యథా స్తమ్భే పుత్రికాన్తస్ తస్యాశ్ చాఙ్గేషు పుత్రికా । తస్యాశ్ చ పుత్రికాస్త్య్ అఙ్గే తథా త్రైలోక్యపుత్రికా
ఎలా ఒక స్తంభంలో బొమ్మ ఉంటుందో, ఆ బొమ్మ చేతుల్లో మరొక బొమ్మలు, వాటి చేతుల్లో మళ్లీ మరిన్ని బొమ్మలు ఉన్నట్లే, యిలా లోకాల్లో లోకాలు ఉంటూ ఉంటాయి.
న భిన్నా న చ సఙ్ఖ్యేయా యథాద్రౌ పరమాణవః । తథా బ్రహ్మబృహన్మేరౌ త్రైలోక్యపరమాణవః
పర్వతంలో ఉన్న పరమాణువులు వేరు కాదు, లెక్కించదగ్గవి కూడా కావు. అలాగే బ్రహ్మపర్వతంలో ఉన్న లోకపరమాణువులు కూడా వేరు కావు, లెక్కించలేం.
సూర్యౌఘాంశుషు సఙ్ఖ్యాతుం శక్యన్తే లఘవో ఽణవః । నానాద్యన్తాశ్ చిదాదిత్యే త్రైలోక్యపరమాణవః
సూర్యకిరణాల్లోని చిన్న పరమాణువులను లెక్కించవచ్చు. కానీ, చైతన్యసూర్యంలో ఉన్న లోకపరమాణువులు మొదలు లేకుండా, అంతం లేకుండా లెక్కించలేనివి.
యథాణవో వహన్త్య్ అర్కదీప్తిష్వ్ అప్సు రజస్సు చ । తథా వహన్తే చిద్వ్యోమ్ని త్రైలోక్యపరమాణవః
ఎలాగైతే సూర్యకాంతిలో, నీటిలో, ధూళిలో పరమాణువులు సంచరిస్తాయో, అలాగే ఈ మూడు లోకాల పరమాణువులు చైతన్యాకాశంలో సంచరిస్తుంటాయి.
శూన్యానుభవమాత్రాత్మ భూతాకాశమ్ ఇదం యథా । సర్గానుభవమాత్రాత్మ చిదాకాశమ్ ఇదం తథా
ఎలాగైతే ఈ భూతాకాశం శూన్యత అనుభూతి మాత్రమే ఉంటుందో, అలాగే ఈ చిదాకాశం సృష్టి అనుభూతి మాత్రమే ఉంటుంది.
సర్గస్ తు సర్గశబ్దార్థతయా బుద్ధో నయత్య్ అధః । స బ్రహ్మశబ్దార్థతయా బుద్ధశ్ శ్రేయో భవత్య్ అలమ్
సృష్టి అనే పదాన్ని కేవలం పదార్థంగా అర్థం చేసుకుంటే మనస్సు దిగజారుతుంది; అదే బ్రహ్మం అనే అర్థంతో గ్రహిస్తే నిజమైన శ్రేయస్సు కలుగుతుంది.
విజ్ఞానాత్మా శాసితా విశ్వబీజం బ్రహ్మైవాద్యం స్వం చిదాకాశమాత్రమ్ । తస్మాజ్ జాతం యత్ తద్ ఏవేతి వేద్యం బుధ్యస్వాన్తర్ బోధసమ్బోధమాత్రమ్
జ్ఞానమే స్వరూపంగా ఉన్న పరమేశ్వరుడు ఈ విశ్వానికి మూలం, ఆది బ్రహ్మం, తన చిదాకాశమే. దానినుండి ఏది పుట్టిందో అది అంతా అంతరజ్ఞానమే అని తెలుసుకో.
శాస్త్రసత్సఙ్గమాభ్యాసైస్ సవివేకో జితేన్ద్రియః । అత్యన్తాభావమ్ ఏవాస్య దృశ్యౌఘస్యావగచ్ఛతి
శాస్త్రాలు చదవడం, జ్ఞానులతో సత్సంగం, మళ్లీ మళ్లీ సాధన చేయడం వల్ల, వివేకం కలిగి, ఇంద్రియాలను జయించినవాడు ఈ ప్రపంచంలో కనిపించే వస్తువులన్నీ అసలు లేవనే నిజాన్ని తెలుసుకుంటాడు.
ఏతత్ తే కథితం సర్వం స్వరూపం రూపిణాం వర । సంసారసాగరశ్రేణ్యో యథాయాన్తి ప్రయాన్తి చ
రూపధారులలో శ్రేష్ఠుడా, అన్ని రూపాల అసలు స్వరూపం, ఈ సంసార సముద్రంలో తరంగాలు ఎలా ఉద్భవించి మళ్ళీ ఎలా లయమవుతాయో నీకు పూర్తిగా వివరించాను.
