తస్మిన్ ప్రసర్పత్య్ అఙ్గేషు స్పర్శాత్ సంవిద్ ఉదేతి హి । పుష్టత్వాత్ సైతి చిత్తాఖ్యామ్ అన్తర్లీనజగద్భ్రమా
ఆ జీవరసం అవయవాల్లో వ్యాపించినప్పుడు, స్పర్శ వల్ల జ్ఞానం కలుగుతుంది. అది పుష్టిగా ఉన్నందున దానిని మనస్సు అంటారు; అందులోనే లోకమంతా మాయగా అంతర్గతంగా లీనమై ఉంటుంది.
సేక్షణాదిషు రన్ధ్రేషు ప్రసర్పన్తీ బహిర్మయమ్ । నానాకారవికారాఢ్యం రూపమ్ ఆత్మని పశ్యతి
కళ్ల వంటి రంధ్రాల ద్వారా బయటకు ప్రవహిస్తూ, అనేక రూపాలు, మార్పులతో కూడిన స్వరూపాన్ని ఆత్మలోనే చూస్తుంది.
తత్స్థిరత్వాత్ తథైవాథ జాగ్రద్ ఇత్య్ అవగమ్యతే । జాగ్రత్క్రమ ఇతి ప్రోక్తస్ సుషుప్తాదిక్రమం శృణు
అది స్థిరంగా ఉండటం వల్ల, ఇదే మేల్కొనిన స్థితి అని భావిస్తారు. దీనిని మేల్కొనిన స్థితి క్రమం అంటారు. ఇప్పుడు నిద్ర మొదలైన స్థితుల క్రమాన్ని విను.
మనసా కర్మణా వాచా యదా క్షుభ్యతి నో వపుః । శాన్త ఆతిష్ఠతి స్వచ్ఛో జీవధాతుస్ తదా త్వ్ అసౌ
మనసు, చర్య, మాటల వల్ల శరీరం కలవరపడనిప్పుడు, ఆ ప్రాణశక్తి ప్రశాంతంగా, నిశ్చలంగా, నిర్మలంగా ఉంటుంది.
సమతామ్ ఆగతైర్ వాతైః క్షోభ్యతే న హృదన్తరే । నిర్వాతసదనే దీపో యథాలోకైకకారకః
లోపల గాలులు సమతలోకి వచ్చినప్పుడు, హృదయం కలవరపడదు. గాలి లేని గదిలో దీపం తన వెలుతురుతో మాత్రమే ప్రకాశించేలా ఉంటుంది కదా, అలాగే.
తతస్ సరతి నాఙ్గేషు సంవిత్ క్షుభ్యతి తేన నో । న చేక్షణాదీన్య్ ఆయాతి రన్ధ్రాణ్య్ ఆయాతి నో బహిః
ఆ సమయంలో ఆ చైతన్యం అవయవాల్లోకి ప్రవహించదు, అవి వల్ల కదలిక కలగదు. కళ్ల వంటి రంధ్రాల ద్వారా బయటికి వెళ్లదు.
జీవో ఽన్తర్ ఏవ స్ఫురతి తైలసంవిద్ యథా తిలే । శీతసంవిద్ ధిమ ఇవ స్నేహసంవిద్ యథా ఘృతే
జీవుడు తనలోనే ప్రకాశిస్తాడు. అది నువ్వుల గింజలో నూనె ఉన్నట్లు, మంచులో చలిని అనుభవించడంలా, నెయ్యిలో మృదుత్వాన్ని తెలుసుకోవడంలా ఉంటుంది.
జీవః కాలకలాం కాఞ్చిత్ తిష్ఠఞ్ శాన్తతయాత్మని । దశామ్ ఆయాతి సౌషుప్తీం సౌమ్యవాతాం విచేతనామ్
జీవుడు కాలంలో ఒక సూక్ష్మ భాగంగా ఉండి, తన స్వంత శాంతిలో నిలిచి, మృదువైన ఊపిరితో, బయటి చైతన్యం లేకుండా, సుషుప్తి స్థితిలోకి ప్రవేశిస్తాడు.
జ్ఞాత్వా చేతస్య్ ఉపరతే శామ్యన్ వ్యవహరన్న్ అపి । జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తేషు ప్రబుద్ధస్ తుర్యవాన్ స్మృతః
మనస్సు నిశ్చలమైందని తెలుసుకుని, వ్యవహారాలు చేస్తూనే, జాగ్రత్త, స్వప్న, సుషుప్తి స్థితుల్లో అప్రమత్తంగా ఉండేవాడు తురీయావస్థలో స్థిరుడిగా గుర్తించబడతాడు.
సౌషుప్తాత్ సోమ్యతాం యాతైః ప్రాణైస్ సఞ్చాల్యతే యదా । స జీవధాతుస్ సా సంవిత్ తతశ్ చిత్తతయోదితా
గాఢ నిద్రలో ఉన్నట్టుగా ప్రాణాలు శాంతిని పొందినప్పుడు, అవి కదిలితే అదే జీవధాతువు, అదే చైతన్యం. ఆ చైతన్యం మనస్సుగా ప్రబుద్ధమవుతుంది.
