర్యను మనస్సు శ్రద్ధగా చేస్తుంది. ఆ ఫలితాన్ని త్వరగా అనుభవించి, దానికి బంధించబడిపోతుంది.
యం యం భావమ్ ఉపాదత్తే తత్ తద్ వస్త్వ్ ఇతి విన్దతి । తచ్ ఛ్రేయో ఽన్యత్ తు నాస్తీతి నిశ్చయో ఽస్య ప్రజాయతే
మనస్సు ఏ స్థితిని స్వీకరిస్తుందో, దానినే నిజమైన వస్తువుగా భావిస్తుంది. ఇదే శ్రేయస్సు, ఇతరది లేదని నిశ్చయంగా నమ్ముతుంది.
ధర్మార్థకామమోక్షార్థం ప్రయతన్తే సదైవ హి । మనాంసి దృఢభావాని ప్రతిపత్త్యా స్వయైవ హి
ధర్మం, అర్థం, కామం, మోక్షం కోసం దృఢమైన భావంతో ఉన్న మనస్సులు ఎప్పుడూ తమ స్వంత గ్రహాంతరంతో ప్రయత్నిస్తూనే ఉంటాయి.
మనోభిః కాపిలానాం తు ప్రతిపత్తిం నిజామ్ అలమ్ । ఉరరీకృత్య నిర్ణీయ కల్పితాశ్ శాస్త్రదృష్టయః
కపిలుల వారు తమ మనస్సుతో తమ సిద్ధాంతాన్ని బలంగా స్థాపించి, తమ గ్రంథాలలోని అభిప్రాయాలను తామే నిర్ణయించి నిర్మించుకుంటారు.
మోక్షే తు నాన్యథా ప్రాప్తిర్ ఇతి భావితచేతసః । స్వాం దృష్టిం ప్రవివృణ్వన్తస్ స్థితాస్ స్వనియమభ్రమైః
విముక్తి వేరే మార్గంలో సాధ్యపడదని నమ్మి, వారు తమ అభిప్రాయాన్ని వివరించుతూ, తమ నియమాలు, నమ్మకాల్లో దృఢంగా నిలిచి ఉంటారు.
వేదాన్తవాదినో బుద్ధ్యా బ్రహ్మేదమ్ ఇతి రూఢయా । యుక్తిం శమదమోపేతాం నిర్ణీయ పరికల్ప్య చ
వేదాంతవాదులు 'ఇది అంతా బ్రహ్మమే' అన్న భావనలో బలమైన బుద్ధితో, తర్కం, శాంతి, దమనంతో తమ సిద్ధాంతాన్ని నిర్ణయించి నిర్మించుకుంటారు.
ముక్తౌ తు నాన్యథా ప్రాప్తిర్ ఇతి భావితచేతసః । స్వాం దృష్టిం ప్రవివృణ్వన్తస్ స్థితాస్ స్వనియమభ్రమైః
విముక్తి వేరే మార్గంలో సాధ్యపడదని నమ్మి, వారు తమ అభిప్రాయాన్ని వివరించుతూ, తమ నియమాలు, నమ్మకాల్లో దృఢంగా నిలిచి ఉంటారు.
విజ్ఞానవాదినో బుద్ధ్యా స్ఫురత్స్వభ్రమరూపయా । స్వాం దృష్టిం ప్రవివృణ్వన్తి స్వైర్ ఏవ నియమభ్రమైః
విజ్ఞానవాదులు తమ బుద్ధి ద్వారా ఉద్భవించే భావాలతో, తాము నమ్మిన నియమాల ప్రకారం తమ దృష్టిని వివరించుకుంటారు.
ఆర్హతాదిభిర్ అన్యైశ్ చ స్వయాభిమతయేచ్ఛయా । చిత్రాశ్ చిత్రసమాచారాః కల్పితాశ్ శాస్త్రదృష్టయః
ఆర్హతులు మరియు ఇతరులు కూడా తమ ఇష్టానుసారం, వింతగా కనిపించే ఆచారాలు, విధానాలు కల్పించుకొని, వేర్వేరు శాస్త్రాలను రూపొందించుకుంటారు.
నిర్నిమిత్తోత్థసౌమ్యామ్బుబుద్బుదౌఘైర్ ఇవోత్థితైః । స్వనిశ్చయైర్ ఇతిప్రౌఢైర్ నానాకారా హి రీతయః
కారణం లేకుండా ప్రశాంతమైన నీటిలో బుడబుడలు ఎలా ఏర్పడతాయో, అలాగే ప్రతి ఒక్కరి నమ్మకాలు వేర్వేరు రూపాల్లో విధానాలను పుట్టిస్తాయి.
సర్వాసామ్ ఏవ చైతాసాం రీతీనామ్ ఏక ఆకరః । మనో నామ మహాబాహో మణీనామ్ ఇవ సాగరః
ఓ మహాబాహువా! ఈ విధానాలన్నింటికీ మూలం మనసే, అది సముద్రంలా అన్ని రకాల రత్నాలకు ఆధారం.
న నిమ్బేక్షూ కటుస్వాదూ శీతోష్ణౌ నేన్దుపావకౌ । యద్ యథా మనసాభ్యస్తమ్ ఉపలబ్ధం తథైవ తత్
నిమ్మకాయలు సహజంగా చేదుగా ఉండవు, చలిగానీ వేడిగానీ, చంద్రుడుగానీ అగ్నిగానీ కూడా కాదు. మనసు ఎలా ఊహిస్తే, మనకు అలా అనిపిస్తుంది.
