అత్రైవ దుర్విలాసానాం చూడామణిర్ ఇవాపరః । కరోత్య్ అస్తీతి లోకేన దైవం కాలశ్ చ కథ్యతే
ఇక్కడే, ఈ కష్టమైన ఆనందాల్లో, ఇంకో విలువైన రత్నం కనిపిస్తుంది; దాన్ని లోకం దైవం, కాలం అని, అది చేస్తుందని నమ్ముతుంది.
క్రియామాత్రాద్ ఋతే యస్య స్వపరిస్పన్దరూపిణః । నాన్యద్ ఆలక్ష్యతే రూపం కర్మణో న సమీహితమ్
కేవలం క్రియ తప్ప, తన స్వంత చలనం రూపమైన కర్మకు వేరే రూపం కనిపించదు; ఆశించిన రూపం ఏదీ ఉండదు.
తేనేయమ్ అఖిలా భూతసన్తతిర్ నిత్యపేలవా । తాపేన హిమమాలేవ నీతా విధురతాం భృశమ్
ఈ కారణంగా, సకల జీవజాలమూ ఎప్పుడూ బలహీనంగానే ఉంటుంది. వేడి తాకిన మంచు ఎలా కరిగిపోతుందో, అలాగే ఈ బాధలలో పూర్తిగా క్షీణిస్తుంది.
యద్ ఇదం దృశ్యతే కిఞ్చిజ్ జగదాభోగిమణ్డలమ్ । తత్ తస్య నర్తనాగారమ్ ఇహాసావ్ అభినృత్యతి
ఈ లోకంలో కనిపించే ఏదైనా — ఈ భోగాల ప్రపంచం — అతని నాట్యశాల. ఇక్కడే అతడు ఆనందంగా నృత్యం చేస్తాడు.
తృతీయం చ కృతాన్తేతి నామ బిభ్రత్ సుదారుణమ్ । కాపాలికవపుర్ మత్తం దైవం జగతి నృత్యతి
మూడవదిగా, భయంకరమైన 'మరణం' అనే పేరుతో, కపాలధారి రూపంలో, మత్తులో మునిగి, విధి ఈ లోకంలో నాట్యం చేస్తుంది.
నృత్యతో హి కృతాన్తస్య నితాన్తమ్ అవిరామిణః । నిత్యం నియతికాన్తాయా మునే పరమకామినః
ఓ మునీశ్వరా! ఈ విధంగా మరణదేవుడు తన ప్రియమైన విధితో కలిసి ఎప్పుడూ ఆగకుండా నాట్యం చేస్తూ, పరమ ప్రేమికుడిగా ఈ లోకంలో విహరిస్తున్నాడు.
శేషశ్ శశికలాశుభ్రో గఙ్గావాహశ్ చ తౌ త్రిధా । ఉపవీతే అవీతాభే ఉభే సంసారవక్షసి
చంద్రకళలా వలె పావనమైన శేషుడు, గంగను మోసుకెళ్లే వాడు—ఈ ఇద్దరూ మూడు రూపాల్లో, సాంసారిక జీవితపు ఛాతీపై యజ్ఞోపవీతంలా మెరిసిపోతున్నారు. వీరిద్దరూ, దారమున్నవారు, దారం లేనివారు అనే రెండు ప్రకాశాలతో వెలిగిపోతున్నారు.
చన్ద్రార్కమణ్డలే హేమకటకే కరమూలయోః । లీలాసరసిజం హస్తే బ్రాహ్మం బ్రహ్మాణ్డకర్ణికమ్
చంద్రుడు, సూర్యుడు అనే వలయాలు, చేతి మూలల్లో బంగారు కంకణాలు, చేతిలో ఆడుకుంటున్న పద్మం, ఈ బ్రహ్మాండ హృదయ పద్మం—ఇవి అన్నీ అలంకారాలుగా మెరిసిపోతున్నాయి.
తారాబిన్దుచితం లోలపుష్కరావర్తపల్లవమ్ । ఏకార్ణవపయోధౌతమ్ ఏకమ్ అమ్బరమ్ అమ్బరమ్
నక్షత్రాలు, జలబిందువులతో అలంకరించబడిన ఆకాశం, కంపించే పద్మదళాలతో, ఒక్క సముద్రపు నీళ్లతో శుభ్రపరచబడింది—ఒకే ఆకాశం, అదే ఆకాశం అన్నిటికీ పరిమితి.
ఏవంరూపస్య తస్యాగ్రే నియతిర్ నిత్యకామినీ । అనస్తమితసంరమ్భమ్ ఆరమ్భైః పరినృత్యతి
అలాంటి రూపం ముందు, ఎప్పుడూ కోరుకునే విధి, ఆగని ఉత్సాహంతో, అంతులేని ఆరంభాలతో నాట్యం చేస్తోంది.
