ఘటే కపాలతాం యాతే ఘటాకాశో న నశ్యతి । యథా తథా శరీరే ఽస్మిన్ నష్టే త్వం న వినశ్యసి
ఒక మట్టికుండి పగిలిపోయినప్పుడు, ఆ కుండిలో ఉన్న ఆకాశం నశించదు. అలాగే, ఈ శరీరం పోయినప్పుడు నువ్వు నశించవు.
మృగతృష్ణాతరఙ్గిణ్యాం క్షీణాయాం నాతపో యథా । వినశ్యతి తథా దేహే నష్టే నాత్మా వినశ్యతి
మృగతృష్ణ వలయాలు ఎండిపోయినప్పుడు వేడి మిగలదు కదా, అలాగే శరీరం నశించినప్పుడు ఆత్మ నశించదు.
వాఞ్ఛైవోదేతి తే కస్మాద్ భ్రాన్తిర్ అన్తర్ నిరర్థికా । అద్వితీయో ద్వితీయం తత్ కిం వస్త్వ్ ఆత్మాభివాఞ్ఛతు
ఈ కోరిక నీలో ఎందుకు కలుగుతోంది? ఈ లోపలి మాయా అర్థం లేని భ్రమ మాత్రమే. ఏకైకమైన ఆత్మకి తనకు తప్ప మరేదైనా కోరిక ఎలా కలుగుతుంది?
శ్రవ్యం స్పృశ్యం తథా దృశ్యం రమ్యం ఘ్రేయం చ రాఘవ । న కిఞ్చిద్ అస్తి జగతి వ్యతిరిక్తం యద్ ఆత్మనః
ఓ రాఘవ, వినిపించేది, తాకేది, కనిపించేది, ఆనందంగా అనిపించేది, వాసన వచ్చేది—ఇవి అన్నీ ఈ లోకంలో ఆత్మకు వేరుగా ఏదీ లేదు.
సర్వశక్తావ్ ఇమాస్ తస్మిన్న్ ఆత్మన్య్ ఏవాఖిలాస్ స్థితాః । శక్తయో వితతే వ్యక్తే ఆకాశ ఇవ శూన్యతాః
ఈ శక్తులన్నీ ఆత్మలోనే నిలిచి ఉంటాయి; అవి వ్యాపించి, వ్యక్తమయ్యే సమయంలో, ఆ శక్తులు ఆకాశంలో ఖాళీదనం లాగానే ఉంటాయి.
చిత్తాద్ రాఘవ రూఢేయం త్రిలోకీలలనోదరే । త్రివిధేన క్రమేణేహ జనతా జనితభ్రమా
రాఘవా, మనస్సు స్థిరంగా ఉన్నప్పుడు, ఈ మూడు లోకాలూ దాని గర్భంలోనే కనిపిస్తాయి. మూడు విధాలుగా, ఇక్కడ ప్రజలు ఈ లోకంలో మాయలో పడిపోతారు.
మనఃప్రశమనే సిద్ధే వాసనాక్షయనామని । కర్మక్షయాభిధానే చ మాయేయం ప్రవినశ్యతి
మనస్సు శాంతించిపోతే, అంటే వాసనలు నశించిపోతే, కర్మలు కూడా అంతమయ్యే సమయానికి, ఈ మాయ పూర్తిగా నశిస్తుంది.
సంసారోగ్రారఘట్టే ఽస్మిన్ యా దృఢా యన్త్రవాహినీ । రజ్జుస్ తాం వాసనామ్ ఏతాం ఛిన్ద్ధి రాఘవ యత్నతః
ఈ భయంకరమైన సంసార యంత్రంలో దాన్ని నడిపించే బలమైన తాడు వాసన. రాఘవా, ఆ వాసన అనే తాడును నీవు శ్రద్ధతో తెంచు.
అపరిజ్ఞాయమానైషా మహామోహప్రదాయినీ । పరిజ్ఞాతా త్వ్ అనన్తాఖ్యసుఖదా బ్రహ్మగామినీ
ఈ వాసనను గుర్తించకపోతే అది గొప్ప మోహాన్ని కలిగిస్తుంది. కానీ దీనిని తెలుసుకుంటే, అది అనంతమైన ఆనందాన్ని ఇస్తుంది, పరబ్రహ్మం వైపు నడిపిస్తుంది.
ఆగతా బ్రహ్మణో భుక్త్వా సంసారమ్ ఇహ లీలయా । పునర్ బ్రహ్మైవ సంస్మృత్య బ్రహ్మణ్య్ ఏవ విలీయతే
బ్రహ్మం నుండి వచ్చి, ఈ లోకజీవితాన్ని ఆటగా అనుభవించి, మళ్లీ బ్రహ్మాన్ని గుర్తు చేసుకుని, చివరికి బ్రహ్మంలోనే లయమవుతాడు.
