మత్తనుః పరిశుష్కేయం స్థితోత్తానా వనావనౌ । వైరాగ్యం నయతీవాత్మతుచ్ఛత్వేనామ్బరస్థితాన్
నా శరీరం అడవిలో పైకి తిరిగి ఎండిపోయి పడుంది. దాని ఖాళీతనాన్ని చూసినవారికి అది ఆకాశంలో వేలాడుతున్నట్టు, విరక్తిని కలిగించేలా కనిపిస్తోంది.
శబ్దరూపరసస్పర్శగన్ధలోభవిముక్తయా । నిర్వికల్పసమాధ్యేవ మమ తన్వోష్యతే గిరౌ
శబ్దం, రూపం, రుచి, స్పర్శ, వాసనల కోరికలన్నీ విడిచిపెట్టిన నా శరీరం, ఈ పర్వతంపై నిశ్చల సమాధిలో ఉన్నట్టు విశ్రాంతిగా ఉంది.
సంశాన్తే చిత్తవేతాలే యామ్ ఆనన్దకలాం తనుః । యాతి తామ్ అపి రాజ్యేన జాగతేన న గచ్ఛతి
మనస్సు అనే పిశాచం శాంతమైతే, నా శరీరం అలాంటి ఆనందాన్ని పొందుతుంది. ఆ ఆనందాన్ని ప్రపంచాన్ని పాలించినా కూడా పొందలేరు.
పశ్య విశ్రాన్తసర్వేహం విగతాశేషకౌతుకమ్ । నిరస్తకల్పనాజాలం సుఖం శేతే కలేవరమ్
చూడు, నేను పూర్తిగా విశ్రాంతిలో ఉన్నాను; అన్ని ఆశక్తులు పోయాయి. ఊహల వలయాన్ని దాటి, ఈ శరీరం సంతోషంగా విశ్రాంతిగా ఉంది.
చిత్తమర్కటసంరమ్భసఙ్క్షుబ్ధః కాయపాదపః । తథా వేగేన చలతి యథా మూలాని కృన్తతి
మనస్సు కోతి లా అల్లరి చేస్తే, ఈ శరీర వృక్షం అంత వేగంగా కదిలిపోతుంది, చివరికి తన మూలాలను కూడా కోసుకుంటుంది.
చిత్తానర్థవిముక్తో ఽద్రౌ గజాభ్రహరివిభ్రమమ్ । నాయం పశ్యతి మే దేహః పరానన్ద ఇవ స్థితః
మనస్సు బాధల నుండి విముక్తమైనప్పుడు, నా శరీరం ఏనుగులు, మేఘాలు, సింహాల కలవరాన్ని అనుభవించదు; అది పరమానందంలో ఉన్నట్టు స్థిరంగా ఉంటుంది.
సర్వాశాజ్వరసమ్మోహమిహికాశరదాగమమ్ । అచిత్తత్వం వినా నాన్యచ్ ఛ్రేయః పశ్యామి జన్తుషు
అన్ని ఆశల జ్వరం, మోహమయమైన మంచును శరదృతువు సూర్యుడు పోగొట్టినట్లు, మనస్సు లేని స్థితి తప్ప జీవులకు మరే మేలు కనిపించదు.
త ఏవ సుఖసమ్భోగసీమాన్తం సముపాగతాః । మహాధియశ్ శాన్తధియో యే యాతా విమనస్కతామ్
శాంతమైన మనస్సు కలిగిన గొప్ప జ్ఞానులు మనస్సు లేని స్థితిని పొందినవారు నిజంగా పరమానందాన్ని, పరిపూర్ణ సుఖాన్ని అనుభవించారు.
సర్వదుఃఖదశాముక్తాం సంశాన్తాం విగతజ్వరామ్ । దిష్ట్యా పశ్యామ్య్ అమననాం వనే తనుమ్ ఇమామ్ అహమ్
అదృష్టవశాత్తు ఈ అడవిలో ఉన్న ఈ శరీరం అన్ని బాధల నుండి విముక్తమై, పూర్తిగా శాంతంగా, జ్వరం లేకుండా, మనస్సు లేని స్థితిలో ఉన్నదని నేను చూస్తున్నాను.
భగవన్ సర్వధర్మజ్ఞ భార్గవేణ తదా కిల । సుబహూన్య్ ఉపభుక్తాని శరీరాణి పునః పునః
ప్రభూ, అన్ని ధర్మాలను తెలిసినవాడవు, ఆ కాలంలో భృగువు అనేక శరీరాలను మళ్లీ మళ్లీ అనుభవించాడు.
భృగుణోత్పాదితే కాయే తత్ తస్మింస్ తస్య కిం మునే । మహాన్ అతిశయో జాతః పరిదేవనమ్ ఏవ వా
మహర్షీ, భృగువు సృష్టించిన ఆ శరీరంలో అతనికి ఏ గొప్ప ఆశ్చర్యం లేదా విచారం కలిగిందా?