తస్యా నర్తనలోలాయా జగన్మణ్డపకోటరే । అరుద్ధస్పన్దరూపాయా ఆగమాపాయచఞ్చురే
ఈ జగత్తు అనే మంటపం లో, నాట్యం చేయడంలో ఆనందపడే ఆమెకు, ఎటువంటి ఆపుకోలేని అలజడిగా, వస్తూ పోతూ ఎప్పుడూ కదిలే రూపంగా ఉంది.
చారుభూషణమ్ అఙ్గేషు దేవలోకాన్తరావలీ । ఆపాతాలం నభో లమ్బం కవరీమణ్డలం బృహత్
ఆమె అవయవాలను అలంకరిస్తున్న అందమైన ఆభరణాలు అనేక లోకాల వరుసలు. ఆకాశం నుంచి పాతాళం వరకు వేలాడే ఆమె గొప్ప జడచుట్టు ఎంతో విశాలంగా ఉంది.
నరకాలీ చ మఞ్జీరమాలా కలకలాకులా । ప్రోతా దుష్కృతసూత్రేణ పాతాలచరణే చలా
నరకాల మణిపూసలతో చేసిన పాదబంధం, పాపకర్మల దారంతో పోయబడి, పాతాళంలో ఉన్న ఆమె పాదంపై మ్రోగుతూ ఊగిపోతూ ఉంది.
కస్తూరికాతిలకకం క్రియాసఖ్యోపకల్పితమ్ । చిత్రితం చిత్రగుప్తేన యామే వదనపట్టకే
క్రియలకు మిత్రుడైన చిత్రగుప్తుడు రాత్రి సమయంలో ఆమె నుదుటిపై వేసిన కస్తూరి తిలకం ఎంతో అందంగా అలంకరించబడింది.
కాలీరూపమ్ ఉపస్థాయ కల్పాన్తేషు క్రియాకులమ్ । నృత్యత్య్ ఏషా పునర్ దేవీ స్ఫుటచ్ఛైలఘనారవమ్
కాలియుగ రూపాన్ని ధరించి, యుగాంతంలో విస్తృతమైన కృషులతో నిండిన ఈ దేవి, పర్వత శిఖరాల మీద గర్జించే శబ్దాలతో మళ్లీ మళ్లీ నాట్యం చేస్తుంది.
పశ్చాత్ప్రలమ్బవిభ్రాన్తకౌమారరథబర్హిభిః । నేత్రత్రయబృహద్రన్ధ్రభూరిభాఙ్కారభీషణైః
ఆమె వెనుక, యువకుల రథాలు నెమలి పిచ్చకలతో అలంకరించబడి ఊగిపోతూ వస్తున్నాయి. ఆమెకు మూడు కన్నులు, అవి విస్తారంగా మెరుస్తూ భయంకరంగా చూస్తూ అందరినీ భయపెడుతున్నాయి.
లమ్బలోలశరచ్చన్ద్రవితీర్ణహరమూర్ధజైః । ఉచ్చరచ్చారుమన్దారగౌరీకవరిచామరైః
ఆమె జుట్టు శరదృతువులోని చంద్రకాంతిలా మెరిసిపోతూ తలపై విరబూసి ఉంది. ఆమె అందమైన తెల్ల మందారపువ్వులు, గౌరీ చేత పట్టిన తెల్ల చామరాలు ఊపుతోంది.
ఉత్తాణ్డవాచలాకారభైరవోదరతుమ్బకైః । రణత్సహస్రరన్ధ్రేన్ద్రదేహభిక్షాకపాలకైః
ఆమె భైరవుని పొట్ట ఆకారంలో ఉన్న డప్పులను గట్టిగా మోగిస్తూ ఉత్సాహంగా తాళం వేస్తోంది. ఇంద్రుని శరీరం నుండి తీసిన వెయ్యి రంధ్రాలున్న ముండ్ల పాత్రలను ఆమె గర్జిస్తూ ఊపుతోంది.
శుష్కా శరీరఖట్వాఙ్గభఙ్గైర్ ఆపూరితామ్బరమ్ । భాయయత్య్ ఆత్మనాత్మానమ్ అపి కృష్ణైర్ ఘనాసితమ్
ఎండిపోయిన శరీర భాగాలు, విరిగిన కఠ్వాంగాలతో ఆకాశం నిండిపోయింది. ఆమె తనను తాను కూడా మేఘాలా నలుపుగా కనిపించుకుంటుంది.
విశ్వరూపశిరశ్చక్రచారుపుష్కరమాలయా । తాణ్డవేషు వివల్గన్తీ మహాకల్పేషు రాజతే
ప్రపంచంలోని అన్ని ప్రాణుల తలలతో చేసిన చక్రాలు, కమలమాలలతో అలంకరించబడిన ఆమె, మహాకల్పాల్లో తాండవం చేస్తూ మెరిసిపోతుంది.
