చతురేణ యథా సాధో రథస్ సారథినోహ్యతే । కుర్వతా కిఞ్చన స్వేహాం దేహో ఽయం మనసా తథా
నాలుగు గుర్రాలతో రథసారథి రథాన్ని నడిపినట్లే, మనస్సు ఈ శరీరాన్ని తన చర్యలతో నడిపిస్తుంది.
అసత్ సఙ్కల్ప్య క్రియతే సచ్ ఛరీరం వినాశ్యతే । క్షణేన మనసా పఙ్కపురుషశ్ శిశునా యథా
అసత్యాన్ని ఊహించి వాస్తవంగా మారుస్తుంది; నిజమైన శరీరం మాత్రం నశిస్తుంది. చిన్న పిల్లవాడు మట్టితో మనిషిని తయారుచేసినట్లు, మనస్సు క్షణంలోనే ఊహతో సృష్టిస్తుంది.
చిత్తమ్ ఏవేహ పురుషస్ తత్కృతం కృతమ్ ఉచ్యతే । తద్ బద్ధం కలనాహేతోః కలనాస్తం విముచ్యతే
ఈ లోకంలో మనస్సే మనిషి. మనస్సు చేసినదే చేసినట్లు భావించబడుతుంది. ఊహ కారణంగా అది బంధించబడుతుంది; ఊహ పోయినప్పుడు అది విముక్తమవుతుంది.
అయం దేహ ఇదం నేత్రమ్ ఇదమ్ అఙ్గమ్ ఇదం శిరః । ఇదం స్ఫారవికారం తన్ మన ఏవాభిధీయతే
ఇది శరీరం, ఇది కన్ను, ఇది అవయవం, ఇది తల. ఈ విస్తరించి మారిపోతున్నది మనసే అని అంటారు.
మనో హి జీవజ్ జీవాఖ్యం నిశ్చాయకతయా తు ధీః । అహఙ్కారో ఽభిమానిత్వాన్ నానాత్వం త్వ్ ఇదమ్ ఏతి హి
మనసే జీవి, దానినే జీవుడు అంటారు. తేడా తెలుసుకునే శక్తి బుద్ధి. తాను అన్న భావనతో అహంకారం కలుగుతుంది. అందుకే భేదభావం ఏర్పడుతుంది.
దేహవాసనయా చేతస్ త్వ్ అన్యాని స్వాని చేద్ధయా । పార్థివాని శరీరాణి సన్తీవ పరిపశ్యతి
శరీరాన్ని ఆశించే మనసు తన శక్తితో ఇతర శరీరాలను, తనదైన శరీరాన్ని కూడా భౌతికంగా ఉన్నట్టు చూస్తుంది.
ఆలోకయతి చేత్ సత్యం తద్ అసత్యమయీం మనః । శరీరభావనాం త్యక్త్వా పరమాం యాతి నిర్వృతిమ్
మనసు నిజంగా పరిశీలిస్తే, శరీరమనే అపోహను వదిలి, పరమమైన శాంతిని పొందుతుంది.
తన్ మనస్ తవ పుత్రస్య సమాధౌ త్వయి సంస్థితే । స్వమనోరథమార్గేణ దూరాద్ దూరతరం గతమ్
నీ కుమారుని మనస్సు, నీలో సమాధిలో స్థిరంగా ఉండి, తన కోరికల మార్గంలో దూరంగా, ఇంకా దూరంగా ప్రయాణించింది.
ఇదమ్ ఔశనసం త్యక్త్వా దేహం మన్దరకన్దరే । ప్రయాతం వైబుధం సద్మ నీడోడ్డీనః ఖగో యథా
ఈ ఉశనసుని శరీరాన్ని మందరగిరి గుహలో వదిలి, అది ఆకాశంలో పక్షి గూడు వదిలి ఎగిరిపోతున్నట్లు, దేవతల లోకానికి వెళ్లింది.
తత్ర మన్దారకుఞ్జేషు పారిజాతగృహేషు చ । నన్దనోద్యానషణ్డేషు లోకపాలపురేషు చ
అక్కడ మందారవృక్షాల తోటల్లో, పారిజాత గృహాల్లో, నందనవనం సమూహాల్లో, లోకపాలకుల నగరాల్లో
మునే చతుర్యుగాన్య్ అష్టౌ విశ్వాచీం దేవసున్దరీమ్ । అసేవత మహాతేజాష్ షట్పదః పద్మినీమ్ ఇవ
మహర్షీ, ఎనిమిది చతుర్యుగాలు, ఆ మహాతేజస్వి విష్వాచీ అనే దేవసుందరిని తేనెటీగ పద్మాన్ని సేవించునట్లు సేవించాడు.
