పూర్వాపరవిచారార్థతత్పరేయం మతిస్ తవ । సమ్ప్రాప్స్యతి పదం ప్రోచ్చైర్ యత్ ప్రాప్తం శఙ్కరాదిభిః
నీ మనస్సు గతం, భవిష్యత్తు విషయాలను విచారించడంలో నిమగ్నమై ఉంది. ఇలాంటి మనస్సు శివుడు మొదలైనవారు పొందిన పరమ స్థితిని చేరుకుంటుంది.
ప్రశ్నస్యాస్య తు తే రామ న కాలస్ తవ సమ్ప్రతి । సిద్ధాన్తః కథ్యతే యత్ర తత్రాయం ప్రశ్న ఉచ్యతే
రామా, ఇప్పుడు నీ ప్రశ్నకు సమయం కాదు. నిర్ణయాన్ని వివరించే సమయంలో ఆ ప్రశ్నకు సమాధానం ఇవ్వబడుతుంది.
సిద్ధాన్తకాలే భవతా ప్రష్టవ్యో ఽహమ్ ఇదం పదమ్ । కరామలకవత్ తేన సిద్ధాన్తస్ తే భవిష్యతి
నిర్ణయ సమయం వచ్చినప్పుడు నన్ను ఆ విషయాన్ని అడగాలి. అప్పుడు నీకు ఆ నిర్ణయం చేతిలో నల్లికాయను చూసినట్టు స్పష్టంగా తెలుస్తుంది.
సిద్ధాన్తకాలే ప్రశ్నోక్తిర్ ఏషా తవ విరాజతే । ప్రావృష్య్ ఏవ హి కేకోక్తిర్ యుక్తా శరది హంసగీః
నీవు అడిగిన ప్రశ్న ఈ ముగింపు సమయంలో ఎంతో ప్రకాశంగా ఉంది. వర్షాకాలంలో కోయిల గానం ఎలా సరైనదో, శరదృతువులో హంస గానం కూడా అలాగే అనువుగా ఉంటుంది.
సహజో నీలిమా వ్యోమ్ని శోభతే ప్రావృషః క్షయే । ప్రావృషి త్వ్ అతనూదగ్రపయోదపటలోత్థితః
వర్షాకాలం ముగిసినప్పుడు ఆకాశంలో సహజంగా కనిపించే నీలిమ ఎంతో అందంగా ఉంటుంది. కానీ వర్షాకాలంలో ఆ నీలిమ దట్టమైన మేఘాల వల్ల కలుగుతుంది.
అయం ప్రకృత ఆరబ్ధో మనోనిర్ణయ ఉత్తమః । యద్వశాజ్ జనతాజన్మ తద్ ఆకర్ణయ సువ్రత
ఇప్పుడు మనస్సు గురించి ఈ గొప్ప విచారణ ప్రారంభమైంది. ఓ సద్బుద్ధి కలిగినవాడా, అన్ని జీవులు మనస్సు శక్తివల్ల ఎలా జన్మిస్తాయో విను.
ఏవం ప్రకృతిర్ ఏవేయం మనోమననధర్మిణీ । కర్మేతి రామ నిర్ణీతం సర్వైర్ ఏవ ముముక్షుభిః
ఇలా, మనస్సు యొక్క స్వభావమే మనోచింతనగా ఉంటుంది. దీనినే అన్ని ముక్తికాంక్షులు 'కర్మ' అని నిర్ణయించారు, రామా.
శృణు లక్షణభేదేన తన్ నానానామతాం కథమ్ । వాగ్మినాం వదతాం యాతం చిత్రాభిశ్ శాస్త్రదృష్టిభిః
శాస్త్రాలు చెప్పిన విధంగా, వివిధ లక్షణాల పరంగా, పలువురు పండితులు వేర్వేరు అభిప్రాయాలతో ఎలా వివరిస్తారో, అది నీవు విను.
యం యం భావమ్ ఉపాదత్తే మనో మననచఞ్చలమ్ । తం తమ్ ఏతి ఘనామోదమధ్యస్థః పవనో యథా
మనస్సు ఏ భావాన్ని స్వీకరిస్తుందో, ఆ చంచలమైన మనస్సు అదే స్థితిని పొందుతుంది. ఇది పరిమళభరితమైన మేఘాల మధ్య ఉన్న గాలి, వాటి వాసనను ఎలా తీసుకుంటుందో అలా.
తతస్ తమ్ ఏవ నిర్ణీయ తమ్ ఏవ చ వికల్పయన్ । అన్తస్ తయా రఞ్జనయా రఞ్జయన్ స్వామ్ అహఙ్కృతిమ్
దాన్ని నిశ్చయంగా తెలుసుకుని, దానినే ఊహిస్తూ, మన అంతరంగాన్ని ఆ భావంతో రంగు వేసుకుంటూ, మన స్వీయ భావనను అలానే మార్చుకుంటాడు.