ప్రమత్తపుష్కరావర్తడమరూడ్డామరారవైః । తస్యాః కిల పలాయన్తే కల్పాన్తే తుమ్బురాదయః
డమరుకాల ఘోర శబ్దం, కమలవృత్తాల తిప్పులతో కలిసినప్పుడు, కల్పాంతంలో తుంబురు మొదలైనవారు కూడా ఆమెను చూసి పారిపోతారు.
నృత్యతో ఽన్తే కృతాన్తస్య చన్ద్రమణ్డలహాసినః । తారకాచన్ద్రికాచారువ్యోమపిఞ్ఛావచూలినః
కాలుడు నాట్యం చేస్తున్న చివర్లో, చంద్రబింబంలా మెరిసే ఖడ్గంతో, నక్షత్రాలు, చంద్రకాంతితో అలంకరించిన జుట్టుతో, ఆకాశపు రెక్కలతో కిరీటాన్ని ధరించి కనిపిస్తాడు.
ఏకస్మిఞ్ శ్రవణే దీర్ఘా హిమవాన్ అస్తి ముద్రికా । అపరే ఽపి మహామేరుః కాన్తా కాఞ్చనకర్ణికా
ఒక చెవి మీద పొడవైన హిమవంతు పర్వతం ఉంగరంలా మెరిసిపోతుంది; మరొక చెవి మీద మహామేరు పర్వతం అందమైన బంగారు అలంకారంలా కనిపిస్తుంది.
అత్రైవ కుణ్డలే లోలే చన్ద్రార్కౌ గణ్డమణ్డలే । లోకాలోకాచలశ్రేణీ సర్వతః కటిమేఖలా
ఈ ఊగే కుండలాల్లో చంద్రుడు, సూర్యుడు చెంపలపై ప్రకాశిస్తారు; లోకాలొక పర్వతశ్రేణి చుట్టూ నడుము మెఖలగా మెరిసిపోతుంది.
ఇతశ్ చేతశ్ చ గచ్ఛన్తీ విద్యుద్వలయవర్ణికా । అనిలాన్దోలితా భాతి నీరదాంశుకపట్టికా
ఇక్కడ అక్కడ సంచరిస్తూ మెరుపు తీగ అలంకారంగా, గాలిలో ఊగుతూ, మేఘపు వస్త్రపు పట్టీలా మెరిసిపోతుంది.
ముసులైః పట్టిసైశ్ శూలైః ప్రాసైస్ తోమరముద్గరైః । తీక్ష్ణైః క్షీణజగద్వ్రాతకృతాన్తైర్ ఇవ సమ్భృతైః
ముసలులు, కత్తులు, త్రిశూలాలు, జావెలిన్లు, భుజబలంతో కొట్టే ఆయుధాలు—ఇవి అన్నీ పదునైనవి, ప్రపంచాన్ని అలసిపోయిన సమూహాలను నశింపజేసే యమదూతల వలె కూడిపోతున్నాయి.
సంసారబన్ధనాదీర్ఘే పాశే కాలకరచ్యుతే । శేషభోగమహాసూత్రే ప్రోతైర్ మాలాస్య శోభతే
కాలచక్రం తిప్పిన ఈ దీర్ఘమైన సంసార బంధంలో, శేషుని వంటి గొప్ప సర్పం ఒక గొలుసు లాగా ఆమెను అలంకరిస్తోంది.
జీవోల్లసన్మకరికారత్నతేజోభిర్ ఉజ్జ్వలా । సప్తాబ్ధికఙ్కణశ్రేణీ భుజయోర్ అస్య భూషణమ్
ప్రాణంతో మెరిసే మణిపురుగుల కాంతితో ప్రకాశించే ఏడు సముద్రాల కంకణాల వరుసలు ఆమె చేతులకు అలంకారంగా ఉన్నాయి.
వ్యవహారమహావర్తా సుఖదుఃఖపరమ్పరా । రజఃపూర్ణా తమశ్శ్యామా రోమాలీ తస్య రాజతే
లోకవ్యవహారాల మహా చక్రం, సుఖదుఃఖాల పరంపర, ధూళితో నిండినది, అంధకారంలా నలుపుగా ఉన్నది—ఇవి ఆమె శరీరంపై మెరుస్తున్న రోమాల వరుస.
ఏవమ్ప్రాయాం స కల్పాన్తే కృతాన్తస్ తాణ్డవోద్భటామ్ । ఉపసంహృత్య నృత్తేహాం సృష్ట్యా సహ మహేశ్వరః
ఇలా, యుగాంతంలో, భయంకరమైన నాట్యం చేసే యముడు ఈ సృష్టి ఆటను పరమేశ్వరుడితో కలిసి ఉపసంహరించుకుంటాడు.