ఇమా జగతి విస్తీర్ణే శరీరోపలపఙ్క్తయః । తిష్ఠన్తి పరివల్గన్తి రుదన్తి చ హసన్తి చ
ఈ విస్తారమైన లోకంలో, శరీరధారులు వరుసగా నిలబడి, తిరుగుతూ, ఏడుస్తూ, నవ్వుతూ ఉంటారు.
ఆబ్రహ్మస్తమ్బపర్యన్తం స్పన్దనైః పవనో యథా । ఉల్లసన్తి నియచ్ఛన్తి మ్లాయన్తి విహసన్తి చ
బ్రహ్మదేవుడు నుండి గడ్డి దాకా, ఈ ప్రపంచంలోని జీవులు గాలివాటిలా కదిలిపోతూ, ఆనందిస్తాయి, ఆగిపోతాయి, మురిసిపోతాయి, మళ్లీ సంతోషిస్తాయి.
తా ఏతాః కాశ్చిద్ అత్యచ్ఛా యథా హరిహరాదయః । కాశ్చిద్ అల్పవిమోహస్థా యథోరగనరామరాః
వాటిలో కొన్ని జీవులు చాలా పవిత్రంగా ఉంటాయి, హరిహరులు లాంటి వారు; మరికొన్ని కొంతమంది సర్పాలు, మనుషులు, దేవతలు లాగా స్వల్పమైన మాయలో ఉంటారు.
కాశ్చిద్ అత్యన్తమోహస్థా యథా తరుతృణాదయః । కాశ్చిద్ అజ్ఞానసమ్మూఢాః క్రిమికీటత్వమ్ ఆగతాః
మరికొన్ని జీవులు చెట్లు, గడ్డి లాగా తీవ్రమైన మాయలో ఉంటాయి; మరికొన్ని అజ్ఞానంతో పూర్తిగా మునిగి, పురుగులు, కీటకాలు అయిన స్థితికి చేరుకుంటాయి.
కాశ్చిత్ తృణవద్ ఉహ్యన్తే దూరే బ్రహ్మమహోదధేః । అప్రాప్తభూమికా ఏతా యథోరగనరాదయః
కొన్ని జీవులు గడ్డి లాగా బ్రహ్మమహాసముద్రానికి దూరంగా తేలిపోతుంటాయి; ఇవి ఇంకా తగిన స్థితికి చేరలేదు, సర్పాలు, మనుషులు లాంటివారు కూడా అలాగే.
తటమాత్రం సమాలోక్య కాశ్చిత్ ఖేదమ్ ఉపాగతాః । జాతాజాతా నిఖన్యన్తే కృతాన్తజరదాఖునా
కొంతమంది తీరాన్ని ఒక్కసారి చూసిన వెంటనే అలసటతో మునిగిపోతారు; పుట్టినవారు, ఇంకా పుట్టని వారు అందరూ మృత్యువు అనే ముసలి పంజాలతో నేలకింద పడిపోతారు.
కాశ్చిద్ అన్తరమ్ ఆసాద్య బ్రహ్మతత్త్వమహామ్బుధేః । గతాస్ తత్తామ్ అశోకాయ హరిబ్రహ్మహరాదికాః
ఇంకొంతమంది బ్రహ్మతత్త్వము అనే మహాసముద్ర మధ్యభాగానికి చేరుకొని, హరి, బ్రహ్మ, హరుడు మొదలైనవారితో కలిసి, ఆ తీరానికి వెళ్లి, దుఃఖం లేకుండా ఉన్నారు.
అల్పమోహాన్వితాః కాశ్చిత్ తమ్ ఏవ బ్రహ్మవారిధిమ్ । అదృష్టరాగరోగౌఘమ్ అవలమ్బ్య వ్యవస్థితాః
కొంతమందిలో చిన్న మాయ మాత్రమే ఉండి, వారు అదే బ్రహ్మసముద్రంలోనే ఉండిపోతూ, కనిపించని రాగాలూ, వ్యాధులూ కలిగించని ప్రవాహాన్ని దాటి, దానిపైనే ఆధారపడుతూ స్థిరంగా ఉంటారు.
కాశ్చిద్ భోక్తవ్యజన్మౌఘా భుక్తజన్మౌఘకోటయః । వన్ధ్యాః ప్రకాశతామస్యస్ సంస్థితా భూతజాతయః
కొంతమంది అనుభవించాల్సిన జన్మల అలలు, మరికొంతమంది ఇప్పటికే అనుభవించిన జన్మల కోటి అలలు; చీకటి వెలుగులో స్థిరంగా ఉన్న భూతజాతులు వృథా అయిపోతారు.
కాశ్చిద్ ఊర్ధ్వాద్ అధో యాన్తి తథాధస్తాన్ మహత్ పదమ్ । ఊర్ధ్వాద్ ఊర్ధ్వతరం కాశ్చిద్ అధస్తాత్ కాశ్చిద్ అప్య్ అధః
కొంతమంది క్రిందనుండి పైకి వెళ్తారు, అలాగే క్రిందనుండి గొప్ప స్థితికి చేరుకుంటారు. మరికొందరు పైకి పైకి ఎక్కుతుంటే, ఇంకొందరు క్రిందకి క్రిందకి పడిపోతుంటారు.
