భావాభావగ్రహోత్సర్గదృశశ్ చిత్తేన కల్పితాః । నాసత్యా నాపి సత్యాస్ తా మనశ్చాపలకారణాః
ఉంటుంది, ఉండదు, పట్టుకోవడం, వదిలిపెట్టడం అనే భావాలన్నీ మనస్సు కల్పించినవే. ఇవి పూర్తిగా అబద్ధం కూడా కావు, నిజం కూడా కావు. ఇవన్నీ మనస్సు చంచలత్వం వల్లే కలుగుతాయి.
మనో హి హేతుః కర్తృ స్యాత్ కారణం చ జగత్స్థితేః । విశ్వరూపతయైవేదం తనోతి మలినం మనః
మనసే ఈ లోకంలో కారణం, చేయువాడు, మరియు జగత్తు నిలిచే కారణం కూడా. మనస్సు అనేక రూపాలుగా వ్యాపించి, అపవిత్రతను వ్యాపింపజేస్తుంది.
మనో హి పురుషో రామ తన్ నియోజ్యం శుభే పథి । తజ్జయైకాన్తసాధ్యా హి సర్వా జగతి భూతయః
ఓ రామా, మనసే మనిషి. అందుకే దాన్ని మంచి మార్గంలో నడిపించాలి. ఈ లోకంలోని అన్ని జీవులు మనస్సును జయించినవారికే లభిస్తాయి.
శరీరం చేచ్ ఛరీరం స్యాత్ కథం శుక్రో మహామతిః । అగమద్ వివిధం భేదం బహుదేహసముద్భవమ్
శరీరమే నిజంగా శరీరమైతే, మహా బుద్ధి కలిగిన శుక్రం ఎలా ఎన్నో రూపాల్లో ప్రవేశించి, అనేక శరీరాలను పుట్టించగలుగుతుంది?
తస్మాచ్ చిత్తం హి పురుషశ్ శరీరం చిత్తమ్ ఏవ హి । యన్మయం చ భవత్య్ ఏతత్ తద్ అవాప్నోత్య్ అసంశయమ్
కాబట్టి, మనస్సే నిజమైన మనిషి, శరీరం కూడా మనస్సే. ఇది ఏది కలిసినదో, అది తప్పకుండా పొందుతుంది.
యద్ అతుచ్ఛమ్ అనాయాసమ్ అనుపాధి గతభ్రమమ్ । యత్నాత్ తదనుసన్ధానం కురు తత్తాం చ యాస్యసి
అది అబద్ధం కాదు, సులభంగా లభించేది, ఎలాంటి పరిమితులు లేవు, మాయా కలవరమూ లేదు. దాన్ని మనస్ఫూర్తిగా ఆలోచిస్తే, నీవు నిజాన్ని పొందగలవు.
అభిపతతి మనస్స్థితిం శరీరం న తు వపురాచరితం మనః ప్రయాతి । అభిపతతు తవాత్ర తేన సత్యం సుభగ మనః ప్రజహాత్వ్ అసత్యమ్ అన్యత్
మనస్సు స్థితి శరీరాన్ని చేరుతుంది, కాని రూపాన్ని కాదు; మనస్సే పోతుంది, శరీరం కాదు. అదృష్టవంతుడా! నీ మనస్సు ఇక్కడ నిజాన్ని చేరనివ్వు, అసత్యమైనదాన్ని పూర్తిగా వదిలిపెట్టు.
దిక్కాలాద్యనవచ్ఛిన్నే తతే నిత్యే నిరామయే । మ్లానా సంవిన్ మనోనామ్నీ కుతః కేయమ్ ఉపస్థితా
ఏ దిక్కు, కాలం, పరిమితి లేని, శాశ్వతమైన, దుఃఖం లేని ఆ స్థితిలో, మనస్సు అనే ఈ మబ్బుగా మారిన జ్ఞానం ఎలా పుట్టింది?
యస్మాద్ అన్యన్ న నామాస్తి న భూతం న భవిష్యతి । కుతః కీదృక్ కథం తస్య కలఙ్కః కుత్ర విద్యతే
దానికంటే వేరే ఏదీ లేదు, గతమూ, భవిష్యత్తూ లేవు. అలాంటి దాంట్లో మచ్చ ఎక్కడ, ఎలా, ఎలాంటి రూపంలో, ఎలా ఉండగలదు?
సాధు రామ త్వయా ప్రోక్తం జాతా తే మోక్షభాగినీ । మతిర్ ఉత్తమనిష్ష్యన్దా నన్దనస్యేవ మఞ్జరీ
రామా, నీవు చెప్పింది చాలా మంచిది. నీకు ఇప్పుడు ముక్తికి అనుకూలమైన, ఉత్తమమైన వివేకంతో నిండిన మనస్సు కలిగింది. అది ఆనందవనంలో పుష్పంలా వికసించింది.
