సమఙ్గాయా మహానద్యాస్ తటమ్ ఆసాద్య తాపసః । తపస్ తేపే మహాబుద్ధిస్ స రామ విగతజ్వరః
మహా జ్ఞానమున్న, బాధలేని ఆ తపస్వి, సమంగా అనే గొప్ప నదీ తీరానికి చేరి, అక్కడ తపస్సు చేశాడు, ఓ రామా.
వివిధజన్మదశావివశాశయస్ సమనుసృత్య శరీరపరమ్పరామ్ । సుఖమ్ అతిష్ఠద్ అసౌ భృగునన్దనో వరనదీసుతటే దృఢవృక్షవత్
వివిధ జన్మల పరిస్థితుల వల్ల శరీరాల పరంపరను అనుసరిస్తూ, భృగునందనుడు ఆ అద్భుతమైన నదీ తీరంలో బలమైన వృక్షంలా ఆనందంగా నివసించాడు.
అథ కాలేన మహతా పవనాతపజర్జరః । కాయస్ తస్య పపాతోర్వ్యాం ఛిన్నమూల ఇవ ద్రుమః
ఆ తరువాత, చాలా కాలం గడిచిన తర్వాత, గాలి, ఎండ వల్ల అతని శరీరం బలహీనమై, వేర్లు తెగిన వృక్షంలా భూమిపై పడిపోయింది.
మనస్ తు చఞ్చలాభోగం తాసు తాసు దశాసు చ । బభ్రామాతివిచిత్రాసు వనరాజిష్వ్ ఇవైణకః
అతని మనసు చంచలమైన ఆనందాలలో, ఎన్నో రకాల స్థితుల్లో తిరుగుతూ, వేటాడే జింక ఒక అడవిలో తిరిగినట్టు అటూ ఇటూ సంచరించింది.
భ్రాన్తమ్ ఉద్భ్రాన్తమ్ అభితశ్ చక్రార్పితమ్ ఇవాకులమ్ । మనస్ తస్య విశశ్రామ సమఙ్గాసరితస్ తటే
అతని మనసు గాలిలో తిప్పిన చక్రంలా అటూ ఇటూ తిరిగి, అయోమయంగా, చివరికి సమంగాసరసి ఒడ్డున విశ్రాంతి పొందింది.
అనన్తవృత్తాన్తఘనాం పేలవాం సుదృఢామ్ అపి । తాం సంసృతిదశాం శుక్రో విదేహో ఽనుభవన్ స్థితః
శుక్రుడు శరీరం లేకపోయినా, అంతులేని సంఘటనలతో నిండిన, సూక్ష్మమైనా బలమైన ఆ సంసార స్థితిని అనుభవిస్తూ అక్కడే ఉండిపోయాడు.
మన్దరాచలసానుస్థా సా తనుస్ తస్య ధీమతః । తాపప్రసరసంశుష్కా చర్మశేషా బభూవ హ
మందరాచల శిఖరంపై ఉన్న ఆ జ్ఞాన individual's శరీరం, తపస్సు వల్ల ఎండిపోయి, చివరకు చర్మం మాత్రమే మిగిలింది.
శారీరరన్ధ్రప్రవహద్వాతశీత్కారరూపయా । చేష్టాదుఃఖక్షయానన్దాత్ కాకల్యేవ స్మ గాయతి
శరీరంలో ఉన్న రంధ్రాల ద్వారా వీస్తున్న చల్లని గాలిని అనుభవిస్తూ, కదలిక వల్ల కలిగే బాధలు తీరిన ఆనందంతో, ఆమె కాకి లా కూతలు వేస్తోంది.
ప్రాణానుస్మరణోచ్ఛ్వాసమ్ ఇవ బాష్పం స్మ ముఞ్చతి । చణ్డానిలవిలాసేన లులిత్వా వనభూమిషు
ప్రాణాన్ని గుర్తు చేసుకుంటూ ఊపిరి తీసుకున్నట్టు, ఆమె కన్నీళ్లు కారుస్తోంది. భయంకరమైన గాలి తాకిడితో అడవిలో నేలపై తిప్పబడుతూ ఉంది.
మనోవరాకమ్ అవటే లుఠితం భవభూమిషు । హసన్తీవాతిశుభ్రాభ్రసితయా దన్తమాలయా
ఆమె మనస్సు దురదృష్టవశాత్తు భవబంధంలో లోతైన గుంటలో పడిపోయింది. మెరిసే తెల్ల మేఘాల కంటే మెరుగైన పళ్లు చూపిస్తూ నవ్వుతున్నట్టు ఉంది.