బహుసుఖదుఃఖకటఙ్కటా క్రియేయం పరమపదాస్మరణాత్ సమాగతేహ । పరమపదావగమాత్ ప్రయాతి నాశం విహగపతిస్మరణాద్ విషవ్యథేవ
ఈ కార్యాలు ఎన్నో సుఖాలు, దుఃఖాలతో నిండినవి, పరమపదాన్ని గుర్తు చేసుకోవడం వల్ల కలుగుతాయి. పరమపదాన్ని సాక్షాత్కరించినప్పుడు ఇవి పోతాయి, పక్షిపేరు గుర్తు చేసినప్పుడు విషవేదన పోయినట్లే.
మధ్యాజ్ జితమనోమోహా దృష్టలోకపరావరాః । జీవన్ముక్తా భ్రమన్తీహ యక్షగన్ధర్వకిన్నరాః
మధ్యలో మనస్సు మాయను జయించి, లోకంలోని పైకీ క్రిందకీ చూసే వారు యక్షులు, గంధర్వులు, కిన్నరుల్లా ఇక్కడ స్వేచ్ఛగా సంచరిస్తారు.
అన్యే తు కాష్ఠకుడ్యాభా మూఢాస్ స్థావరతాం గతాః । అపరిక్షీణమోహాస్ తే కిం తేషాం ప్రవిచార్యతే
ఇంకొందరు దుంగలు గోడలవలె మూర్ఖులై, కదలని స్థితిలో ఉంటారు. వారి మాయ పోకపోయింది—వారిని గురించి ఏమి ఆలోచించాలి?
లోకే ప్రబుధ్యమానానాం భూతానామ్ ఆత్మసిద్ధయే । విహరన్తీహ శాస్త్రాణి కల్పితాన్య్ ఉచితాత్మభిః
ఈ లోకంలో ఆత్మజ్ఞానం పొందేందుకు మేల్కొంటున్న ప్రజల కోసం, సరైన మనసున్న వారు అనుకూలంగా రచించిన గ్రంథాలు సంచరిస్తున్నాయి.
సమ్ప్రబుద్ధాశయా యే తు దుష్కృతానాం పరిక్షయే । తేషాం శాస్త్రవిచారేషు నిర్మలా ధీః ప్రవర్తతే
ఎవరికి మనసు నిజంగా మేల్కొని, పాపాలు నశించాయో, వారి బుద్ధి నిర్మలంగా మారి, గ్రంథాల పరిశీలనలో నిమగ్నమవుతుంది.
విలీయతే మనోమోహస్ సచ్ఛాస్త్రప్రవిచారణాత్ । నభోవిహరణాద్ భానోశ్ శార్వరం తిమిరం యథా
నిజమైన గ్రంథాలను లోతుగా పరిశీలించటం వల్ల మనస్సులోని మాయ తొలగిపోతుంది; ఇది సూర్యుడు ఆకాశంలో సంచరించినప్పుడు రాత్రి చీకటి పోయినట్టు.
అక్షీయమాణం హి మనో మోహాయైవ న సిద్ధయే । నీహార ఇవ సఞ్ఛాద్య వేతాల ఇవ వల్గతి
మనస్సు కరిగిపోకపోతే అది జ్ఞానానికి కాదు, మాయకే కారణమవుతుంది; అది పొగమబ్బులా కప్పిపడుతుంది, పిశాచంలా తిరుగుతుంది.
సర్వేషామ్ ఏవ భూతానాం సుఖదుఃఖార్థభాజనమ్ । శరీరం మన ఏవేహ న తు మాంసమయం మునే
ఓ మునీంద్రా, ఈ లోకంలోని అన్ని జీవులకూ సుఖం, దుఃఖం అనుభవించే పాత్ర మనస్సే; మాంసంతో కూడిన ఈ శరీరం కాదు.
యో ఽయం మాంసాస్థిసఙ్ఘాతో దృశ్యతే చాధిభౌతికః । మనోవికల్పితం విద్ధి న దేహః పారమార్థికః
ఈ మాంసం, ఎముకల సమాహారం మన కళ్లకు కనిపిస్తున్నదీ, భౌతికమైనదీ అయినా, ఇది మనస్సు ఊహించినదే అని తెలుసుకో. నిజంగా శరీరం వాస్తవమైనది కాదు.
మనశ్శరీరేణ తవ పుత్రో యత్ కృతవాన్ మునే । తద్ ఏవ ప్రాప్తవాన్ ఆశు వయం నాత్రాపరాధినః
మహర్షీ, నీ కుమారుడు తన మనస్సు, శరీరంతో ఏ పని చేసాడో, అదే ఫలితాన్ని త్వరగా పొందాడు. ఇందులో మేము తప్పు చేయలేదు.