స్వాన్తస్సంస్థం జగజ్జాలం భాగభాగైః క్రమభ్రమైః । పశ్యతి స్వాన్తర్ ఏవాశు స్ఫారం బీజమ్ ఇవ ద్రుమమ్
ఈ లోకపు అల్లిక అంతా మన అంతరంగంలో భాగాలుగా, క్రమంగా తేలికగా కనిపిస్తుంది. ఇది విత్తనంలో పెద్ద చెట్టు ఉన్నట్టే మనలోనే ఉంటుంది.
జీవధాతుర్ యదా వాతైః కిఞ్చిత్ సఙ్క్షోభ్యతే భృశమ్ । తదోహ్యతే ఽమ్బర ఇవ పశ్యత్య్ ఆత్మని ఖే గతిమ్
జీవధాతువు ప్రాణవాయువులతో బాగా కదిలించబడినప్పుడు, ఆకాశం కదిలినట్టు, తనలోని అంతరిక్షంలో కదలికను అనుభవిస్తుంది.
యదామ్భసా ప్లావ్యతే ఽసౌ తదా వార్యాదిసమ్భ్రమమ్ । అన్తర్ ఏవానుభవతి స్వామోదం కుసుమం యథా
నీటితో పూర్తిగా ముంచబడినప్పుడు, అది నీరు మొదలైన వాటి కలవరాన్ని తనలోనే అనుభవిస్తుంది. పుష్పం తన ఆనందాన్ని లోపల అనుభవించినట్టే ఇది కూడా అంతరానందాన్ని పొందుతుంది.
యదా పిత్తాదినాక్రాన్తస్ తదాగ్న్యౌష్ణ్యాదిసమ్భ్రమమ్ । అన్తర్ ఏవానుభవతి స్ఫారం బహిర్ ఇవాఖిలమ్
పిత్తాది దోషాలు కలిగినప్పుడు, మనసు లోపలే మంట, వేడి వంటి కలవరాన్ని బాహ్యంగా అనిపించినంతగా బలంగా అనుభవిస్తుంది.
రక్తాపూర్ణో రక్తవర్ణాన్ దేశకాలాన్ బహిర్ యదా । పశ్యత్య్ అనుభవాత్మత్వాత్ తత్రైవ చ నిమజ్జతి
రక్తం నిండినప్పుడు, మనసు బయట ఎరుపు రంగు గల ప్రాంతాలు, కాలాలను చూస్తుంది. అనుభవ స్వభావం వల్ల అక్కడే లీనమైపోతుంది.
సేవతే వాసనాం యాం తాం సో ఽన్తః పశ్యతి నిద్రితః । పవనైః క్షోభితో రన్ధ్రైర్ బహిర్ అక్షాదిభిర్ యథా
ఏ వాసనను మనసు ఆశ్రయిస్తుందో, నిద్రలో అది లోపలే చూస్తుంది. గాలులు నాళాల ద్వారా కలవరపరిచినప్పుడు, మనస్సు బయటకు ఇంద్రియాల ద్వారా చూస్తుంది.
అనాక్రన్తేన్ద్రియచ్ఛిద్రో యద్ అక్షుబ్ధో ఽన్తర్ ఏవ సః । సంవిదానుభవత్య్ ఆశు స స్వప్న ఇతి కథ్యతే
ఇంద్రియ నాళాలు పనిచేయని, మనస్సు కలవరపడని సమయంలో, అది లోపలే త్వరగా చైతన్యాన్ని అనుభవిస్తుంది. దీనినే స్వప్నం అంటారు.
సమాక్రన్తేన్ద్రియచ్ఛిద్రో యత్ క్షుబ్ధో బాహ్యసంవిదా । పరిపశ్యతి తజ్ జాగ్రద్ ఇత్య్ ఆహుర్ మతిమత్తమాః
బాహ్య విషయాల వల్ల మనస్సు కలవరపడి, ఇంద్రియాలు పూర్తిగా పని చేస్తున్నప్పుడు మనం చూస్తున్న ఆ స్థితిని మేల్కొనడం అంటారు అని నిజమైన జ్ఞానులు చెబుతారు.
ఇతి విదితవతా త్వయాధునాన్తః ప్రథితమహామతినేహ సత్యతాస్థా । అసతి జగతి నైవ భావనీయా మృతిహృతిసంసృతిదోషభావనీ యా
ఇప్పుడు నీవు ఇది తెలుసుకున్నావు కాబట్టి, మహా బుద్ధిశాలి అయిన నీవు ఇక్కడ నిజాన్నే ఆశ్రయించు. ఈ అసత్యమైన లోకంలో మరణం, దుఃఖం, పునర్జన్మ దోషాల గురించి ఆలోచించకూడదు.
దృఢనిశ్చయవచ్ చేతో యద్ భావయతి భూరిశః । తత్తాం యాత్య్ అనలాశ్లేషాద్ అయఃపిణ్డో ఽగ్నితామ్ ఇవ
మనస్సు దృఢమైన సంకల్పంతో ఏదిని పదే పదే ఆలోచిస్తుందో, అది అదే రూపాన్ని పొందుతుంది. అది అగ్నిని తాకిన ఇనుప ముక్క అగ్ని స్వభావాన్ని పొందినట్లే.