శివాద్ రాఘవ నీరూపాద్ అప్రమేయాన్ నిరామయాత్ । సర్వభూతాని జాతాని ప్రాకాశ్యానీవ తేజసః
రాఘవా, రూపరహితుడు, ఎవరూ కొలవలేని, ఎలాంటి వ్యాధిలేని శివుని నుండి అన్ని జీవులు పుట్టాయి. ఇవి వెలుగులోంచి ప్రకాశం వెలువడినట్లే.
రేఖావృన్దం యథా పర్ణే వీచిజాలం యథా జలే । కటకాది యథా హేమ్ని తథౌష్ణ్యాది యథానలే
ఎలా ఆకులో గీతలు, నీటిలో అలలు, బంగారంలో ఆభరణాలు, అగ్నిలో వేడి మొదలైనవి కనిపిస్తాయో,
తదతద్భావభూతం హి తథేదం భువనత్రయమ్ । తస్మిన్న్ ఏవ స్థితం తజ్జం తస్మాద్ ఏవ తద్ ఏవ చ
అదేవిధంగా, ఈ మూడు లోకాలు ఆ పరమాత్మతో ఒక్కటై కూడా వేరుగా కూడా ఉంటాయి. అవి ఆ పరమాత్మలోనే నిలిచి, దానిలోంచే పుట్టి, చివరికి అదే అవుతాయి.
స ఏష సర్వభూతానామ్ ఆత్మా బ్రహ్మేతి కథ్యతే । తస్మిఞ్ జ్ఞాతే జగజ్ జ్ఞాతమ్ అజ్ఞాతే ఽజ్ఞాతమ్ ఏవ తత్
అతడే అన్ని జీవుల ఆత్మ, బ్రహ్మం అని పిలవబడతాడు. ఆతని గురించి తెలిసినప్పుడు ఈ లోకం కూడా తెలిసినట్టే; తెలియనప్పుడు లోకం కూడా తెలియదు.
శాస్త్రసంవ్యవహారార్థం తస్యాస్య వితతాకృతేః । చిద్ బ్రహ్మాత్మేతి నామాని కల్పితాని కృతాత్మభిః
శాస్త్రాలు చెప్పడానికీ, లోకంలో మాట్లాడుకునేందుకు కూడా, అంతటా వ్యాపించిన ఆ పరమాత్మకు 'చైతన్యం', 'బ్రహ్మం', 'ఆత్మ' అనే పేర్లు జ్ఞానులు పెట్టారు.
విషయేన్ద్రియసంయోగే హర్షామర్షవివర్జితా । యైషా శుద్ధానుభూతిర్ హి సో ఽయమ్ ఆత్మా చిదవ్యయః
ఇంద్రియాలు విషయాలతో కలిసినప్పుడు ఆనందం, కోపం లేని శుద్ధమైన అనుభూతే ఈ ఆత్మ, అది చైతన్య స్వరూపం, నశించని దివ్యమైనది.
ఆకాశాతితరాచ్ఛాచ్ఛమ్ ఇదం తస్మింశ్ చిదాత్మని । స్వాభోగ ఏవ హి జగత్ పృథగ్వత్ ప్రతిబిమ్బతి
ఈ చైతన్యాత్మ ఆకాశాన్ని మించి, మరింత స్వచ్ఛంగా ఉంటుంది. అందులోనే ఈ జగత్తు వేరుగా కనిపించినా, అది ఆ పరమాత్మ యొక్క ఆనందమే ప్రతిబింబంగా కనిపిస్తుంది.
బుద్ధాస్ తద్వ్యతిరేకేణ లోభమోహాదయో ఽరితామ్ । యాన్త్య్ అథావ్యతిరేకేణ బుద్ధాస్ తస్మింస్ తదైవ తే
బుద్ధి ఆ పరమాత్మతో వేరుగా ఉన్నప్పుడు, లోభం, మోహం వంటి దురాశలు పుడతాయి. కానీ ఆ పరమాత్మతో ఏకత్వంగా ఉన్నప్పుడు, బుద్ధులు అంతా దానిలోనే లీనమై ఉంటాయి.
అదేహస్యైవ తే నామ నిర్వికల్పచిదాకృతేః । లజ్జాభయవిషాదాఖ్యః కుతో మోహస్ సముత్థితః
శరీరం లేని, ఏకరూపమైన చైతన్య స్వరూపుడైనవాడికి, లజ్జ, భయం, విషాదం అనే మోహం ఎలా పుడుతుంది?
అదేహో దేహజైర్ దోషైర్ లజ్జాదిభిర్ అసన్మయైః । కిం మూర్ఖ ఇవ దుర్బుద్ధే వికల్పైర్ అభిభూయసే
నీవు శరీరం లేని వాడివై, శరీరంతో కలిగే లజ్జా మొదలైన అసత్యమైన భావాలకు, మూర్ఖుడిలా ఎలా లోనవుతున్నావు?