పూర్వాపరవిచారార్థతత్పరేయం మతిస్ తవ । సమ్ప్రాప్స్యతి పదం ప్రోచ్చైర్ యత్ ప్రాప్తం శఙ్కరాదిభిః
నీ మనస్సు గతం, భవిష్యత్తు విషయాలను విచారించడంలో నిమగ్నమై ఉంది. ఇలాంటి మనస్సు శివుడు మొదలైనవారు పొందిన పరమ స్థితిని చేరుకుంటుంది.
ప్రశ్నస్యాస్య తు తే రామ న కాలస్ తవ సమ్ప్రతి । సిద్ధాన్తః కథ్యతే యత్ర తత్రాయం ప్రశ్న ఉచ్యతే
రామా, ఇప్పుడు నీ ప్రశ్నకు సమయం కాదు. నిర్ణయాన్ని వివరించే సమయంలో ఆ ప్రశ్నకు సమాధానం ఇవ్వబడుతుంది.
సిద్ధాన్తకాలే భవతా ప్రష్టవ్యో ఽహమ్ ఇదం పదమ్ । కరామలకవత్ తేన సిద్ధాన్తస్ తే భవిష్యతి
నిర్ణయ సమయం వచ్చినప్పుడు నన్ను ఆ విషయాన్ని అడగాలి. అప్పుడు నీకు ఆ నిర్ణయం చేతిలో నల్లికాయను చూసినట్టు స్పష్టంగా తెలుస్తుంది.
సిద్ధాన్తకాలే ప్రశ్నోక్తిర్ ఏషా తవ విరాజతే । ప్రావృష్య్ ఏవ హి కేకోక్తిర్ యుక్తా శరది హంసగీః
నీవు అడిగిన ప్రశ్న ఈ ముగింపు సమయంలో ఎంతో ప్రకాశంగా ఉంది. వర్షాకాలంలో కోయిల గానం ఎలా సరైనదో, శరదృతువులో హంస గానం కూడా అలాగే అనువుగా ఉంటుంది.
సహజో నీలిమా వ్యోమ్ని శోభతే ప్రావృషః క్షయే । ప్రావృషి త్వ్ అతనూదగ్రపయోదపటలోత్థితః
వర్షాకాలం ముగిసినప్పుడు ఆకాశంలో సహజంగా కనిపించే నీలిమ ఎంతో అందంగా ఉంటుంది. కానీ వర్షాకాలంలో ఆ నీలిమ దట్టమైన మేఘాల వల్ల కలుగుతుంది.
అయం ప్రకృత ఆరబ్ధో మనోనిర్ణయ ఉత్తమః । యద్వశాజ్ జనతాజన్మ తద్ ఆకర్ణయ సువ్రత
ఇప్పుడు మనస్సు గురించి ఈ గొప్ప విచారణ ప్రారంభమైంది. ఓ సద్బుద్ధి కలిగినవాడా, అన్ని జీవులు మనస్సు శక్తివల్ల ఎలా జన్మిస్తాయో విను.
ఏవం ప్రకృతిర్ ఏవేయం మనోమననధర్మిణీ । కర్మేతి రామ నిర్ణీతం సర్వైర్ ఏవ ముముక్షుభిః
ఇలా, మనస్సు యొక్క స్వభావమే మనోచింతనగా ఉంటుంది. దీనినే అన్ని ముక్తికాంక్షులు 'కర్మ' అని నిర్ణయించారు, రామా.
శృణు లక్షణభేదేన తన్ నానానామతాం కథమ్ । వాగ్మినాం వదతాం యాతం చిత్రాభిశ్ శాస్త్రదృష్టిభిః
శాస్త్రాలు చెప్పిన విధంగా, వివిధ లక్షణాల పరంగా, పలువురు పండితులు వేర్వేరు అభిప్రాయాలతో ఎలా వివరిస్తారో, అది నీవు విను.
యం యం భావమ్ ఉపాదత్తే మనో మననచఞ్చలమ్ । తం తమ్ ఏతి ఘనామోదమధ్యస్థః పవనో యథా
మనస్సు ఏ భావాన్ని స్వీకరిస్తుందో, ఆ చంచలమైన మనస్సు అదే స్థితిని పొందుతుంది. ఇది పరిమళభరితమైన మేఘాల మధ్య ఉన్న గాలి, వాటి వాసనను ఎలా తీసుకుంటుందో అలా.
తతస్ తమ్ ఏవ నిర్ణీయ తమ్ ఏవ చ వికల్పయన్ । అన్తస్ తయా రఞ్జనయా రఞ్జయన్ స్వామ్ అహఙ్కృతిమ్
దాన్ని నిశ్చయంగా తెలుసుకుని, దానినే ఊహిస్తూ, మన అంతరంగాన్ని ఆ భావంతో రంగు వేసుకుంటూ, మన స్వీయ భావనను అలానే మార్చుకుంటాడు.