తీవ్రసంవేగసమ్పన్నస్ స్వసఙ్కల్పోపకల్పితే । అథ పుణ్యక్షయే జాతే నీహార ఇవ శార్వరే
తీవ్రమైన తపనతో, తన మనసులో సృష్టించిన లోకంలో, పుణ్యఫలం తరిగిపోయినప్పుడు, అతడు రాత్రిలో పొగమంచు ఎలా కనపడకుండా పోతుందో అలా అంతర్ధానమయ్యాడు.
ప్రమ్లానకుసుమోత్తంసస్ స్విన్నాఙ్గావలయాలసః । స పపాత తయా సాకం కాలపక్వం ఫలం యథా
వాడిపోయిన పువ్వులతో తల అలంకరించుకొని, శరీరం చెమటతో అలసిపోయి, ఆమెతో కలిసి, కాలంతో పండిన పండు నేలకే పడినట్లు కూలిపోయాడు.
వైబుధం తత్ పరిత్యజ్య నభస్య్ ఏవ శరీరకమ్ । భూతాకాశమ్ అథాసాద్య వసుధాయామ్ అజాయత
ఆ దేవతల దేహాన్ని వదిలిపెట్టి, ఆకాశంలో సూక్ష్మరూపంగా ప్రవేశించి, భూతాకాశాన్ని చేరి, భూమిపై జన్మించాడు.
ఆసీద్ ద్విజో దశార్ణేషు కోసలేషు మహీపతిః । ధీవరో ఽఙ్గమహాటవ్యాం హంసస్ త్రిపథగాతటే
అతడు దశార్ణ దేశంలో బ్రాహ్మణుడిగా, కోసలంలో రాజుగా, అంగ మహావనంలో మత్స్యకారుడిగా, మూడు నదుల తీరంలో హంసగా జన్మించాడు.
సూర్యవంశీ నృపః పౌణ్డ్రే సౌరస్ సాల్వేషు దైశికః । కల్పం విద్యాధరశ్ శ్రీమాన్ ధీమాన్ అథ మునేస్ సుతః
పౌండ్ర దేశంలో సూర్యవంశానికి చెందిన రాజుగా, శాల్వలో భక్తుడిగా, ఒక యుగం పాటు విద్యాధరుడిగా, ముని కుమారుడిగా జ్ఞానవంతుడూ, ఐశ్వర్యవంతుడూ అయ్యాడు.
మద్రేష్వ్ అథ మహీపాలస్ తతస్ తాపసబాలకః । వాసుదేవ ఇతి ఖ్యాతస్ సమఙ్గాయాస్ తటే స్థితః
మద్రదేశంలో రాజుగా, ఆ తరువాత తపస్సు చేసే బాలుడిగా, వాసుదేవుడు అనే పేరుతో సమంగా నది తీరంలో నివసించాడు.
అన్యాస్వ్ అపి విచిత్రాసు వాసనావశతస్ స్వయమ్ । విషమాస్వ్ ఏష పుత్రస్ తే చచారానన్తయోనిషు
ఇంకా ఇతర అనేక విచిత్రమైన ప్రాంతాల్లో కూడా తన వాసనల ప్రభావంతో, నీ కుమారుడు ఎన్నో రకాల జన్మల్లో తిరిగాడు.
అభూద్ విన్ధ్యవనే గోపః కిరతః కేకయేషు చ । సౌవీరేషు చ సామన్తస్ త్రైగర్తశ్ చైవ దైశికః
వింధ్య అడవిలో గోపుడిగా, కేకయ దేశంలో వేటగాడిగా, సౌవీరంలో సామంతుడిగా, త్రైగర్త ప్రాంతంలో ప్రాంతాధిపతిగా జీవించాడు.
వంశగుల్మః కిరాతేషు హరిణశ్ చీరజఙ్గలే । సరీసృపస్ తాలతలే తమాలే వనకుక్కుటః
కిరాతుల మధ్య బాంబూ పొదలు, అడవిలో జింకలు, తాటి చెట్టు కింద పాము, తమాల చెట్టులో అడవి కోడి ఉంటాయి.
