స్వాన్తస్సంస్థం జగజ్జాలం భాగభాగైః క్రమభ్రమైః । పశ్యతి స్వాన్తర్ ఏవాశు స్ఫారం బీజమ్ ఇవ ద్రుమమ్
ఈ లోకపు అల్లిక అంతా మన అంతరంగంలో భాగాలుగా, క్రమంగా తేలికగా కనిపిస్తుంది. ఇది విత్తనంలో పెద్ద చెట్టు ఉన్నట్టే మనలోనే ఉంటుంది.
జీవధాతుర్ యదా వాతైః కిఞ్చిత్ సఙ్క్షోభ్యతే భృశమ్ । తదోహ్యతే ఽమ్బర ఇవ పశ్యత్య్ ఆత్మని ఖే గతిమ్
జీవధాతువు ప్రాణవాయువులతో బాగా కదిలించబడినప్పుడు, ఆకాశం కదిలినట్టు, తనలోని అంతరిక్షంలో కదలికను అనుభవిస్తుంది.
యదామ్భసా ప్లావ్యతే ఽసౌ తదా వార్యాదిసమ్భ్రమమ్ । అన్తర్ ఏవానుభవతి స్వామోదం కుసుమం యథా
నీటితో పూర్తిగా ముంచబడినప్పుడు, అది నీరు మొదలైన వాటి కలవరాన్ని తనలోనే అనుభవిస్తుంది. పుష్పం తన ఆనందాన్ని లోపల అనుభవించినట్టే ఇది కూడా అంతరానందాన్ని పొందుతుంది.
యదా పిత్తాదినాక్రాన్తస్ తదాగ్న్యౌష్ణ్యాదిసమ్భ్రమమ్ । అన్తర్ ఏవానుభవతి స్ఫారం బహిర్ ఇవాఖిలమ్
పిత్తాది దోషాలు కలిగినప్పుడు, మనసు లోపలే మంట, వేడి వంటి కలవరాన్ని బాహ్యంగా అనిపించినంతగా బలంగా అనుభవిస్తుంది.
రక్తాపూర్ణో రక్తవర్ణాన్ దేశకాలాన్ బహిర్ యదా । పశ్యత్య్ అనుభవాత్మత్వాత్ తత్రైవ చ నిమజ్జతి
రక్తం నిండినప్పుడు, మనసు బయట ఎరుపు రంగు గల ప్రాంతాలు, కాలాలను చూస్తుంది. అనుభవ స్వభావం వల్ల అక్కడే లీనమైపోతుంది.
సేవతే వాసనాం యాం తాం సో ఽన్తః పశ్యతి నిద్రితః । పవనైః క్షోభితో రన్ధ్రైర్ బహిర్ అక్షాదిభిర్ యథా
ఏ వాసనను మనసు ఆశ్రయిస్తుందో, నిద్రలో అది లోపలే చూస్తుంది. గాలులు నాళాల ద్వారా కలవరపరిచినప్పుడు, మనస్సు బయటకు ఇంద్రియాల ద్వారా చూస్తుంది.
అనాక్రన్తేన్ద్రియచ్ఛిద్రో యద్ అక్షుబ్ధో ఽన్తర్ ఏవ సః । సంవిదానుభవత్య్ ఆశు స స్వప్న ఇతి కథ్యతే
ఇంద్రియ నాళాలు పనిచేయని, మనస్సు కలవరపడని సమయంలో, అది లోపలే త్వరగా చైతన్యాన్ని అనుభవిస్తుంది. దీనినే స్వప్నం అంటారు.
సమాక్రన్తేన్ద్రియచ్ఛిద్రో యత్ క్షుబ్ధో బాహ్యసంవిదా । పరిపశ్యతి తజ్ జాగ్రద్ ఇత్య్ ఆహుర్ మతిమత్తమాః
బాహ్య విషయాల వల్ల మనస్సు కలవరపడి, ఇంద్రియాలు పూర్తిగా పని చేస్తున్నప్పుడు మనం చూస్తున్న ఆ స్థితిని మేల్కొనడం అంటారు అని నిజమైన జ్ఞానులు చెబుతారు.
ఇతి విదితవతా త్వయాధునాన్తః ప్రథితమహామతినేహ సత్యతాస్థా । అసతి జగతి నైవ భావనీయా మృతిహృతిసంసృతిదోషభావనీ యా
ఇప్పుడు నీవు ఇది తెలుసుకున్నావు కాబట్టి, మహా బుద్ధిశాలి అయిన నీవు ఇక్కడ నిజాన్నే ఆశ్రయించు. ఈ అసత్యమైన లోకంలో మరణం, దుఃఖం, పునర్జన్మ దోషాల గురించి ఆలోచించకూడదు.
దృఢనిశ్చయవచ్ చేతో యద్ భావయతి భూరిశః । తత్తాం యాత్య్ అనలాశ్లేషాద్ అయఃపిణ్డో ఽగ్నితామ్ ఇవ
మనస్సు దృఢమైన సంకల్పంతో ఏదిని పదే పదే ఆలోచిస్తుందో, అది అదే రూపాన్ని పొందుతుంది. అది అగ్నిని తాకిన ఇనుప ముక్క అగ్ని స్వభావాన్ని పొందినట్లే.