యస్ త్వ్ అకృత్రిమ ఆనన్దస్ తదర్థం ప్రయతేత వై । మనస్ తన్మయతాం నేయం తేనాసౌ సమవాప్యతే
అసలైన ఆనందాన్ని పొందేందుకు ప్రయత్నించాలి. మనసును ఆ ఆనందంలో లీనమయ్యేలా చేయాలి. అప్పుడు ఆ ఆనందం నిజంగా లభిస్తుంది.
దృశ్యం సంసారడిమ్బస్థం తుచ్ఛం పరిజహన్ మనః । తజ్జాభ్యాం సుఖదుఃఖాభ్యాం నావశః పరికృష్యతే
ఈ లోకంలో కనిపించే వాస్తవం లేని విషయాలపై మనసు ఆసక్తిని వదిలేయాలి. వాటి వల్ల కలిగే సుఖదుఃఖాలతో మనం లాఘవంగా లాగబడతాం.
అపవిత్రమ్ అసద్రూపం మోహనం భయకారణమ్ । దృశ్యమ్ ఆభాసమ్ ఆభోగి బన్ధం మా భావయానఘ
కనిపించేవాటిని అపవిత్రమైనవి, అసత్యమైనవి, మాయాజాలం, భయానికి కారణమని భావించవద్దు. ఈ కనబడే రూపాల్లో బంధనముందని ఊహించకూడదు, పాపరహితుడా.
మాయైషా సా హ్య్ అవిద్యైషా భావనైషా భయావహా । సంవిదస్ తన్మయత్వం యత్ తత్ కర్మేతి విదుర్ బుధాః
ఇది మాయ, ఇదే అవిద్య, ఇదే ఊహ, ఇది భయాన్ని కలిగిస్తుంది. జ్ఞానులు మనస్సు దీంట్లో లీనమై ఉండడాన్ని 'కర్మ' అంటారు.
ద్రష్టుర్ దృశ్యైకతానత్వం విద్ధి త్వం మోహనం మనః । భ్రమాయైవ చ తన్ మిథ్యా మహీమక్కోలకర్మవత్
చూసేవాడు, కనిపించేదాన్ని ఒక్కటిగా భావించడం మనస్సు మోహం అని తెలుసుకో. ఇది అబద్ధం, పిల్లవాడు నేలతో ఆడుకునే ఆటలాంటిది, భ్రమ కోసం మాత్రమే.
దృశ్యతన్మయతా యైషా స్వభావస్యానుభూయతే । సంసారమదిరా సేయమ్ అవిద్యేత్య్ ఉచ్యతే బుధైః
కనిపించేదాంట్లో మనస్సు లీనమవడమే మన సహజ స్వభావంగా అనుభూతి అవుతుంది. ఇదే సంసార మద్యం, దీనినే జ్ఞానులు అవిద్య అంటారు.
అనయోపహతో లోకః కల్యాణం నాధిగచ్ఛతి । భాస్వరం తపనాలోకం పటలాన్ధేక్షణో యథా
ఇలాంటి అవిద్య వల్ల బాధపడే లోకానికి శుభం కలగదు. ఎలా అంటే, కళ్లకు చీకటి కప్పినవాడు ఎప్పటికీ ప్రకాశవంతమైన సూర్యుడి వెలుతురును చూడలేనట్టే.
స్వయమ్ ఉత్పద్యతే సా చ సఙ్కల్పాద్ వ్యోమవృక్షవత్ । అసఙ్కల్పనమాత్రేణ స్వయమ్ ఏవ వినశ్యతి
ఆలోచన వల్ల ఆది లేకుండా అది తానే ఉత్పన్నమవుతుంది, ఆకాశంలో వృక్షం పుట్టినట్టు. ఆలోచన లేకపోతే అది తానే అంతమవుతుంది.
అసఙ్కల్పనమాత్రేణ భావనాయాం మహామతే । క్షీణాయాం స్వప్రసాదేన విమర్శేన విలాసినా
ఓ మహామతి! ఆలోచన తగ్గిపోతే, మనసు స్వచ్ఛంగా ఉండి, వివేచన కలిగి ఉంటే, అది తానే కరిగిపోతుంది.
అసంసఙ్గే పదార్థేషు సర్వేషు స్థిరతాం గతే । సత్యదృష్టౌ ప్రసన్నాయామ్ అసత్యే క్షయమ్ ఆగతే
విషయాలన్నిటిలోనూ అసక్తి కలిగి, స్థిరంగా ఉండి, సత్యాన్ని స్పష్టంగా చూడగలిగినప్పుడు, అసత్యం పూర్తిగా పోయినప్పుడు,
నిర్వికల్పచిదచ్ఛాత్మా స ఆత్మా సమవాప్యతే । నాసత్తా యస్య నో సత్తా న సుఖం నాపి దుఃఖితా
అప్పుడు భేదభావం లేని స్వచ్ఛమైన చైతన్యం, అదే ఆత్మ, అది పొందబడుతుంది. అందులో అసత్త్వం లేదు, సత్త్వం లేదు, సుఖం లేదు, దుఃఖం కూడా ఉండదు.
కేవలం కేవలీభావో యస్యాన్తర్ ఉపలభ్యతే । అభవ్యయా భావనయా న చిత్తేన్ద్రియదృష్టిభిః
పరిపూర్ణమైన స్వరూపం మనసు లేదా ఇంద్రియాల ద్వారా కాకుండా, ఊహల ద్వారా కూడా కాకుండా, అంతరంగా అనుభవించబడే స్థితి.