శుక్రస్య కలనా రామ యాసౌ జీవదశాం గతా । కర్మాత్మికా సముత్పన్నా భృగోర్ భార్గవరూపిణీ
ఓ రామా, శుక్రుని సారభూతమైన తత్వం జీవరూపం పొంది, భృగువు నుండి భృగు వంశ స్వరూపంగా, క్రియారూపంగా ప్రబలింది.
సా హీదమ్ప్రథమత్వేన సమేత్య పరమాత్ పదాత్ । భూతాకాశపదం ప్రాప్య వాతవ్యావలితా సతీ
ఆ తత్వం ముందుగా పరమ స్థితితో ఏకమై, భూతాకాశ స్థితిని పొందింది. ఆ తరువాత గాలిచేత కలదీయబడింది.
ప్రాణాపానప్రవాహేణ ప్రవిశ్య హృదయం భృగోః । క్రమేణ వీర్యతామ్ ఏత్య సమ్పన్నౌశనసీ తనుః
ప్రాణాపాన ప్రవాహంతో భృగువు హృదయంలోకి ప్రవేశించి, క్రమంగా శక్తిని సంపాదించి, ఉశనసి శరీరంగా మారింది.
విహితబ్రాహ్మసంస్కారా తతస్ సా పితుర్ అగ్రగా । కాలేన మహతా ప్రాప్తా శుష్కకఙ్కాలరూపతామ్
బ్రాహ్మణ సంస్కారాలు పొందిన ఆమె, తండ్రి సంతానంలో ముఖ్యురాలిగా నిలిచి, కాలక్రమంలో ఎండిపోయిన ఎముకల రూపాన్ని పొందింది.
ఇదమ్ప్రథమమ్ ఆయాతా యదా సా బ్రహ్మణస్ తనుః । తతస్ తాం ప్రతి శుక్రేణ తదా తత్ పరిదేవితమ్
బ్రహ్మ యొక్క ఆ శరీరం మొదట విడిచిపెట్టినప్పుడు, అప్పుడు శుక్రుడు ఆమె కోసం దుఃఖించాడు.
వీతరాగో ఽప్య్ అనిచ్ఛో ఽపి సమఙ్గావిప్రరూపవాన్ । స్వాం శుశోచ తనుం శుక్రస్ స్వభావో హ్య్ ఏష దేహజః
వైరాగ్యంతో, ఆశలు లేకుండా, ప్రశాంతంగా, బ్రాహ్మణ స్వరూపంతో ఉన్నా కూడా, శుక్రుడు తన శరీరం కోసం దుఃఖించాడు; ఎందుకంటే ఇది శరీరధారుల సహజ స్వభావం.
కిం తు ప్రదర్శితం తేన శోకవ్యాజేన ధీమతామ్ । వైరాగ్యప్రతిపత్త్యై తత్ పృథక్త్వం దేహదేహినోః
అయితే, ఆ దుఃఖాన్ని చూపించడం ద్వారా, జ్ఞానులు శరీరం మరియు ఆత్మ మధ్య తేడా తెలుసుకోవాలని, వైరాగ్యం కలుగాలని శుక్రుడు చూపించాడు.
జ్ఞస్యాజ్ఞస్య చ దేహస్య యావజ్జీవమ్ అయం క్రమః । లోకవద్ వ్యవహారో యత్ సక్త్యాసక్త్యాథ వా సదా
జ్ఞానిగానీ, అజ్ఞానిగానీ, శరీరం జీవితం ఉన్నంతవరకు ఇదే విధంగా ఉంటుంది; లోకంలో కూడా, ఎవరి శక్తి ఉన్నదానికనుగుణంగా లేదా లేకపోతే, వ్యవహారం ఎప్పుడూ జరుగుతుంది.
యే పరిజ్ఞాతగతయో యే చాజ్ఞాః పశుధర్మిణః । లోకసంవ్యవహారేషు తే స్థితా వనజాలవత్
విషయాల స్వరూపాన్ని గ్రహించినవారు, అలాగే తెలియని వారు కూడా, లోకంలో జరిగే వ్యవహారాల్లో, వలలో చిక్కిన తామరపువ్వుల్లా ఉంటారు.
వ్యవహారీ యథైవాజ్ఞస్ తథైవ కిల పణ్డితః । వాసనామాత్రభేదో ఽత్ర కారణం బన్ధమోక్షయోః
ఎలా తెలియని వారు వ్యవహరిస్తారో, అలాగే జ్ఞానులు కూడా వ్యవహరిస్తారు. ఇక్కడ బంధనానికి, విముక్తికి కారణం వాసనలలో ఉన్న తేడా మాత్రమే.