అయం స పుత్రో భవతో భూత్వా మన్త్రవిదాం వరః । ప్రజజాప పురా విద్యాం విద్యాధరపదప్రదామ్
మీ కుమారుడు ఒకప్పుడు మంత్రాలలో నిపుణుడై, విద్యాధర పదవిని ఇచ్చే విద్యను జపించాడు.
తేనాసౌ భగవన్ బ్రహ్మన్ వ్యోమ్ని విద్యాధరో మహాన్ । హారకుణ్డలకేయూరీ లీలానిచయలాసకః
ఆ విద్య వల్ల, ఓ భగవంతుడా బ్రహ్మన్, అతడు ఆకాశంలో గొప్ప విద్యాధరుడై, ముత్యాల హారాలు, కుండలాలు, కేయూరాలతో అలంకరించబడి, ఆటపాటల్లో ఆనందించాడు.
నాయికానలినీభానుః పుష్పచాప ఇవాపరః । విద్యాధరీణాం దయితో గన్ధర్వపురభూషణమ్
అతడు కమల ముఖాల యువతులకు సూర్యుడిలా, పుష్పబాణాన్ని ధరించిన మన్మథుడిలా, విద్యాధర స్త్రీలకు ప్రియుడై, గంధర్వపురానికి అలంకారంగా ఉన్నాడు.
స కల్పావధిమ్ ఆసాద్య ద్వాదశాదిత్యధామని । జగామ భస్మశేషత్వం శలభః పావకే యథా
అతడు పన్నెండు సూర్యుల లోకానికి చివరకు చేరుకున్నప్పుడు, చిమ్మట మంటలో పురుగు ఎలా బూడిద అవుతుందో, అలానే పూర్తిగా బూడిద అయ్యాడు.
జగన్నిర్మాణరహితే స్ఫారే నభసి సా తతః । వాసనా తస్య బభ్రామ నిర్నీడా విహగీ యథా
తర్వాత, లోక సృష్టి లేని విస్తారమైన ఆకాశంలో, అతని వాసన పక్షి గూడు లేకుండా తిరిగినట్టు అల్లాడింది.
అథ కాలేన సఞ్జాతే విచిత్రారమ్భకారిణి । సంసారాడమ్బరారమ్భే బ్రాహ్మీ రాత్రివిపర్యయే
తర్వాత, కాలం కొత్తగా, అద్భుతంగా ప్రారంభాన్ని తెచ్చినప్పుడు, బ్రహ్మ రాత్రి ముగిసిన తర్వాత, ఈ సంసార కలకలం మొదలైంది.
సా మనోవాసనా తస్య వాతవ్యావలితా సతీ । కృతే బ్రాహ్మణతామ్ ఏత్య జాతాద్య వసుధాతలే
ఆ మనస్సులోని వాసన గాలి తడిపి, సృష్టి ప్రారంభంలో భూమిపై ఇప్పుడు బ్రాహ్మణుడిగా జన్మించింది.
వాసుదేవాభిధానో ఽసౌ మునే విప్రకుమారకః । జాతో మతిమతాం మధ్యే సమధీతాఖిలశ్రుతిః
ఓ మునీంద్రా, వాసుదేవుడు అనే ఆ బాలుడు జ్ఞానుల మధ్య జన్మించి, అన్ని శాస్త్రాలనూ పూర్తిగా నేర్చుకున్నాడు.
కల్పం విద్యాధరో భూత్వా నద్యా అద్య మహామునే । తపశ్ చరతి తే పుత్రస్ సమఙ్గాయాస్ తటే స్థితః
ఓ మహామునీ, ఒక యుగకాలం విద్యాధరుడిగా ఉన్న నీ కుమారుడు, ఈ రోజు సమంగాయా నది తీరంలో తపస్సు చేస్తూ ఉన్నాడు.
వివిధవిషమవాసనానువృత్త్యా ఖదిరకరఞ్జకరాలకోటరాసు । జగతి జరఢయోనిషు ప్రయాతో గహనతరాసు చ కాననస్థలీషు
వివిధ కష్టమైన వాసనల ప్రభావంతో, అతడు ఖదిరం, కరంజా చెట్ల గుహల్లో, ఈ లోకంలోని వృద్ధజీవుల గర్భాల్లో, ఇంకా అత్యంత దట్టమైన అడవుల్లో తిరిగాడు.