భావాభావగ్రహోత్సర్గదృశశ్ చిత్తేన కల్పితాః । నాసత్యా నాపి సత్యాస్ తా మనశ్చాపలకారణాః
ఉంటుంది, ఉండదు, పట్టుకోవడం, వదిలిపెట్టడం అనే భావాలన్నీ మనస్సు కల్పించినవే. ఇవి పూర్తిగా అబద్ధం కూడా కావు, నిజం కూడా కావు. ఇవన్నీ మనస్సు చంచలత్వం వల్లే కలుగుతాయి.
మనో హి హేతుః కర్తృ స్యాత్ కారణం చ జగత్స్థితేః । విశ్వరూపతయైవేదం తనోతి మలినం మనః
మనసే ఈ లోకంలో కారణం, చేయువాడు, మరియు జగత్తు నిలిచే కారణం కూడా. మనస్సు అనేక రూపాలుగా వ్యాపించి, అపవిత్రతను వ్యాపింపజేస్తుంది.
మనో హి పురుషో రామ తన్ నియోజ్యం శుభే పథి । తజ్జయైకాన్తసాధ్యా హి సర్వా జగతి భూతయః
ఓ రామా, మనసే మనిషి. అందుకే దాన్ని మంచి మార్గంలో నడిపించాలి. ఈ లోకంలోని అన్ని జీవులు మనస్సును జయించినవారికే లభిస్తాయి.
శరీరం చేచ్ ఛరీరం స్యాత్ కథం శుక్రో మహామతిః । అగమద్ వివిధం భేదం బహుదేహసముద్భవమ్
శరీరమే నిజంగా శరీరమైతే, మహా బుద్ధి కలిగిన శుక్రం ఎలా ఎన్నో రూపాల్లో ప్రవేశించి, అనేక శరీరాలను పుట్టించగలుగుతుంది?
తస్మాచ్ చిత్తం హి పురుషశ్ శరీరం చిత్తమ్ ఏవ హి । యన్మయం చ భవత్య్ ఏతత్ తద్ అవాప్నోత్య్ అసంశయమ్
కాబట్టి, మనస్సే నిజమైన మనిషి, శరీరం కూడా మనస్సే. ఇది ఏది కలిసినదో, అది తప్పకుండా పొందుతుంది.
యద్ అతుచ్ఛమ్ అనాయాసమ్ అనుపాధి గతభ్రమమ్ । యత్నాత్ తదనుసన్ధానం కురు తత్తాం చ యాస్యసి
అది అబద్ధం కాదు, సులభంగా లభించేది, ఎలాంటి పరిమితులు లేవు, మాయా కలవరమూ లేదు. దాన్ని మనస్ఫూర్తిగా ఆలోచిస్తే, నీవు నిజాన్ని పొందగలవు.
అభిపతతి మనస్స్థితిం శరీరం న తు వపురాచరితం మనః ప్రయాతి । అభిపతతు తవాత్ర తేన సత్యం సుభగ మనః ప్రజహాత్వ్ అసత్యమ్ అన్యత్
మనస్సు స్థితి శరీరాన్ని చేరుతుంది, కాని రూపాన్ని కాదు; మనస్సే పోతుంది, శరీరం కాదు. అదృష్టవంతుడా! నీ మనస్సు ఇక్కడ నిజాన్ని చేరనివ్వు, అసత్యమైనదాన్ని పూర్తిగా వదిలిపెట్టు.
దిక్కాలాద్యనవచ్ఛిన్నే తతే నిత్యే నిరామయే । మ్లానా సంవిన్ మనోనామ్నీ కుతః కేయమ్ ఉపస్థితా
ఏ దిక్కు, కాలం, పరిమితి లేని, శాశ్వతమైన, దుఃఖం లేని ఆ స్థితిలో, మనస్సు అనే ఈ మబ్బుగా మారిన జ్ఞానం ఎలా పుట్టింది?
యస్మాద్ అన్యన్ న నామాస్తి న భూతం న భవిష్యతి । కుతః కీదృక్ కథం తస్య కలఙ్కః కుత్ర విద్యతే
దానికంటే వేరే ఏదీ లేదు, గతమూ, భవిష్యత్తూ లేవు. అలాంటి దాంట్లో మచ్చ ఎక్కడ, ఎలా, ఎలాంటి రూపంలో, ఎలా ఉండగలదు?
సాధు రామ త్వయా ప్రోక్తం జాతా తే మోక్షభాగినీ । మతిర్ ఉత్తమనిష్ష్యన్దా నన్దనస్యేవ మఞ్జరీ
రామా, నీవు చెప్పింది చాలా మంచిది. నీకు ఇప్పుడు ముక్తికి అనుకూలమైన, ఉత్తమమైన వివేకంతో నిండిన మనస్సు కలిగింది. అది ఆనందవనంలో పుష్పంలా వికసించింది.