యావచ్ ఛరీరం తావద్ ధి దుఃఖే దుఃఖం సుఖే సుఖమ్ । అసంసక్తధియో ధీరా దర్శయన్త్య్ అప్రబుద్ధవత్
శరీరం ఉన్నంతవరకు, బాధలో బాధ అనుభవిస్తారు, సుఖంలో సుఖాన్ని అనుభవిస్తారు. కానీ అసక్తి మనస్సుతో ఉన్న ధీరులు, అవగాహన లేని వారిలా కనిపిస్తారు.
సుఖేషు సుఖితా నిత్యం దుఃఖితా దుఃఖవృత్తిషు । మహాత్మానో హి దృశ్యన్తే నూనమ్ అన్తస్ తు శీతలాః
సుఖ సమయంలో వారు ఎప్పుడూ సంతోషంగా కనిపిస్తారు, దుఃఖ సమయంలో దుఃఖంగా కనిపిస్తారు. కానీ మహాత్ములు లోపల మాత్రం చల్లగా, అసక్తిగా ఉంటారు.
స్తమ్భస్య ప్రతిబిమ్బాని క్షుభ్యన్తి న వపుస్ స్థిరమ్ । జ్ఞస్య కర్మేన్ద్రియాణ్య్ ఏవ క్షుభ్యన్తి న మనస్ స్థిరమ్
ఎలా ఒక స్తంభంలో ప్రతిబింబాలు కదిలినా, ఆ స్తంభం మాత్రం అచలంగా ఉంటుంది, అలాగే జ్ఞానికి కేవలం క్రియాశక్తులు మాత్రమే కదలికకు లోనవుతాయి, కానీ మనస్సు మాత్రం స్థిరంగా ఉంటుంది.
చలాచలతయా తజ్జ్ఞో లోకవృత్తిషు తిష్ఠతి । అధస్స్థితిర్ ఇవ స్వచ్ఛం ప్రతిబిమ్బేషు భాస్కరః
ఈ విషయం తెలుసుకున్నవాడు, ప్రపంచ వ్యాపారాల్లో కదిలినా, నిలిచినా, నీటిలో తళుకుబడి పడే సూర్యుడు లాగానే నిర్మలంగా ఉంటాడు.
సన్త్యక్తలోకకర్మాపి బద్ధ ఏవాప్రబుద్ధధీః । అత్యక్తమోహలీలో ఽపి ముక్త ఏవ ప్రబుద్ధధీః
ప్రపంచ కార్యాలు వదిలేసినవాడైనా, మనస్సు మేలుకోకపోతే బంధనంలోనే ఉంటాడు. మాయా ఆటలు వదలకపోయినా, మనస్సు మేలుకున్నవాడు నిజంగా విముక్తుడే.
ముక్తబుద్ధీన్ద్రియో ముక్తో బద్ధకర్మేన్ద్రియో ఽపి హి । బద్ధబుద్ధీన్ద్రియో బద్ధో ముక్తకర్మేన్ద్రియో ఽపి హి
మనస్సు, ఇంద్రియాలు విముక్తంగా ఉన్నవాడు, కర్మలు బంధించబడ్డా, నిజంగా విముక్తుడే. మనస్సు, ఇంద్రియాలు బంధించబడి ఉంటే, కర్మలు విముక్తమైనా, అతడు బంధుడే.
సుఖదుఃఖదృశోర్ లోకే బన్ధమోక్షదృశోస్ తథా । హేతుర్ బుద్ధీన్ద్రియాణ్య్ ఏవ తేజాంసీవ ప్రకాశనే
ఈ లోకంలో మనస్సు, ఇంద్రియాలు సుఖదుఃఖాలను, బంధముక్తులను అనుభవించడానికి కారణమవుతాయి. ఇవి వెలుగు ఎలా ప్రకాశానికి కారణమో, అలాగే మన అనుభూతులకు కూడా ఇవే మూలం.
బహిర్ లోకోచితాచారస్ త్వ్ అన్తర్ ఆచారవర్జితః । సమో ఽసన్న్ ఇవ తిష్ఠ త్వం సంశాన్తసకలైషణః
బయట ప్రపంచపు ఆచారాలను అనుసరించు. కానీ లోపల మాత్రం ఎలాంటి ఆచారాలకు పట్టుబడకుండా, అన్ని కోరికలు శాంతించిపోయినవాడిగా, అసక్తిగా నిల్చొనివుండు.
సర్వైషణావిముక్తేన స్వాత్మనాత్మని తిష్ఠతా । కురు కర్మాణి కార్యాణి నూనం సామనసి స్థితిః
అన్ని కోరికలు వదిలిపెట్టి, నీ స్వరూపంలో స్థిరంగా ఉండి, చేయవలసిన పనులు చేయు. ఇదే సమచిత్తత స్థితి.