మనస్ సర్వమ్ ఇదం రామ తస్మిన్న్ అన్తశ్ చికిత్సితే । చికిత్సితో ఽయం సకలో జన్మజాలమయో భవః
రామా, ఈ సమస్తం మనసు వల్లే ఉంది. దానికి లోపల చికిత్స చేస్తే, జననమరణాల వలయమైన ఈ భవబంధం అంతా నయం అవుతుంది.
తద్ ఏతజ్ జాయతే లోకే మనో మలలవాకులమ్ । మనసో వ్యతిరేకేణ దేహః క్వ కిల దృశ్యతే
ఈ లోకంలో మనస్సు కొంత అపవిత్రతతో కలుషితమై ఉద్భవిస్తుంది. మనస్సు లేకుండా శరీరం ఎక్కడ కనిపిస్తుంది చెప్పండి?
దృశ్యాత్యన్తాసమ్భవనమ్ ఋతే నాన్యేన హేతునా । మనఃపిశాచః ప్రశమం యాతి కల్పశతైర్ అపి
దృశ్యమైనదాని అసంభవమే తప్ప మరే కారణం లేదు. మనస్సు అనే పిశాచం వందల యుగాలయినా శాంతించదు.
ఏతచ్ చ సమ్భవత్య్ ఏవ మనోవ్యాధిచికిత్సనే । దృశ్యాత్యన్తాసమ్భవాత్మ పరమౌషధమ్ ఉత్తమమ్
మనస్సు వ్యాధికి చికిత్సలో ఇదే జరుగుతుంది. ఈ లోకం అసలు ఉనికిలోకి రాదు అనే జ్ఞానం అత్యుత్తమ ఔషధం.
మనో మోహమ్ ఉపాదత్తే మ్రియతే జాయతే మనః । కస్యచిత్ తు ప్రసాదేన బధ్యతే ముచ్యతే పునః
మనస్సు మాయలో పడుతుంది, మరణిస్తుంది, మళ్లీ పుడుతుంది. ఎవరి అనుగ్రహంతోనో అది బంధించబడుతుంది, మళ్లీ విముక్తి పొందుతుంది.
స్ఫురతీత్థం జగత్ సర్వం చిత్తే మననమన్థరే । శూన్య ఏవామ్బరే స్ఫారే గన్ధర్వాణాం పురం యథా
ఈ విధంగా, మనస్సులో ఆలోచనలు కలిగినప్పుడు, ఈ మొత్తం జగత్తు ప్రకాశిస్తుంది. అది విశాలమైన ఖాళీ ఆకాశంలో గంధర్వుల పట్టణం కనిపించునట్లు ఉంటుంది.
మనసీదం జగత్ కృత్స్నం స్ఫారం స్ఫురతి చాస్తి చ । పుష్పగుచ్ఛ ఇవామోదస్ తత్స్థస్ తస్మాద్ ఇవేతరః
ఈ మొత్తం జగత్తు మనస్సులోనే ప్రకాశిస్తూ, అక్కడే ఉంటుంది. అది పువ్వుల గుత్తిలో పరిమళం ఉండినట్లు — పరిమళం అక్కడే ఉన్నా, దానికీ పువ్వులకూ వేరుగా ఉండదు.
యథా తిలకణే తైలం గుణో గుణిని వా యథా । యథా ధర్మిణి వా ధర్మస్ తథేదం మనసి స్థితమ్
ఎలా నువ్వుల గింజలో నూనె ఉంటుంది, ఎలా లక్షణం దాని యజమానిలో ఉంటుంది, అలాగే ఒక గుణం దాని ఆధారంలో ఉంటుందో, అలాగే ఈ జగత్తు మనస్సులోనే స్థిరంగా ఉంటుంది.
యథామ్భసి తరఙ్గౌఘ ఇన్దౌ ద్వీన్దుభ్రమో యథా । మృగతృష్ణా యథా తాపే సంసారశ్ చిత్తకే తథా
ఎలా నీటిలో అలలు ఉంటాయో, ఎలా చంద్రునిలో రెండు చంద్రులు కనిపించే మాయ కలుగుతుందో, ఎలా ఎండలో మృగతృష్ణ కనిపించునో, అలాగే ఈ సంసారం మనస్సులోనే ఉంటుంది.
రశ్మిజాలం యథా సూర్యే యథాలోకశ్ చ తేజసి । యథౌష్ణ్యం చిత్రభానౌ వా మనసీదం తథా జగత్
సూర్యునిలో కిరణాలు ఉన్నట్లు, అగ్నిలో వెలుగు ఉన్నట్లు, ప్రకాశవంతమైన బిందువులో వేడి ఉన్నట్లు, ఇదే విధంగా ఈ జగత్తు మనస్సులోనే ఉంది.
