మహతామ్ అపి నో దేవః ప్రతిపాలయతి క్షణాత్ । కాలః కవలితానన్తవిశ్వో విశ్వాత్మతాం గతః
ప్రభూ, ఎంత గొప్పవాళ్లైనా ఒక్క క్షణం కూడా కాలం వదలదు. అంతులేని విశ్వాన్ని మింగేసిన కాలమే ఇప్పుడు ఈ సృష్టికి ప్రాణంగా మారింది.
యుగవత్సరకల్పాఖ్యైః కిఞ్చిత్ ప్రకటతాం గతః । రూపైర్ అలక్ష్యరూపాత్మా సర్వమ్ ఆక్రమ్య తిష్ఠతి
కాలం యుగాలు, సంవత్సరాలు, కల్పాలు అనే రూపాల్లో కొంత స్పష్టంగా కనిపించినా, దాని అసలు స్వరూపం ఎవరికీ కనిపించదు. అది అన్నిటినీ ఆవరించి, ఎక్కడైనా ఉంటుంది.
యే రమ్యా యే శుభారమ్భాస్ సుమేరుగురవో ఽపి యే । కాలేన వినిగీర్ణాస్ తే కరభేణేవ పన్నగాః
ఎవరైనా ఆనందంగా ఉన్నవారు, శుభకార్యాలు ప్రారంభించినవారు, సుమేరు పర్వతం లాంటి గొప్పవారు అయినా, వారందరినీ కాలం చిన్న ఏనుగు పాములను మింగినట్టు మింగేస్తుంది.
నిర్దయః కఠినః క్రూరః కర్కశః కృపణో ఽధమః । న తద్ అస్తి యద్ అద్యాపి న కాలో నిగిరత్య్ అయమ్
కాలం దయ లేకుండా, కఠినంగా, క్రూరంగా, కఠోరంగా, దయలేని వాడిగా, నీచంగా వ్యవహరిస్తుంది. ఇప్పటికీ కాలం మింగనిది ఏదీ లేదు.
కాలః కవలనైకాన్తమతిర్ అత్తి గిరీన్ అపి । అనన్తైర్ అపి భోగౌఘైర్ నాయం తృప్తో మహాశనః
కాలం అన్నింటినీ మింగడమే లక్ష్యంగా ఉండి, కొండలని కూడా తినేస్తుంది. ఎన్నో రకాల ఆనందాలను అనుభవించినా, ఈ పెద్ద ఆకలి ఉన్నది ఎప్పుడూ తృప్తి చెందదు.
హరత్య్ అయం నాశయతి కరోత్య్ అత్తి నిహన్తి చ । కాలస్ సంసారనృత్యే హి నానారూపైర్ యథా నటః
ఇది తీసుకుంటుంది, నాశనం చేస్తుంది, సృష్టిస్తుంది, మింగేస్తుంది, చంపేస్తుంది కూడా. కాలం ఈ సంసార నాట్యంలో నటుడిలా色色 రూపాల్లో ప్రవర్తిస్తుంది.
భినత్తి ప్రవిభాగస్థో భూతబీజాన్య్ అనారతమ్ । జగత్య్ అసత్తయా చఞ్చ్వా దాడిమాని యథా శుకః
ఇది ఎప్పటికీ ఆగకుండా, భూతబీజాలను విడదీస్తూ, ఈ లోకంలో అసత్యమైన ముక్కుతో, మామిడిపండు పళ్ళను పిచ్చుక చీల్చినట్టు విరగదీస్తుంది.
శుభాశుభవిషాణాగ్రవిలూనజనపల్లవః । స్ఫూర్జతి స్ఫీతజనతాజీవరాజీవినీగజః
శుభాశుభ ఫలితాల కొమ్ములతో జనుల కొమ్మలను త్రుంచి, జీవరాశుల గుంపుల్లో గొప్ప ఏనుగులా కాలం ప్రకాశిస్తుంది.
విరిఞ్చమజ్జబ్రహ్మాణ్డబృహద్బిల్వఫలద్రుమమ్ । బ్రహ్మకాననమ్ ఆభోగి పరమ్ ఆవృత్య తిష్ఠతి
బ్రహ్మదేవుని అరణ్యంలో, విశాలమైన బ్రహ్మాండాన్ని ఫలంగా కలిగిన గొప్ప చెట్టు ఉంది. ఆ చెట్టును పరమమైన సర్పం చుట్టుముట్టి, అక్కడే నిలిచి ఉంది.
యామినీభ్రమరీపూర్ణా రచయన్ దినమఞ్జరీః । వర్షకల్పకలావల్లీర్ న కదాచన ఖిద్యతే
ఆ చెట్టు, రాత్రి తేనెటీగలతో నిండిపోయి, పగలు పువ్వుల దండలు, కాలకాలాల వల్లెలు అల్లుతూ, ఎప్పుడూ అలసిపోదు.