దర్శయన్తీ స్వకం శూన్యం వపుర్ అక్ష్ణోర్ అకృత్రిమమ్ । ముఖారణ్యజరత్కూపరూపయా గర్తశోభయా
తన కళ్ల లోతైన ఖాళీద్వారా, తాను ఎంత వెలితిగా ఉందో, తన సహజమైన రూపాన్ని చూపిస్తోంది. అది అడవిలోని పెద్ద బావి నోటిలా కనిపిస్తోంది.
తాపోపతప్తా సంసిక్తా వర్షాజలభరేణ సా । పాంసునా పవనోత్థేన దుష్కృతేనేవ రూషితా
ఆమె ఎండ వేడితో కాలిపోయి, వాన నీటి భారంతో తడిసి, గాలి లేపిన దుమ్ముతో కప్పబడింది. ఇవన్నీ చెడు పనుల వల్ల కలిగిన మచ్చల్లా కనిపిస్తున్నాయి.
శుష్కకాష్ఠవద్ ఆలోలా పాతేషు కృతఝాఙ్కృతా । ధారానికరపాతేన వినున్నా జలదాగమే
ఆమె ఎండిపోయిన కట్టెలా ఊగుతూ, పడిపోతున్నప్పుడు గట్టిగా మోగుతుంది. మేఘాలు వచ్చి వర్షం కురిసినప్పుడు ఆ నీటి ధారలతో తాకి తడిపోతుంది.
ప్రావృణ్నిర్ఝరపూరేణ ప్లుతా గిరినదీతటే । తారమారుతశీత్కారా వనోపల ఇవ స్థితా
పర్వత నదీ తీరంలో వర్షపు ప్రవాహంతో మునిగి, గాలి చల్లదనంతో అడవి రాయిలా నిలబడింది.
వక్రా శుష్కాన్త్రతన్త్రీ చ పూతా ఝాఙ్కారకారిణీ । అరణ్యలక్ష్మీవీణేవ శూన్యచర్మమయోదరీ
ఆమె వంకరగా, ఎండిపోయిన నాడులతో కూడి, నిర్మలంగా ఉన్నా గట్టిగా మోగుతుంది. అడవి లక్ష్మి వినా లాంటి ఆమె పొట్ట ఖాళీ చర్మంతో తయారై ఉంది.
రాగద్వేషవిహీనత్వాత్ తస్య పుణ్యాశ్రమస్య తు । మహాతపస్త్వాచ్ చ భృగోర్ న భుక్తా మృగపక్షిభిః
ఆ ఆశ్రమంలో రాగద్వేషాలు లేవు, భృగువు చేసిన గొప్ప తపస్సు వల్ల అక్కడ అడవి జంతువులు, పక్షులు ఏవీ దాన్ని తినలేదు.
యమనియమకృశీకృతాఙ్గయష్టేశ్ చరతి తపస్ స్మ భృగూద్వహస్య చేతః । తనుర్ అథ పవనాపనీతరక్తా చిరమ్ అలుఠన్ మహతీషు సా శిలాసు
యమ నియమాలను పాటించి తన శరీరాన్ని క్షీణింపజేసుకున్న భృగువు మనస్సు తపస్సులో నిమగ్నమై తిరిగేది. గాలికి రక్తం పోయిన అతని శరీరం పెద్ద పెద్ద రాళ్ల మీద చాలా కాలం పడి ఉండేది.
నాపశ్యద్ అగ్రే తనయం తం నయావనతాననమ్ । సీమాన్తం గుణసీమాయాః పుణ్యం మూర్తమ్ ఇవ స్థితమ్
తనయుడిని ముందర చూడలేదు; వినయంతో తలవంచిన ముఖాన్ని చూసే అవకాశం రాలేదు. గుణాల సరిహద్దు లా, ధర్మమే రూపం దాల్చినట్టు అక్కడ నిలబడి ఉన్నదానిని మాత్రమే చూశాడు.
అపశ్యత్ కేవలం కాలం కఙ్కాలం పురతో మహత్ । దేహయుక్తమ్ ఇవాభాగ్యం దారిద్ర్యమ్ ఇవ మూర్తిమత్
అతడు ముందర పెద్దదైన ఒక కాలాన్ని, ఎముకల ముద్దగా, దరిద్రం శరీరం ధరించిన దుస్థితి రూపాన్ని మాత్రమే చూశాడు.
తాపశుష్కవపుః కృత్తిరన్ధ్రస్ఫురితతిత్తిరి । సంశుష్కాన్త్రోదరగుహాఛాయావిశ్రాన్తదర్దురమ్
ఎండలో బాగా వాడిపోయిన శరీరం, చర్మం చీలిపోయి, మడమలు బయటకు పొడుచుకొని, పొడిబారిన పొట్ట లోపల నీడలో ఒక బొద్దింక విశ్రాంతిగా ఉంది.