తన్నిశ్చయమ్ ఉపాదాయ తత్రైవ రసమ్ ఋచ్ఛతి । తన్మయత్వం శరీరే తు తతో బుద్ధీన్ద్రియేష్వ్ అపి
ఆ నిశ్చయాన్ని స్వీకరించి, దానిలోనే ఆనందాన్ని అనుభవిస్తాడు. ఆ తరువాత, శరీరంలోనే కాదు, బుద్ధి మరియు ఇంద్రియాల్లో కూడా ఆ భావంతో ఏకమైపోతాడు.
యన్మయం హి మనో రామ దేహస్ తదను తద్వశాత్ । తత్తామ్ ఆయాతి గన్ధాన్తః పవనో గన్ధతామ్ ఇవ
రామా, మనస్సు వల్లే ఈ శరీరం ఏర్పడుతుంది. అది మనస్సును అనుసరిస్తుంది, దానికి లోబడి ఉంటుంది. మనం గంధాన్ని పొందినప్పుడు వాయువు ఆ పరిమళాన్ని ఎలా తీసుకుంటుందో, అలాగే శరీరం కూడా మనస్సు గుణాన్ని పొందుతుంది.
బుద్ధీన్ద్రియేషు వల్గత్సు కర్మేన్ద్రియగణస్ తతః । స్ఫురతి స్వత ఏవోర్వీరజో లోల ఇవానిలే
ఓ వీరా, జ్ఞానేంద్రియాలు చురుకుగా ఉన్నప్పుడు, కర్మేంద్రియాలు కూడా సహజంగా కదలిపోతాయి. అవి గాలిలో తిప్పబడే ధూళిలా అలజడిగా కదులుతాయి.
కర్మేన్ద్రియగణే క్షుబ్ధే స్వశక్తిం ప్రథయత్య్ అలమ్ । కర్మ నిష్పద్యతే స్ఫారం పాంసుజాలమ్ ఇవానిలాత్
కర్మేంద్రియాలు ఉద్రిక్తంగా ఉన్నప్పుడు, అవి తమ శక్తిని పూర్తిగా ప్రదర్శిస్తాయి. అప్పుడు కార్యం విస్తృతంగా జరుగుతుంది, అది గాలిలో ఎగిసే ధూళి మబ్బులా ఉంటుంది.
ఏవం హి మనసః కర్మ కర్మబీజం మనస్ స్మృతమ్ । అభిన్నైవైతయోస్ సత్తా యథా కుసుమగన్ధయోః
ఇలా, కార్యం మనస్సు నుంచే ఉత్పన్నమవుతుంది. మనస్సే కార్యానికి విత్తనం అని చెప్పబడింది. వీటి ఉనికి విడదీయరానిది, పువ్వు పరిమళం లాగానే.
యాదృశం భావమ్ ఆదత్తే దృఢాభ్యాసవశాన్ మనః । తథా స్పన్దో ఽస్య కర్మాఖ్యస్ తథా శాఖా విముఞ్చతి
మనస్సు దృఢమైన సాధన వల్ల ఏ భావాన్ని స్వీకరిస్తుందో, ఆ భావానుసారంగా దాని కదలికలు, అంటే చర్యలు, సాగిపోతూ విస్తరిస్తాయి.
తథా క్రియాం తత్ఫలదాం నిష్పాదయతి చాదరాత్ । తతస్ తద్ ఏవ చాస్వాదమ్ అనుభూయాశు బధ్యతే
అదే విధంగా, ఫలితాన్ని ఇచ్చే ఆ చర్యను మనస్సు శ్రద్ధగా చేస్తుంది. ఆ ఫలితాన్ని త్వరగా అనుభవించి, దానికి బంధించబడిపోతుంది.
యం యం భావమ్ ఉపాదత్తే తత్ తద్ వస్త్వ్ ఇతి విన్దతి । తచ్ ఛ్రేయో ఽన్యత్ తు నాస్తీతి నిశ్చయో ఽస్య ప్రజాయతే
మనస్సు ఏ స్థితిని స్వీకరిస్తుందో, దానినే నిజమైన వస్తువుగా భావిస్తుంది. ఇదే శ్రేయస్సు, ఇతరది లేదని నిశ్చయంగా నమ్ముతుంది.
ధర్మార్థకామమోక్షార్థం ప్రయతన్తే సదైవ హి । మనాంసి దృఢభావాని ప్రతిపత్త్యా స్వయైవ హి
ధర్మం, అర్థం, కామం, మోక్షం కోసం దృఢమైన భావంతో ఉన్న మనస్సులు ఎప్పుడూ తమ స్వంత గ్రహాంతరంతో ప్రయత్నిస్తూనే ఉంటాయి.
మనోభిః కాపిలానాం తు ప్రతిపత్తిం నిజామ్ అలమ్ । ఉరరీకృత్య నిర్ణీయ కల్పితాశ్ శాస్త్రదృష్టయః
కపిలుల వారు తమ మనస్సుతో తమ సిద్ధాంతాన్ని బలంగా స్థాపించి, తమ గ్రంథాలలోని అభిప్రాయాలను తామే నిర్ణయించి నిర్మించుకుంటారు.