భావాభావగ్రహోత్సర్గదృశశ్ చిత్తేన కల్పితాః । నాసత్యా నాపి సత్యాస్ తా మనశ్చాపలకారణాః
ఉంటుంది, ఉండదు, పట్టుకోవడం, వదిలిపెట్టడం అనే భావాలన్నీ మనస్సు కల్పించినవే. ఇవి పూర్తిగా అబద్ధం కూడా కావు, నిజం కూడా కావు. ఇవన్నీ మనస్సు చంచలత్వం వల్లే కలుగుతాయి.
మనో హి హేతుః కర్తృ స్యాత్ కారణం చ జగత్స్థితేః । విశ్వరూపతయైవేదం తనోతి మలినం మనః
మనసే ఈ లోకంలో కారణం, చేయువాడు, మరియు జగత్తు నిలిచే కారణం కూడా. మనస్సు అనేక రూపాలుగా వ్యాపించి, అపవిత్రతను వ్యాపింపజేస్తుంది.
మనో హి పురుషో రామ తన్ నియోజ్యం శుభే పథి । తజ్జయైకాన్తసాధ్యా హి సర్వా జగతి భూతయః
ఓ రామా, మనసే మనిషి. అందుకే దాన్ని మంచి మార్గంలో నడిపించాలి. ఈ లోకంలోని అన్ని జీవులు మనస్సును జయించినవారికే లభిస్తాయి.
శరీరం చేచ్ ఛరీరం స్యాత్ కథం శుక్రో మహామతిః । అగమద్ వివిధం భేదం బహుదేహసముద్భవమ్
శరీరమే నిజంగా శరీరమైతే, మహా బుద్ధి కలిగిన శుక్రం ఎలా ఎన్నో రూపాల్లో ప్రవేశించి, అనేక శరీరాలను పుట్టించగలుగుతుంది?
తస్మాచ్ చిత్తం హి పురుషశ్ శరీరం చిత్తమ్ ఏవ హి । యన్మయం చ భవత్య్ ఏతత్ తద్ అవాప్నోత్య్ అసంశయమ్
కాబట్టి, మనస్సే నిజమైన మనిషి, శరీరం కూడా మనస్సే. ఇది ఏది కలిసినదో, అది తప్పకుండా పొందుతుంది.
యద్ అతుచ్ఛమ్ అనాయాసమ్ అనుపాధి గతభ్రమమ్ । యత్నాత్ తదనుసన్ధానం కురు తత్తాం చ యాస్యసి
అది అబద్ధం కాదు, సులభంగా లభించేది, ఎలాంటి పరిమితులు లేవు, మాయా కలవరమూ లేదు. దాన్ని మనస్ఫూర్తిగా ఆలోచిస్తే, నీవు నిజాన్ని పొందగలవు.
అభిపతతి మనస్స్థితిం శరీరం న తు వపురాచరితం మనః ప్రయాతి । అభిపతతు తవాత్ర తేన సత్యం సుభగ మనః ప్రజహాత్వ్ అసత్యమ్ అన్యత్
మనస్సు స్థితి శరీరాన్ని చేరుతుంది, కాని రూపాన్ని కాదు; మనస్సే పోతుంది, శరీరం కాదు. అదృష్టవంతుడా! నీ మనస్సు ఇక్కడ నిజాన్ని చేరనివ్వు, అసత్యమైనదాన్ని పూర్తిగా వదిలిపెట్టు.
దిక్కాలాద్యనవచ్ఛిన్నే తతే నిత్యే నిరామయే । మ్లానా సంవిన్ మనోనామ్నీ కుతః కేయమ్ ఉపస్థితా
ఏ దిక్కు, కాలం, పరిమితి లేని, శాశ్వతమైన, దుఃఖం లేని ఆ స్థితిలో, మనస్సు అనే ఈ మబ్బుగా మారిన జ్ఞానం ఎలా పుట్టింది?
యస్మాద్ అన్యన్ న నామాస్తి న భూతం న భవిష్యతి । కుతః కీదృక్ కథం తస్య కలఙ్కః కుత్ర విద్యతే
దానికంటే వేరే ఏదీ లేదు, గతమూ, భవిష్యత్తూ లేవు. అలాంటి దాంట్లో మచ్చ ఎక్కడ, ఎలా, ఎలాంటి రూపంలో, ఎలా ఉండగలదు?
సాధు రామ త్వయా ప్రోక్తం జాతా తే మోక్షభాగినీ । మతిర్ ఉత్తమనిష్ష్యన్దా నన్దనస్యేవ మఞ్జరీ
రామా, నీవు చెప్పింది చాలా మంచిది. నీకు ఇప్పుడు ముక్తికి అనుకూలమైన, ఉత్తమమైన వివేకంతో నిండిన మనస్సు కలిగింది. అది ఆనందవనంలో పుష్పంలా వికసించింది.