అఖణ్డచితిరూపస్య దేహే ఖణ్డనమ్ ఆగతే । అసమ్యగ్దర్శినో ఽప్య్ అస్తి న నాశః కిమ్ ఉ సన్మతేః
అఖండమైన చైతన్య స్వరూపుడికి, శరీరం నశించినా, సరిగ్గా గ్రహించని వాడికీ నాశనం ఉండదు. మరి నిజమైన జ్ఞానికి నాశనం ఎలా కలుగుతుంది?
యద్ ఏతద్ అర్కమార్గే ఽపి న విరుద్ధగమాగమమ్ । చిత్త్వం రామ స విజ్ఞేయః పురుషో న శరీరకమ్
ఓ రామా, సూర్యుని మార్గంలో కూడా ఏది రాకపోవడం, పోకపోవడం లాంటి వ్యతిరేకతలకు లోనవదో, అది శరీరం కాదు, ఆత్మనే అని తెలుసుకో.
శరీరే సత్య్ అసతి వా పుమాన్ ఏష జగత్త్రయే । జ్ఞో ఽప్య్ అజ్ఞో ఽపి స్థితో రామ నష్టే దేహే న నశ్యతి
శరీరం ఉన్నా లేకపోయినా, ఈ ఆత్మ మూడు లోకాలలో ఉండే వాడు. అతడు తెలిసినవాడైనా, తెలియని వాడైనా, ఓ రామా, శరీరం పోయినప్పుడు అతడు పోవడు.
యానీమాని విచిత్రాణి దుఃఖాని పరిపశ్యసి । తాని సర్వాణి దేహస్య నాగ్రాహ్యస్య చిదాత్మనః
నీవు చూస్తున్న ఈ రకరకాల బాధలన్నీ శరీరానికే చెందుతాయి; వాటిలో ఏదీ పట్టుకోలేని ఆ చైతన్యానికి కాదు.
మనోమర్గాద్ అతీతత్వాద్ యాసౌ శూన్యమ్ ఇవ స్థితా । చిత్ కథం నామ సా దుఃఖైస్ సుఖైర్ వా పరిగృహ్యతే
ఆ చైతన్యం మనస్సు దారిని దాటి, శూన్యంలా నిలుస్తుంది. అలాంటిది బాధలకు లేదా సుఖాలకు ఎలా లోనవుతుంది?
సంవిదాత్మా తద్ అస్మాత్ తు విశిష్టాద్ దేహపఞ్జరాత్ । అభ్యస్తాం వాసనాం యాతి షట్పదః ఖమ్ ఇవామ్బుజాత్
ఈ శరీరపు పంజరాన్ని విడిచి, మనస్సులో అలవాటైన వాసనలను తీసుకొని, చైతన్యం తానే స్వరూపంగా, తేనెటీగ పువ్వును వదిలి ఆకాశంలోకి వెళ్లినట్లు వెళ్ళిపోతుంది.
అసచ్ చేద్ ఆత్మతత్త్వం తద్ అస్మింస్ తే దేహపఞ్జరే । నష్టే కిం నామ నష్టం స్యాద్ రామ యేనానుశోచసి
రామా, ఈ శరీరపు పంజరంలో ఆత్మతత్వం నిజంగా లేకపోతే, అది పోయినప్పుడు నిజంగా ఏమి పోయిందని నీవు బాధపడుతున్నావు?
సత్యం భావయ తేన త్వం మా మోహమ్ అనుభావయ । నిరిచ్ఛస్యాత్మనో నేచ్ఛాః కాశ్చిద్ అప్య్ అనఘాకృతేః
నీవు సత్యాన్ని పట్టుకో, మోహానికి చోటివ్వకూ. పాపరహితమైన ఆత్మకు ఎలాంటి కోరికలు ఉండవు.
సాక్షిభూతే సమే స్వచ్ఛే నిర్వికల్పే చిదాత్మని । స్వయం జగన్తి దృశ్యన్తే సన్మణావ్ ఇవ రశ్మయః
సాక్షిగా, సమంగా, నిర్మలంగా, భేదభావం లేకుండా ఉన్న ఆ చైతన్యంలో, లోకాలు తానే తానే మెరిసే రత్నంలో కాంతులు కనిపించునట్లు ప్రత్యక్షమవుతాయి.
నిరిచ్ఛమ్ అభిసమ్బన్ధో యథా దర్పణబిమ్బయోః । స్వభావవశసమ్పన్నస్ తథా చిజ్జగతోర్ అయమ్
ఇచ్చ లేకుండా ఏర్పడే సంబంధం దర్పణంలో ప్రతిబింబాల మధ్య ఉండే సంబంధంలా ఉంటుంది. అలాగే, చైతన్యం మరియు జగత్తు మధ్య సహజంగా ఏర్పడే అనుబంధం కూడా అంతే.