బహునాత్ర కిమ్ ఉక్తేన మనః కర్మద్రుమాఙ్కురః । తస్మింశ్ ఛిన్నే జగచ్ఛాఖశ్ ఛిన్నః కర్మతరుర్ భవేత్
ఇంకా ఎంత చెప్పాలి? మనసే కార్యవృక్షానికి మొక్క. అది తొలగితే, జగత్తు అనే శాఖలు కత్తిరించబడతాయి, కార్యవృక్షం పూర్తిగా నశిస్తుంది.
మనస్ సర్వమ్ ఇదం రామ తస్మిన్న్ అన్తశ్ చికిత్సితే । చికిత్సితో ఽయం సకలో జన్మజాలమయో భవః
రామా, ఈ సమస్తం మనసు వల్లే ఉంది. దానికి లోపల చికిత్స చేస్తే, జననమరణాల వలయమైన ఈ భవబంధం అంతా నయం అవుతుంది.
తద్ ఏతజ్ జాయతే లోకే మనో మలలవాకులమ్ । మనసో వ్యతిరేకేణ దేహః క్వ కిల దృశ్యతే
ఈ లోకంలో మనస్సు కొంత అపవిత్రతతో కలుషితమై ఉద్భవిస్తుంది. మనస్సు లేకుండా శరీరం ఎక్కడ కనిపిస్తుంది చెప్పండి?
దృశ్యాత్యన్తాసమ్భవనమ్ ఋతే నాన్యేన హేతునా । మనఃపిశాచః ప్రశమం యాతి కల్పశతైర్ అపి
దృశ్యమైనదాని అసంభవమే తప్ప మరే కారణం లేదు. మనస్సు అనే పిశాచం వందల యుగాలయినా శాంతించదు.
ఏతచ్ చ సమ్భవత్య్ ఏవ మనోవ్యాధిచికిత్సనే । దృశ్యాత్యన్తాసమ్భవాత్మ పరమౌషధమ్ ఉత్తమమ్
మనస్సు వ్యాధికి చికిత్సలో ఇదే జరుగుతుంది. ఈ లోకం అసలు ఉనికిలోకి రాదు అనే జ్ఞానం అత్యుత్తమ ఔషధం.
మనో మోహమ్ ఉపాదత్తే మ్రియతే జాయతే మనః । కస్యచిత్ తు ప్రసాదేన బధ్యతే ముచ్యతే పునః
మనస్సు మాయలో పడుతుంది, మరణిస్తుంది, మళ్లీ పుడుతుంది. ఎవరి అనుగ్రహంతోనో అది బంధించబడుతుంది, మళ్లీ విముక్తి పొందుతుంది.
స్ఫురతీత్థం జగత్ సర్వం చిత్తే మననమన్థరే । శూన్య ఏవామ్బరే స్ఫారే గన్ధర్వాణాం పురం యథా
ఈ విధంగా, మనస్సులో ఆలోచనలు కలిగినప్పుడు, ఈ మొత్తం జగత్తు ప్రకాశిస్తుంది. అది విశాలమైన ఖాళీ ఆకాశంలో గంధర్వుల పట్టణం కనిపించునట్లు ఉంటుంది.
మనసీదం జగత్ కృత్స్నం స్ఫారం స్ఫురతి చాస్తి చ । పుష్పగుచ్ఛ ఇవామోదస్ తత్స్థస్ తస్మాద్ ఇవేతరః
ఈ మొత్తం జగత్తు మనస్సులోనే ప్రకాశిస్తూ, అక్కడే ఉంటుంది. అది పువ్వుల గుత్తిలో పరిమళం ఉండినట్లు — పరిమళం అక్కడే ఉన్నా, దానికీ పువ్వులకూ వేరుగా ఉండదు.
యథా తిలకణే తైలం గుణో గుణిని వా యథా । యథా ధర్మిణి వా ధర్మస్ తథేదం మనసి స్థితమ్
ఎలా నువ్వుల గింజలో నూనె ఉంటుంది, ఎలా లక్షణం దాని యజమానిలో ఉంటుంది, అలాగే ఒక గుణం దాని ఆధారంలో ఉంటుందో, అలాగే ఈ జగత్తు మనస్సులోనే స్థిరంగా ఉంటుంది.
యథామ్భసి తరఙ్గౌఘ ఇన్దౌ ద్వీన్దుభ్రమో యథా । మృగతృష్ణా యథా తాపే సంసారశ్ చిత్తకే తథా
ఎలా నీటిలో అలలు ఉంటాయో, ఎలా చంద్రునిలో రెండు చంద్రులు కనిపించే మాయ కలుగుతుందో, ఎలా ఎండలో మృగతృష్ణ కనిపించునో, అలాగే ఈ సంసారం మనస్సులోనే ఉంటుంది.