శైత్యం యథైవ తుహినే యథా నభసి శూన్యతా । యథా చఞ్చలతా వాయౌ మనసీదం తథా జగత్
చంద్రునిలో చల్లదనం ఉన్నట్లు, ఆకాశంలో ఖాళీదనం ఉన్నట్లు, గాలిలో చంచలత ఉన్నట్లు, ఇదే విధంగా ఈ జగత్తు మనస్సులోనే ఉంది.
మనో జగజ్ జగద్ అఖిలం తథా మనః పరస్పరం త్వ్ అవిరహితం సదైవ హి । తయోర్ ద్వయోర్ మనసి నిరన్తరం క్షతే క్షతం జగన్ న తు జగతి క్షతే మనః
మనస్సే జగత్తు, జగత్తే మనస్సు — ఇవి రెండూ ఎప్పుడూ విడిపోవు. మనస్సు కలవరపడితే జగత్తు కూడా కలవరపడుతుంది; కానీ జగత్తు కలవరపడితే మనస్సు తప్పనిసరిగా కలవరపడదు.
యథాయం మనసి స్ఫార ఆరమ్భస్ స్ఫురతి స్ఫుటమ్ । దృష్టాన్తదృష్ట్యా స్ఫుటయా తథా కథయ మే ఽనఘ
హేయ్ పాపరహితా! ఈ విశాలమైన సృష్టి మనస్సులో స్పష్టంగా ఎలా ఉద్భవించిందో, నీవు నాకు ఒక తేటతెల్లమైన ఉపమానంతో వివరించు.
యథైన్దవానాం విప్రాణాం జగన్త్య్ అవపుషామ్ అపి । స్థితాని జాతదార్ఢ్యాని మనసీదం తథా స్థితమ్
ఎలా దేవతలు, ఋషులు, మరణించినవారి లోకాలు మనసులో బలంగా స్థిరంగా ఉంటాయో, అలాగే ఈ ప్రపంచమూ మనసులోనే స్థిరంగా ఉంది.
లవణస్య యథా రాజ్ఞశ్ చేన్ద్రజాలాకులాకృతేః । చణ్డాలత్వమ్ అనుప్రాప్తం తథేదం మనసి స్థితమ్
ఎలా ఉప్పు రాజు మాయ వల్ల మత్తులో పడి, చివరికి చండాలుడిగా మారాడో, అలాగే ఈ ప్రపంచమూ మనసులోనే స్థిరంగా ఉంది.
భార్గవస్య చిరం కాలం స్వర్గభోగబుభుక్షయా । భోగేశ్వరత్వం చ యథా తథేదం మనసి స్థితమ్
ఎలా భృగువంశానికి చెందినవాడు, స్వర్గసుఖాల పట్ల కోరికతో, చాలా కాలం ఆనందాల అధిపతిగా మారాడో, అలాగే ఈ ప్రపంచమూ మనసులోనే స్థిరంగా ఉంది.
భగవన్ భృగుపుత్రస్య స్వర్గభోగబుభుక్షయా । కథం భోగాధినాథత్వం సంసారిత్వం బభూవ చ
ప్రభూ! భృగుపుత్రుడు స్వర్గసుఖాల కోరికతో ఎలా ఆనందాలకు అధిపతిగా, మళ్లీ సంసార బంధనంలో పడిపోయాడో చెప్పండి.
శృణు రామ పురా వృత్తం సంవాదం భృగుకాలయోః । సానౌ మన్దరశైలస్య తమాలవిటపాకులే
రామా, మందరపర్వతం పై తామాల చెట్లతో నిండిన కొండకనుమల్లో భృగువు, కాలయుడు ఇద్దరి మధ్య జరిగిన పురాతన సంభాషణ కథను విను.
పురా మన్దరశైలస్య సానౌ కుసుమసఙ్కులే । అతప్యత తపో ఘోరం కస్మింశ్చిద్ భగవాన్ భృగుః
ఒకప్పుడు మందరపర్వతం పుష్పాలతో అలంకరించబడిన కనుమపై భగవంతుడైన భృగుమహర్షి ఘోరమైన తపస్సు చేశాడు.
తమ్ ఉపాస్తే స్మ తేజస్వీ బాలః పుత్రో మహామతిః । శుక్రస్ సకలచన్ద్రాభః ప్రకాశ ఇవ భాస్కరమ్
ఆయన కుమారుడు, చంద్రమండలంలా ప్రకాశించే, తెలివైన, యౌవనంతో మెరిసే శుక్రుడు, సూర్యుని వెంబడించే వెలుగులా, అక్కడ భృగుమహర్షిని సేవించాడు.