తన్నిశ్చయమ్ ఉపాదాయ తత్రైవ రసమ్ ఋచ్ఛతి । తన్మయత్వం శరీరే తు తతో బుద్ధీన్ద్రియేష్వ్ అపి
ఆ నిశ్చయాన్ని స్వీకరించి, దానిలోనే ఆనందాన్ని అనుభవిస్తాడు. ఆ తరువాత, శరీరంలోనే కాదు, బుద్ధి మరియు ఇంద్రియాల్లో కూడా ఆ భావంతో ఏకమైపోతాడు.
యన్మయం హి మనో రామ దేహస్ తదను తద్వశాత్ । తత్తామ్ ఆయాతి గన్ధాన్తః పవనో గన్ధతామ్ ఇవ
రామా, మనస్సు వల్లే ఈ శరీరం ఏర్పడుతుంది. అది మనస్సును అనుసరిస్తుంది, దానికి లోబడి ఉంటుంది. మనం గంధాన్ని పొందినప్పుడు వాయువు ఆ పరిమళాన్ని ఎలా తీసుకుంటుందో, అలాగే శరీరం కూడా మనస్సు గుణాన్ని పొందుతుంది.
బుద్ధీన్ద్రియేషు వల్గత్సు కర్మేన్ద్రియగణస్ తతః । స్ఫురతి స్వత ఏవోర్వీరజో లోల ఇవానిలే
ఓ వీరా, జ్ఞానేంద్రియాలు చురుకుగా ఉన్నప్పుడు, కర్మేంద్రియాలు కూడా సహజంగా కదలిపోతాయి. అవి గాలిలో తిప్పబడే ధూళిలా అలజడిగా కదులుతాయి.
కర్మేన్ద్రియగణే క్షుబ్ధే స్వశక్తిం ప్రథయత్య్ అలమ్ । కర్మ నిష్పద్యతే స్ఫారం పాంసుజాలమ్ ఇవానిలాత్
కర్మేంద్రియాలు ఉద్రిక్తంగా ఉన్నప్పుడు, అవి తమ శక్తిని పూర్తిగా ప్రదర్శిస్తాయి. అప్పుడు కార్యం విస్తృతంగా జరుగుతుంది, అది గాలిలో ఎగిసే ధూళి మబ్బులా ఉంటుంది.
ఏవం హి మనసః కర్మ కర్మబీజం మనస్ స్మృతమ్ । అభిన్నైవైతయోస్ సత్తా యథా కుసుమగన్ధయోః
ఇలా, కార్యం మనస్సు నుంచే ఉత్పన్నమవుతుంది. మనస్సే కార్యానికి విత్తనం అని చెప్పబడింది. వీటి ఉనికి విడదీయరానిది, పువ్వు పరిమళం లాగానే.
యాదృశం భావమ్ ఆదత్తే దృఢాభ్యాసవశాన్ మనః । తథా స్పన్దో ఽస్య కర్మాఖ్యస్ తథా శాఖా విముఞ్చతి
మనస్సు దృఢమైన సాధన వల్ల ఏ భావాన్ని స్వీకరిస్తుందో, ఆ భావానుసారంగా దాని కదలికలు, అంటే చర్యలు, సాగిపోతూ విస్తరిస్తాయి.
తథా క్రియాం తత్ఫలదాం నిష్పాదయతి చాదరాత్ । తతస్ తద్ ఏవ చాస్వాదమ్ అనుభూయాశు బధ్యతే
అదే విధంగా, ఫలితాన్ని ఇచ్చే ఆ చర్యను మనస్సు శ్రద్ధగా చేస్తుంది. ఆ ఫలితాన్ని త్వరగా అనుభవించి, దానికి బంధించబడిపోతుంది.
యం యం భావమ్ ఉపాదత్తే తత్ తద్ వస్త్వ్ ఇతి విన్దతి । తచ్ ఛ్రేయో ఽన్యత్ తు నాస్తీతి నిశ్చయో ఽస్య ప్రజాయతే
మనస్సు ఏ స్థితిని స్వీకరిస్తుందో, దానినే నిజమైన వస్తువుగా భావిస్తుంది. ఇదే శ్రేయస్సు, ఇతరది లేదని నిశ్చయంగా నమ్ముతుంది.
ధర్మార్థకామమోక్షార్థం ప్రయతన్తే సదైవ హి । మనాంసి దృఢభావాని ప్రతిపత్త్యా స్వయైవ హి
ధర్మం, అర్థం, కామం, మోక్షం కోసం దృఢమైన భావంతో ఉన్న మనస్సులు ఎప్పుడూ తమ స్వంత గ్రహాంతరంతో ప్రయత్నిస్తూనే ఉంటాయి.
మనోభిః కాపిలానాం తు ప్రతిపత్తిం నిజామ్ అలమ్ । ఉరరీకృత్య నిర్ణీయ కల్పితాశ్ శాస్త్రదృష్టయః
కపిలుల వారు తమ మనస్సుతో తమ సిద్ధాంతాన్ని బలంగా స్థాపించి, తమ గ్రంథాలలోని అభిప్రాయాలను తామే నిర్ణయించి నిర్మించుకుంటారు.