రశ్మిజాలం యథా సూర్యే యథాలోకశ్ చ తేజసి । యథౌష్ణ్యం చిత్రభానౌ వా మనసీదం తథా జగత్
సూర్యునిలో కిరణాలు ఉన్నట్లు, అగ్నిలో వెలుగు ఉన్నట్లు, ప్రకాశవంతమైన బిందువులో వేడి ఉన్నట్లు, ఇదే విధంగా ఈ జగత్తు మనస్సులోనే ఉంది.
శైత్యం యథైవ తుహినే యథా నభసి శూన్యతా । యథా చఞ్చలతా వాయౌ మనసీదం తథా జగత్
చంద్రునిలో చల్లదనం ఉన్నట్లు, ఆకాశంలో ఖాళీదనం ఉన్నట్లు, గాలిలో చంచలత ఉన్నట్లు, ఇదే విధంగా ఈ జగత్తు మనస్సులోనే ఉంది.
మనో జగజ్ జగద్ అఖిలం తథా మనః పరస్పరం త్వ్ అవిరహితం సదైవ హి । తయోర్ ద్వయోర్ మనసి నిరన్తరం క్షతే క్షతం జగన్ న తు జగతి క్షతే మనః
మనస్సే జగత్తు, జగత్తే మనస్సు — ఇవి రెండూ ఎప్పుడూ విడిపోవు. మనస్సు కలవరపడితే జగత్తు కూడా కలవరపడుతుంది; కానీ జగత్తు కలవరపడితే మనస్సు తప్పనిసరిగా కలవరపడదు.
యథాయం మనసి స్ఫార ఆరమ్భస్ స్ఫురతి స్ఫుటమ్ । దృష్టాన్తదృష్ట్యా స్ఫుటయా తథా కథయ మే ఽనఘ
హేయ్ పాపరహితా! ఈ విశాలమైన సృష్టి మనస్సులో స్పష్టంగా ఎలా ఉద్భవించిందో, నీవు నాకు ఒక తేటతెల్లమైన ఉపమానంతో వివరించు.
యథైన్దవానాం విప్రాణాం జగన్త్య్ అవపుషామ్ అపి । స్థితాని జాతదార్ఢ్యాని మనసీదం తథా స్థితమ్
ఎలా దేవతలు, ఋషులు, మరణించినవారి లోకాలు మనసులో బలంగా స్థిరంగా ఉంటాయో, అలాగే ఈ ప్రపంచమూ మనసులోనే స్థిరంగా ఉంది.
లవణస్య యథా రాజ్ఞశ్ చేన్ద్రజాలాకులాకృతేః । చణ్డాలత్వమ్ అనుప్రాప్తం తథేదం మనసి స్థితమ్
ఎలా ఉప్పు రాజు మాయ వల్ల మత్తులో పడి, చివరికి చండాలుడిగా మారాడో, అలాగే ఈ ప్రపంచమూ మనసులోనే స్థిరంగా ఉంది.
భార్గవస్య చిరం కాలం స్వర్గభోగబుభుక్షయా । భోగేశ్వరత్వం చ యథా తథేదం మనసి స్థితమ్
ఎలా భృగువంశానికి చెందినవాడు, స్వర్గసుఖాల పట్ల కోరికతో, చాలా కాలం ఆనందాల అధిపతిగా మారాడో, అలాగే ఈ ప్రపంచమూ మనసులోనే స్థిరంగా ఉంది.
భగవన్ భృగుపుత్రస్య స్వర్గభోగబుభుక్షయా । కథం భోగాధినాథత్వం సంసారిత్వం బభూవ చ
ప్రభూ! భృగుపుత్రుడు స్వర్గసుఖాల కోరికతో ఎలా ఆనందాలకు అధిపతిగా, మళ్లీ సంసార బంధనంలో పడిపోయాడో చెప్పండి.
శృణు రామ పురా వృత్తం సంవాదం భృగుకాలయోః । సానౌ మన్దరశైలస్య తమాలవిటపాకులే
రామా, మందరపర్వతం పై తామాల చెట్లతో నిండిన కొండకనుమల్లో భృగువు, కాలయుడు ఇద్దరి మధ్య జరిగిన పురాతన సంభాషణ కథను విను.
పురా మన్దరశైలస్య సానౌ కుసుమసఙ్కులే । అతప్యత తపో ఘోరం కస్మింశ్చిద్ భగవాన్ భృగుః
ఒకప్పుడు మందరపర్వతం పుష్పాలతో అలంకరించబడిన కనుమపై భగవంతుడైన భృగుమహర్షి ఘోరమైన తపస్సు చేశాడు.
తమ్ ఉపాస్తే స్మ తేజస్వీ బాలః పుత్రో మహామతిః । శుక్రస్ సకలచన్ద్రాభః ప్రకాశ ఇవ భాస్కరమ్
ఆయన కుమారుడు, చంద్రమండలంలా ప్రకాశించే, తెలివైన, యౌవనంతో మెరిసే శుక్రుడు, సూర్యుని వెంబడించే వెలుగులా, అక్కడ భృగుమహర్షిని సేవించాడు.