భిద్యతే నావభగ్నో ఽపి దగ్ధో ఽపి హి న దహ్యతే । దృశ్యతే నాతిదృశ్యో ఽపి ధూర్తచూడామణిర్ మునే
అది ఎంత బలంగా కొట్టినా విరగదు, కాల్చినా కాలిపోదు; కనబడినా పూర్తిగా కనిపించదు, మునీశ్వరా! అది మాయగాళ్లలో అగ్రగణ్యమైన మణిలాంటిది.
ఏకేనైవ నిమేషేణ కిఞ్చిద్ ఉత్థాపయత్య్ అలమ్ । కిఞ్చిద్ వినాశయత్య్ ఉచ్చైర్ మనోరాజ్యవద్ ఆతతః
ఒక క్షణంలోనే అది ఏదో ఒకదాన్ని సులభంగా పైకి తీయగలదు, ఇంకొకదాన్ని పూర్తిగా నాశనం చేయగలదు; కల్పనారాజ్యంలా విస్తరిస్తుంది.
దుర్విలాసవిలాసిన్యా చేష్టయా కష్టపుష్టయా । దర్వ్యేవ సూపకృత్ సూపం జనమ్ ఆవర్తయన్ స్థితః
కఠినమైన ఆనందాల్లో మునిగిపోయి, దుర్విలాసాలతో నడిచే ఆ శక్తి, వంటవాడు పప్పును కలిపేలా, మనుష్యులను తిప్పుతూ నిలుస్తుంది.
తృణం పాంసుం మహేన్ద్రం చ సుమేరుం పర్ణమ్ అర్ణవమ్ । ఆత్మస్ఫారతయా సర్వమ్ ఆత్మసాత్కర్తుమ్ ఉద్యతః
పుల్ల, మట్టి, మహేంద్రుడు, సుమేరు పర్వతం, ఆకులు, సముద్రం — ఇవన్నీ తన స్వభావంలో కలిపేసుకునేందుకు అది ఎప్పుడూ సిద్ధంగా ఉంటుంది.
క్రౌర్యమ్ అత్రైవ పర్యాప్తం లుబ్ధతాత్రైవ సంస్థితా । సర్వం దౌర్భాగ్యమ్ అత్రైవ సర్వమ్ అత్రైవ చాపలమ్
ఇక్కడే క్రూరతా చాలిపోతుంది, ఇక్కడే లోభం నిలిచిపోతుంది, అన్ని దురదృష్టాలు ఇక్కడే ఉంటాయి, అన్ని చంచలతలు కూడా ఇక్కడే కనిపిస్తాయి.
ప్రేరయంల్ లీలయార్కేన్దూ క్రీడతీహ నభస్తలే । నిక్షిప్తవీటాయుగలో నిజే బాల ఇవాఙ్గనే
సూర్యుడు, చంద్రుడు ఆకాశంలో ఆడుతున్నట్టు, తన ఇంటి మైదానంలో బొమ్మలతో ఆడుకునే చిన్నపిల్లలా అది ఇక్కడ ఆటలాడుతుంది.
సర్వభూతాస్థిమాలాభిర్ ఆపాదవలితాకృతిః । విలసత్య్ ఏష కల్పాన్తే కాలః కల్పితకల్పనః
యుగాంతంలో, సమస్త జీవుల ఎముకల మాలలతో తలపాగా, సమస్త కల్పనలకు మూలమైన కాలం ప్రకాశిస్తుంది.
అస్యోడ్డామరనృత్తస్య కల్పాన్తే ఽఙ్గవినిర్గతైః । ప్రస్ఫురత్య్ అమ్బరే మేరుర్ భూర్జత్వగ్ ఇవ వాయుభిః
యుగాంతంలో ఆ ఉగ్ర నృత్యంతో విడిచిపడిన అవయవాల వలన, ఆకాశంలో మెరుపు పర్వతం గాలి ఊదిన భూర్జపు తొక్కలా కంపిస్తుంది.
రుద్రో భూత్వా భవత్య్ ఏష మహేన్ద్రో ఽథ పితామహః । శుక్రో వైశ్రవణశ్ చాపి పునర్ ఏవ న కిఞ్చన
ఇది ఒక్కసారి రుద్రుడు, మరొకసారి మహేంద్రుడు, తరువాత పితామహుడు, శుక్రుడు, వైశ్రవణుడు అవుతుంది; మళ్లీ, ఏదీ కాదు.
ధత్తే ఽజస్రోత్థితధ్వస్తాన్ సర్గాన్ అమితభాసురాన్ । అన్యాన్ అన్యాన్ అప్య్ అనన్యాన్ వీచీన్ అబ్ధిర్ ఇవాత్మని
ఇది తనలోనే లెక్కలేనన్ని సృష్టులను, వెలుగునిచ్చే వాటిని, నశించినవాటిని, ఎప్పుడూ ఉద్భవించే, వేరువేరు అయినా విడదీయలేని వాటిని, సముద్రంలోని అలలలా మోస్తుంది.