మోక్షే తు నాన్యథా ప్రాప్తిర్ ఇతి భావితచేతసః । స్వాం దృష్టిం ప్రవివృణ్వన్తస్ స్థితాస్ స్వనియమభ్రమైః
విముక్తి వేరే మార్గంలో సాధ్యపడదని నమ్మి, వారు తమ అభిప్రాయాన్ని వివరించుతూ, తమ నియమాలు, నమ్మకాల్లో దృఢంగా నిలిచి ఉంటారు.
వేదాన్తవాదినో బుద్ధ్యా బ్రహ్మేదమ్ ఇతి రూఢయా । యుక్తిం శమదమోపేతాం నిర్ణీయ పరికల్ప్య చ
వేదాంతవాదులు 'ఇది అంతా బ్రహ్మమే' అన్న భావనలో బలమైన బుద్ధితో, తర్కం, శాంతి, దమనంతో తమ సిద్ధాంతాన్ని నిర్ణయించి నిర్మించుకుంటారు.
ముక్తౌ తు నాన్యథా ప్రాప్తిర్ ఇతి భావితచేతసః । స్వాం దృష్టిం ప్రవివృణ్వన్తస్ స్థితాస్ స్వనియమభ్రమైః
విముక్తి వేరే మార్గంలో సాధ్యపడదని నమ్మి, వారు తమ అభిప్రాయాన్ని వివరించుతూ, తమ నియమాలు, నమ్మకాల్లో దృఢంగా నిలిచి ఉంటారు.
విజ్ఞానవాదినో బుద్ధ్యా స్ఫురత్స్వభ్రమరూపయా । స్వాం దృష్టిం ప్రవివృణ్వన్తి స్వైర్ ఏవ నియమభ్రమైః
విజ్ఞానవాదులు తమ బుద్ధి ద్వారా ఉద్భవించే భావాలతో, తాము నమ్మిన నియమాల ప్రకారం తమ దృష్టిని వివరించుకుంటారు.
ఆర్హతాదిభిర్ అన్యైశ్ చ స్వయాభిమతయేచ్ఛయా । చిత్రాశ్ చిత్రసమాచారాః కల్పితాశ్ శాస్త్రదృష్టయః
ఆర్హతులు మరియు ఇతరులు కూడా తమ ఇష్టానుసారం, వింతగా కనిపించే ఆచారాలు, విధానాలు కల్పించుకొని, వేర్వేరు శాస్త్రాలను రూపొందించుకుంటారు.
నిర్నిమిత్తోత్థసౌమ్యామ్బుబుద్బుదౌఘైర్ ఇవోత్థితైః । స్వనిశ్చయైర్ ఇతిప్రౌఢైర్ నానాకారా హి రీతయః
కారణం లేకుండా ప్రశాంతమైన నీటిలో బుడబుడలు ఎలా ఏర్పడతాయో, అలాగే ప్రతి ఒక్కరి నమ్మకాలు వేర్వేరు రూపాల్లో విధానాలను పుట్టిస్తాయి.
సర్వాసామ్ ఏవ చైతాసాం రీతీనామ్ ఏక ఆకరః । మనో నామ మహాబాహో మణీనామ్ ఇవ సాగరః
ఓ మహాబాహువా! ఈ విధానాలన్నింటికీ మూలం మనసే, అది సముద్రంలా అన్ని రకాల రత్నాలకు ఆధారం.
న నిమ్బేక్షూ కటుస్వాదూ శీతోష్ణౌ నేన్దుపావకౌ । యద్ యథా మనసాభ్యస్తమ్ ఉపలబ్ధం తథైవ తత్
నిమ్మకాయలు సహజంగా చేదుగా ఉండవు, చలిగానీ వేడిగానీ, చంద్రుడుగానీ అగ్నిగానీ కూడా కాదు. మనసు ఎలా ఊహిస్తే, మనకు అలా అనిపిస్తుంది.
యస్ త్వ్ అకృత్రిమ ఆనన్దస్ తదర్థం ప్రయతేత వై । మనస్ తన్మయతాం నేయం తేనాసౌ సమవాప్యతే
అసలైన ఆనందాన్ని పొందేందుకు ప్రయత్నించాలి. మనసును ఆ ఆనందంలో లీనమయ్యేలా చేయాలి. అప్పుడు ఆ ఆనందం నిజంగా లభిస్తుంది.
దృశ్యం సంసారడిమ్బస్థం తుచ్ఛం పరిజహన్ మనః । తజ్జాభ్యాం సుఖదుఃఖాభ్యాం నావశః పరికృష్యతే
ఈ లోకంలో కనిపించే వాస్తవం లేని విషయాలపై మనసు ఆసక్తిని వదిలేయాలి. వాటి వల్ల కలిగే సుఖదుఃఖాలతో మనం లాఘవంగా లాగబడతాం.