నేత్రగర్తకసంసుప్తప్రసూనవనకీటకమ్ । మక్షికాపఞ్జరప్రోతకోశకారక్రిమివ్రజమ్
కళ్ల గుహల్లో అడవి పురుగులు నిద్రపోతూ, ఈగల గూటిలో నూలు తయారు చేసే పురుగుల గుంపు అల్లుకొని ఉంది.
ప్రాక్తనీమ్ ఉపభోగేహామ్ ఇష్టానిష్టఫలప్రదామ్ । ధారాధౌతాన్తయా తన్వా హసచ్ ఛుష్కాస్థిమాలయా
ఇప్పటి వరకు అనుభవాల నిలయం, ఇష్టమైనవి-అనిష్టమైనవి రెండింటినీ ఇచ్చినది, ఇప్పుడు ప్రవాహంతో కడిగి, ఎండిపోయిన ఎముకల మడుగు నవ్వుతూ ఉంది.
శిరోఘటేన శుభ్రేణ సమ్పన్నేనేన్దువర్చసా । విడమ్బయచ్ చ కర్పూరప్లుతలిఙ్గశిరశ్శ్రియమ్
చక్కగా మెరిసే, చంద్రకాంతి పొంగుతున్న తలపెట్టి, కర్పూరంతో అభిషేకించిన శివలింగ తల వైభవాన్ని హాస్యంగా అనుకరిస్తోంది.
ఋజ్వా సంశుష్కసితయా స్వాస్థిమాత్రావశేషయా । గ్రీవయాత్మానుసృతయా దీర్ఘీకుర్వద్ ఇవాకృతిమ్
తన మెడ నేరుగా, ఎండిపోయి, బూడిద రంగులో, కేవలం కొంత మాంసం మాత్రమే మిగిలి, ఆత్మను అనుసరిస్తూ, శరీరాన్ని లాగినట్టు కనిపించేది.
మృణాలికాపాణ్డురయా ధారావధుతమాంసయా । నాసాస్థిలతయా వక్త్రం కృతసీమాక్రమం దధత్
మెడ మట్టి వర్ణంలో, మాంసం ప్రవాహంలో కొట్టుకుపోయి, ముఖంలో ముక్కు ఎముక మాత్రమే మిగిలి, పాత రూపానికి గడదాటి ఉన్నట్లు ఉండేది.
దీర్ఘకన్ధరయా నూనమ్ ఉత్తానీకృతవక్త్రయా । ప్రేక్షమాణమ్ ఇవ ప్రాణాన్ ఉత్క్రాన్తాన్ అమ్బరోదరే
మెడ పొడవుగా, ముఖం పైకి తిరిగి, ప్రాణాలు ఆకాశంలోకి పోతున్నదాన్ని చూస్తున్నట్టు కనిపించేది.
జఙ్ఘోరుజానుదోర్దణ్డైర్ ద్విగుణం దీర్ఘతాం గతైః । ప్రమిమాణమ్ ఇవాశాన్తం దీర్ఘాధ్వశ్రమభీతితః
కాళ్లు, మోకాళ్లు, చేతులు రెండింతలు పొడవుగా, అంతులేని దూరాన్ని కొలుస్తున్నట్టు, దీర్ఘ ప్రయాణం వల్ల అలసట, భయంతో క్షీణించి ఉండేది.
ఉదరేణాతినిమ్నేన చర్మశేషేణ శోషిణా । ప్రదర్శయద్ ఇవాజ్ఞస్య హృదయస్యాతిశూన్యతామ్
లోతుగా పడి పోయిన పొట్టతో, మిగిలిన చర్మం పూర్తిగా ఎండిపోయి, అది తెలియని వారికి హృదయం ఎంత ఖాళీగా ఉందో చూపిస్తున్నట్లుగా కనిపించింది.
ప్రేక్ష్య తచ్ ఛుష్కకఙ్కాలమ్ ఆలానమ్ ఇవ దన్తినః । పూర్వాపరపరామర్శమ్ అకుర్వన్ భృగుర్ ఉత్థితః
ఆ ఎండిపోయిన ఎముకల దేహాన్ని, ఏనుగు శరీరం లాగా చూసి, భృగువు గతం, భవిష్యత్తు గురించి ఏమాత్రం ఆలోచించకుండా లేచాడు.
ఆలోకసమకాలం హి ప్రతిభాతం తతో భృగోః । చిరమ్ ఉత్క్రాన్తజీవః కిం మత్పుత్రో ఽయమ్ ఇతి క్షణాత్
చూసిన ఆ క్షణానే భృగువుకు ఇలా అనిపించింది—‘ఇంతకాలం ప్రాణం విడిచిన నా కుమారుడే ఇదేమో’ అని ఒక్కసారిగా ఆలోచించాడు.