పూర్వాపరవిచారార్థతత్పరేయం మతిస్ తవ । సమ్ప్రాప్స్యతి పదం ప్రోచ్చైర్ యత్ ప్రాప్తం శఙ్కరాదిభిః
నీ మనస్సు గతం, భవిష్యత్తు విషయాలను విచారించడంలో నిమగ్నమై ఉంది. ఇలాంటి మనస్సు శివుడు మొదలైనవారు పొందిన పరమ స్థితిని చేరుకుంటుంది.
ప్రశ్నస్యాస్య తు తే రామ న కాలస్ తవ సమ్ప్రతి । సిద్ధాన్తః కథ్యతే యత్ర తత్రాయం ప్రశ్న ఉచ్యతే
రామా, ఇప్పుడు నీ ప్రశ్నకు సమయం కాదు. నిర్ణయాన్ని వివరించే సమయంలో ఆ ప్రశ్నకు సమాధానం ఇవ్వబడుతుంది.
సిద్ధాన్తకాలే భవతా ప్రష్టవ్యో ఽహమ్ ఇదం పదమ్ । కరామలకవత్ తేన సిద్ధాన్తస్ తే భవిష్యతి
నిర్ణయ సమయం వచ్చినప్పుడు నన్ను ఆ విషయాన్ని అడగాలి. అప్పుడు నీకు ఆ నిర్ణయం చేతిలో నల్లికాయను చూసినట్టు స్పష్టంగా తెలుస్తుంది.
సిద్ధాన్తకాలే ప్రశ్నోక్తిర్ ఏషా తవ విరాజతే । ప్రావృష్య్ ఏవ హి కేకోక్తిర్ యుక్తా శరది హంసగీః
నీవు అడిగిన ప్రశ్న ఈ ముగింపు సమయంలో ఎంతో ప్రకాశంగా ఉంది. వర్షాకాలంలో కోయిల గానం ఎలా సరైనదో, శరదృతువులో హంస గానం కూడా అలాగే అనువుగా ఉంటుంది.
సహజో నీలిమా వ్యోమ్ని శోభతే ప్రావృషః క్షయే । ప్రావృషి త్వ్ అతనూదగ్రపయోదపటలోత్థితః
వర్షాకాలం ముగిసినప్పుడు ఆకాశంలో సహజంగా కనిపించే నీలిమ ఎంతో అందంగా ఉంటుంది. కానీ వర్షాకాలంలో ఆ నీలిమ దట్టమైన మేఘాల వల్ల కలుగుతుంది.
అయం ప్రకృత ఆరబ్ధో మనోనిర్ణయ ఉత్తమః । యద్వశాజ్ జనతాజన్మ తద్ ఆకర్ణయ సువ్రత
ఇప్పుడు మనస్సు గురించి ఈ గొప్ప విచారణ ప్రారంభమైంది. ఓ సద్బుద్ధి కలిగినవాడా, అన్ని జీవులు మనస్సు శక్తివల్ల ఎలా జన్మిస్తాయో విను.
ఏవం ప్రకృతిర్ ఏవేయం మనోమననధర్మిణీ । కర్మేతి రామ నిర్ణీతం సర్వైర్ ఏవ ముముక్షుభిః
ఇలా, మనస్సు యొక్క స్వభావమే మనోచింతనగా ఉంటుంది. దీనినే అన్ని ముక్తికాంక్షులు 'కర్మ' అని నిర్ణయించారు, రామా.
శృణు లక్షణభేదేన తన్ నానానామతాం కథమ్ । వాగ్మినాం వదతాం యాతం చిత్రాభిశ్ శాస్త్రదృష్టిభిః
శాస్త్రాలు చెప్పిన విధంగా, వివిధ లక్షణాల పరంగా, పలువురు పండితులు వేర్వేరు అభిప్రాయాలతో ఎలా వివరిస్తారో, అది నీవు విను.
యం యం భావమ్ ఉపాదత్తే మనో మననచఞ్చలమ్ । తం తమ్ ఏతి ఘనామోదమధ్యస్థః పవనో యథా
మనస్సు ఏ భావాన్ని స్వీకరిస్తుందో, ఆ చంచలమైన మనస్సు అదే స్థితిని పొందుతుంది. ఇది పరిమళభరితమైన మేఘాల మధ్య ఉన్న గాలి, వాటి వాసనను ఎలా తీసుకుంటుందో అలా.
తతస్ తమ్ ఏవ నిర్ణీయ తమ్ ఏవ చ వికల్పయన్ । అన్తస్ తయా రఞ్జనయా రఞ్జయన్ స్వామ్ అహఙ్కృతిమ్
దాన్ని నిశ్చయంగా తెలుసుకుని, దానినే ఊహిస్తూ, మన అంతరంగాన్ని ఆ భావంతో రంగు వేసుకుంటూ, మన స్వీయ భావనను అలానే మార్చుకుంటాడు.