స్వయా వాసనయా లోకో యద్ యత్ కర్మ కరోతి యః । స తథైవ తద్ ఆప్నోతి నేతరస్యాత్ర కర్తృతా
ప్రతి వ్యక్తి తన స్వంత వాసనలతో ఏ కార్యం చేస్తాడో, దాని ఫలితాన్ని కూడా అదే విధంగా పొందుతాడు; ఇందులో మరొకరికి చేసేవారి పాత్ర లేదు.
నానుసంహితమ్ అన్తర్ యన్ మనోవాసనయా స్వయా । కో నామ భువనే సో ఽస్తి తత్ కర్తుం యస్య శక్తతా
ఈ లోకంలో ఎవరికైనా తన మనసు ఒప్పుకోని పని చేయగల శక్తి ఉందా? మనసు ఒప్పుకుంటేనే ఏ పని జరుగుతుంది.
యే స్వర్గనరకాభోగా యాస్ స్వర్గనరకైషణాః । స్వమనోమననేన్దోస్ స నిష్ష్యన్దో మాన్ద్యదుఃఖదః
స్వర్గం, నరకంలో అనుభవాలు, వాటి కోరికలు అన్నీ మన మనసులోంచే పుట్టినవే. వాటి ఫలితం చివరికి మాంద్యం, బాధలు మాత్రమే.
బహునాత్ర కిమ్ ఉక్తేన శబ్దసన్దర్భకారిణా । ఉత్తిష్ఠ భగవన్ యామో యత్ర తే తనయస్ స్థితః
ఇక్కడ ఇంకా ఎంత చెప్పాలి? పదండి భగవంతుడా, మనం మీ కుమారుడు ఉన్న చోటికి వెళ్ళుదాం.
సర్వం చిత్తశరీరేణ భుక్త్వా శుక్రః క్షణాద్ ఇహ । అద్యేన్దురశ్మిసఙ్ఘట్టాత్ సమఙ్గాతాపసస్ స్థితః
మనస్సుతో అన్నీ అనుభవించిన శుక్రుడు, ఇప్పుడు ఒక క్షణంలోనే, చంద్రుని కిరణాలు కలిసినప్పుడు, సూర్యుని వేడిలో స్థిరంగా ఉన్నాడు.
తత్ప్రాణపవనశ్ చిత్త్వయుక్త ఇన్ద్వంశుగః ఫలమ్ । అవశ్యాయతయా భూత్వా వీర్యత్వేన నరస్ స్థితః
ఆ ప్రాణవాయువు మనస్సుతో కలసి, చంద్రకిరణాల ఫలాన్ని మోసుకుంటూ, వర్షంలా మారి, పురుషునిలో శక్తిగా నిలుస్తుంది.
ఇత్య్ ఉక్త్వా భగవాన్ కాలో హసన్న్ ఇవ జగద్గతీః । హస్తాద్ ధస్తేన జగ్రాహ భృగుమ్ ఇన్దుమ్ ఇవాంశుమాన్
ఇలా చెప్పిన అనంతరం, కాలమహర్షి లోకాల నడకను చిరునవ్వుతో చూశాడనిపిస్తూ, భృగుమునిని తన చేతితో పట్టుకున్నాడు, అది సూర్యుడు చంద్రకిరణాన్ని తడుముకున్నట్లే.
అహో ను చిత్రా నియతేర్ వ్యవస్థేతి వదఞ్ శనైః । భగవాన్ భృగుర్ ఉత్తస్థావ్ ఉదయాద్రేర్ యథా రవిః
"నియతివిధానాలు ఎంత అద్భుతంగా ఉన్నాయి!" అని మృదువుగా పలుకుతూ, భృగుమహర్షి తూర్పు పర్వతం మీద నుంచి ఉదయించే సూర్యునిలా లేచాడు.
తేజోనిధీ సుసమసఙ్గసముత్థితౌ తౌ భాతస్ తదా వరవనే సతమాలజాలే । తుల్యోదయావ్ ఇవ నభస్య్ అమలే విహర్తుమ్ అభ్యుద్యతావ్ అజలదౌ సకలేన్దుసూర్యౌ
ఆ ఇద్దరూ ఒకేసారి వెలుగుల నిధుల్లా వెలుగుతూ, అందమైన అరణ్యంలో నల్ల తామల వృక్షాల మధ్య ప్రకాశించారు. వారు ఆకాశంలో కలిసే చంద్రుడు, సూర్యుడు మేఘాల మధ్య విహరించేందుకు సిద్ధమైనట్లు కనిపించారు.
ఇత్య్ ఉక్తవత్య్ అథ మునౌ దివసో జగామ సాయన్తనాయ విధయే ఽస్తమ్ ఇనో జగామ । స్నాతుం సభా కృతనమస్కరణా జగామ శ్యామాక్షయే రవికరైశ్ చ సహాజగామ
ఆ ముని ఇలా చెప్పిన తరువాత, ఆ రోజు సాయంకాలానికి దగ్గరైంది. సూర్యుడు అస్తమించిపోయాడు. సభలో ఉన్నవారు నమస్కారం చేసి, సూర్యుని మృదువైన కిరణాలతో కలిసి స్నానం చేయడానికి వెళ్లారు.