మహాకల్పాభిధానేభ్యో వృక్షేభ్యః పరిశాతయన్ । దేవాసురగణాన్ పక్వాన్ ఫలభారాన్ అవస్థితః
పెద్ద యుగాల పేరుతో ఉన్న చెట్ల మధ్య నిలబడి, వాటి మీద ఉన్న పండిన ఫలాలను—దేవతలు, అసురులు గుంపుగా ఉన్నవారిని—కదిలించి కింద పడేస్తుంది.
ఆలోలభూతమషకఘుఙ్ఘుమానాం ప్రపాతినామ్ । బ్రహ్మాణ్డోడుమ్బరౌఘానాం బృహత్పాదపతాం గతః
చంచలమైన ఈగల మాదిరిగా గుంపుగా ఉన్న బ్రహ్మాండాలు పడి, గుంగురుమని ఊగిపడుతున్న వాటి మధ్య అది విస్తారమైన అడుగులతో నడుస్తుంది.
సత్తామాత్రకుముద్వత్యా చిజ్జ్యోత్స్నాపరిఫుల్లయా । వపుర్ వినోదయత్య్ ఏకః క్రియాప్రియతమాన్వితః
శుద్ధమైన సత్త్వమయమైన కమలాన్ని, చైతన్య జ్యోతి వికసింపజేస్తూ, తనకు ఇష్టమైన కార్యాలతో కూడిన తన స్వరూపంలో ఒక్కటిగా ఆనందపడుతుంది.
అనన్తాపాయపర్యన్తం బద్ధపీఠం నిజం వపుః । మహాశైలవద్ ఉత్తుఙ్గమ్ అవలమ్బ్య వ్యవస్థితః
అది ఆది అంతం లేని, ఎక్కడా ఆపకుండా ఉన్న తన స్వరూపాన్ని, మహా పర్వతంలా ఎత్తుగా నిలబెట్టి, దృఢంగా స్థిరంగా ఉంటుంది.
క్వచిచ్ ఛ్యామాతమశ్శ్యామం క్వచిత్ కాన్తియుతం తతమ్ । ద్వయేనాపి క్రమాద్ రిక్తం స్వభావం భావయన్ స్థితః
కొన్నిసార్లు అతడు నీడలా ముదురు రంగులో కనిపిస్తాడు, ఇంకొన్ని సందర్భాల్లో ప్రకాశంతో మెరిసిపోతాడు. అయితే, ఈ రెండింటి నుంచీ విడివడి, తన సహజ స్వభావంలోనే నిశ్చలంగా ఉంటాడు.
సంలీనాసఙ్ఖ్యసంసారసారయా స్వాత్మసత్తయా । గుర్వీవ భారఘనయా నిబద్ధపదతాం గతః
అనేక లోకాల సారం తన ఆత్మతో కలిసిపోయి, గొప్ప బరువైన భారంలా స్థిరంగా ఉండిపోతాడు.
న ఖిద్యతే న మ్రియతే నాయాతి న చ గచ్ఛతి । నాస్తమ్ ఏతి న చోదేతి మహాకల్పశతైర్ అపి
అతడు బాధపడడు, చనిపోడు, రాదు, పోడు, అస్తమించడు, ఉదయించడు — వందలాది మహాకల్పాలు గడిచినా అలాగే ఉంటాడు.
కేవలం జగదారమ్భలీలయా ఘనహేలయా । యాపయత్య్ ఆత్మనాత్మానమ్ అనహఙ్కారమ్ ఆగతమ్
ఈ జగత్తు ఆరంభం కోసం ఆటగా, సులభంగా, అహంకారం లేని స్థితిలో తనలో తానే కాలాన్ని గడుపుతుంటాడు.
యామినీపఙ్కకలిలాం దినకోకనదావలీమ్ । క్రియాభ్రమరికాం స్వాత్మసరస్స్వ్ ఆరోపయన్ స్థితః
తాను తన హృదయాన్ని ఒక సరస్సుగా ఊహించుకుని, అందులో రాత్రి చీకటి మడుగును, పగలు కమలాల తోటను, కార్యాల మధుపాన్ని ప్రతిబింబింపజేస్తూ ఉంటాడు.
గృహీత్వా భీషణః కృష్ణాం రజనీం జీర్ణమార్జనీమ్ । ఆలోకకనకక్షోదమ్ ఆహరత్య్ అభితో ఽవనిమ్
ఈయన భయంకరమైన నల్ల రాత్రిని పాత扫పాలిగా పట్టుకుని, వెలుగుతో కూడిన బంగారు ధూళిని భూమి అంతటా వ్యాపింపజేస్తాడు.