భృగుర్ వరవనే తస్మిన్ సమాధావ్ ఏవ సంస్థితః । సర్వకాలం సముత్కీర్ణో వనోపలతలాద్ ఇవ
ఆ అద్భుతమైన అడవిలో భృగుమహర్షి ఎల్లప్పుడూ సమాధిలో లీనమై, అడవి నేలపై ఉన్న రాయి లాగా కదలకుండా ఉండిపోయాడు.
శుక్రః కుసుమశయ్యాసు కలధౌతాబ్జినీషు చ । మన్దారతరుదోలాసు బాలో ఽరమత లీలయా
శుక్రుడు చిన్నవాడిగా పుష్పాల మంచాలపై, మెరిసే తెల్ల కమలాల మీద, మందారవృక్షాల ఊయలల్లో ఆనందంగా ఆడుకుంటూ గడిపాడు.
విద్యావిద్యాదృశోర్ మధ్యే శుక్రో ఽప్రాప్తమహాపదః । త్రిశఙ్కుర్ ఇవ రోదోఽన్తర్ అవర్తత తదా కిల
అప్పటికి శుక్రుడు పరమపదాన్ని అందుకోలేదు. అతడు జ్ఞానం, అజ్ఞానం మధ్య తేలియాడుతూ, త్రిశంకువు ఆకాశంలో వేలాడుతున్నట్టు ఉండేవాడు.
నిర్వికల్పసమాధిస్థే స కదాచిత్ పితర్య్ అథ । అవ్యగ్రో ఽభవద్ ఏకాన్తే జితారిర్ ఇవ భూమిపః
ఒకసారి అతని తండ్రి నిర్వికల్ప సమాధిలో లీనమై ఉన్నప్పుడు, శుక్రుడు ఒంటరిగా, ఎలాంటి కలహం లేకుండా, శత్రువులను జయించిన రాజు లాగా ప్రశాంతంగా ఉండిపోయాడు.
దదర్శాప్సరసం తత్ర గచ్ఛన్తీం నభసః పథా । క్షీరోదమధ్యలులితాం లక్ష్మీమ్ ఇవ జనార్దనః
అక్కడ అతడు ఆకాశమార్గంలో వెళ్తున్న ఒక అప్సరసను చూశాడు. అది క్షీరసాగర మధ్యలో లక్ష్మిని జనార్దనుడు చూసినట్టు కనిపించింది.
మన్దారమాల్యవలితాం మన్దానిలచలాలకామ్ । హారిఝాఙ్కారిగమనాం సుగన్ధితనభోఽనిలామ్
ఆమె మందారపూల మాల వేసుకుని, మృదువైన గాలి తాకిన వెంట్రుకలతో, అడుగడుగునా గజ్జెల మోగింపజేస్తూ, చుట్టూ పరిమళభరితమైన గాలిలో నడిచింది.
లావణ్యపాదపలతాం మదఘూర్ణితలోచనామ్ । అమృతీకృతతద్దేశాం దేహేన్దూదయకాన్తిభిః
ఆమె అందపు వృక్షానికి వల్లి వలె, మత్తులో తేలియాడుతున్న కన్నులతో, ఆమె శరీరచంద్రుని ప్రకాశంతో ఆ ప్రదేశం అమృతమయంగా మారింది.
కాన్తామ్ ఆలోక్య తస్యాభూద్ ఉల్లాసతరలం మనః । దృష్టే నిర్మలపూర్ణేన్దౌ వపుర్ అమ్బునిధేర్ ఇవ
ఆ అందమైన యువతిని చూసి అతని మనసు ఉల్లాసంగా, చంచలంగా మారింది; అది సముద్రంలో ప్రతిబింబించే నిర్మలమైన పూర్ణచంద్రుని చూసినట్టు అయింది.
మనసిజేషుశతాహతమ్ ఆశయే స పరిరుధ్య మనస్ తదనూశనాః । విగలితేతరవృత్తితయాత్మనా సురవధూమయ ఏవ బభూవ సః
ప్రేమబాణాలతో హృదయం తాకబడిన అతడు, తన మనస్సును అదుపులో పెట్టుకొని, ఇతర ఆలోచనలు అంతా విడిచిపెట్టి, ఆ దేవకన్య రూపంలోనే లీనమయ్యాడు.
ఏషా హి లలనా వ్యోమ్ని సహస్రనయనాలయే । సమ్ప్రాప్తో ఽయమ్ అహం స్వర్గమ్ ఆలోలసురసున్దరమ్
ఈ స్త్రీ ఆకాశంలో, వేల కన్నులవాడి నివాసంలో ఉంది. నేను ఇప్పుడు స్వర్గానికి చేరుకున్నాను, అందమైన దేవకన్యలతో అలంకరించబడిన ఈ స్థలం ఎంతో మధురంగా ఉంది.