సంసారసంసృతేర్ అస్యా గన్ధకుట్యాశ్ శిరోగతా । దేహయష్ట్యా జరానామ్నీ చామరశ్రీర్ విరాజతే
ఈ సంసార సుగంధ గదిలో, శరీర రూపపు తలపై ముసలితనమనే చామరపు కిరీటం ప్రకాశిస్తోంది.
జరాచన్ద్రోదయసితే శరీరనగరే స్థితే । క్షణాద్ వికాసమ్ ఆయాతి మునే మరణకైరవమ్
ఓ మునీశ్వరా! శరీరనగరంలో ముసలితన చంద్రుడు ఉదయించినప్పుడు, మరణం అనే కలువ ఒక్క క్షణంలో వికసిస్తుంది.
జరాసుధాలేపసితే శరీరాన్తఃపురాన్తరే । అశక్తిర్ ఆర్తిర్ ఆపచ్ చ తిష్ఠన్తి సుఖమ్ అఙ్గనాః
వృద్ధాప్యపు మందుతో పూతపెట్టిన ఈ శరీరమనే మహల్లో, బలహీనత, బాధ, అపాయాలు — ఇవన్నీ సుఖాన్ని అనుసరించే స్నేహితుల్లా నిలిచి ఉంటాయి.
అభావాగ్రేసరా యత్ర జరా జయతి జన్తుషు । కస్ తత్రేహ సమాశ్వాసో మమ మన్దమతేర్ మునే
వృద్ధాప్యం ముందుగా నడిపించే చోట జీవుల్లో అది పైచేయి సాధించినప్పుడు, ఓ మునీశ్వరా, నా వంటి మాంద్యబుద్ధికి ఇక్కడ ఏమాత్రం ఆనందం లభించగలదు?
కిం తేన దుర్జీవితదుర్గ్రహేణ జరాం గతేనాపి హి జీవ్యతే యత్ । జరా జగత్యామ్ అజితా నరాణాం సర్వైషణాస్ తాత తిరస్కరోతి
ఈ కష్టమైన, ఇబ్బందికరమైన జీవితం గట్టిగా పట్టుకుని వృద్ధాప్యాన్ని చేరుకున్నా, దాంతో ఏమి లాభం? ఎందుకంటే, ఈ లోకంలో వృద్ధాప్యం ఎవరికీ జయించనిది; అది మనుషుల అన్ని ఆశయాలనూ తండ్రీ, త్రోసిపడేస్తుంది.
వికల్పకల్పనానల్పకల్పితైర్ అల్పబుద్ధిభిః । భేదైర్ ఉద్ధురతాం నీతస్ సంసారకుహకభ్రమః
తక్కువ జ్ఞానమున్నవారు ఊహించుకున్న ఎన్నో భేదాలతో, ఆలోచనల కల్పనల వల్ల సంసారమనే మాయా భ్రమ కలకలమవుతుంది.
సతాం కథమ్ ఇవాస్థేహ జాయతే జాలపఞ్జరే । బాలా ఏవాత్తుమ్ ఇచ్ఛన్తి ఫలం మకురబిమ్బితమ్
పండితులకు ఈ లోకంలో మమకారం ఎలా కలుగుతుంది? అది వలలో చిక్కుకున్నట్టు ఉంటుంది. అద్దంలో కనిపించే పండును తినాలని చిన్నపిల్లలు ఆశపడినట్టే, అవివేకులు మాత్రమే అలాంటి మాయలో పడతారు.
ఇహాపి విద్యతే యైషా పేలవా సుఖభావనా । ఆఖుస్ తన్తుమ్ ఇవాశేషం కాలస్ తామ్ అపి కృన్తతి
ఇక్కడ కూడా సుఖం అనే బలహీనమైన భావన ఉంది. కానీ ఎలుక దారం కోసినట్టు, కాలం ఆ సుఖాన్ని పూర్తిగా నశింపజేస్తుంది.
న తద్ అస్తీహ యద్ అయం కాలస్ సకలఘస్మరః । గ్రసతే న జగజ్జాతం మహాబ్ధిమ్ ఇవ వాడవః
ఈ లోకంలో కాలం అన్నింటినీ మింగేసే శక్తివంతుడు. సముద్రంలో వడవాగ్ని నీటిని పీల్చినట్టు, లోకంలో పుట్టినదంతా కాలం మింగేస్తుంది.
సమస్తసామాన్యతయా భీమః కాలో మహేశ్వరః । దృశ్యసత్తామ్ ఇమాం సర్వాం కవలీకర్తుమ్ ఉద్యతః
కాలం భయంకరమైనది, పరమేశ్వరుడిలా అన్నింటినీ కప్పేసే శక్తి కలది. కనబడే ఈ సృష్టిని మొత్తం మింగేయడానికి సిద్ధంగా ఉంది.
మహతామ్ అపి నో దేవః ప్రతిపాలయతి క్షణాత్ । కాలః కవలితానన్తవిశ్వో విశ్వాత్మతాం గతః
ప్రభూ, ఎంత గొప్పవాళ్లైనా ఒక్క క్షణం కూడా కాలం వదలదు. అంతులేని విశ్వాన్ని మింగేసిన కాలమే ఇప్పుడు ఈ సృష్టికి ప్రాణంగా మారింది.
యుగవత్సరకల్పాఖ్యైః కిఞ్చిత్ ప్రకటతాం గతః । రూపైర్ అలక్ష్యరూపాత్మా సర్వమ్ ఆక్రమ్య తిష్ఠతి
కాలం యుగాలు, సంవత్సరాలు, కల్పాలు అనే రూపాల్లో కొంత స్పష్టంగా కనిపించినా, దాని అసలు స్వరూపం ఎవరికీ కనిపించదు. అది అన్నిటినీ ఆవరించి, ఎక్కడైనా ఉంటుంది.
యే రమ్యా యే శుభారమ్భాస్ సుమేరుగురవో ఽపి యే । కాలేన వినిగీర్ణాస్ తే కరభేణేవ పన్నగాః
ఎవరైనా ఆనందంగా ఉన్నవారు, శుభకార్యాలు ప్రారంభించినవారు, సుమేరు పర్వతం లాంటి గొప్పవారు అయినా, వారందరినీ కాలం చిన్న ఏనుగు పాములను మింగినట్టు మింగేస్తుంది.
నిర్దయః కఠినః క్రూరః కర్కశః కృపణో ఽధమః । న తద్ అస్తి యద్ అద్యాపి న కాలో నిగిరత్య్ అయమ్
కాలం దయ లేకుండా, కఠినంగా, క్రూరంగా, కఠోరంగా, దయలేని వాడిగా, నీచంగా వ్యవహరిస్తుంది. ఇప్పటికీ కాలం మింగనిది ఏదీ లేదు.
కాలః కవలనైకాన్తమతిర్ అత్తి గిరీన్ అపి । అనన్తైర్ అపి భోగౌఘైర్ నాయం తృప్తో మహాశనః
కాలం అన్నింటినీ మింగడమే లక్ష్యంగా ఉండి, కొండలని కూడా తినేస్తుంది. ఎన్నో రకాల ఆనందాలను అనుభవించినా, ఈ పెద్ద ఆకలి ఉన్నది ఎప్పుడూ తృప్తి చెందదు.
హరత్య్ అయం నాశయతి కరోత్య్ అత్తి నిహన్తి చ । కాలస్ సంసారనృత్యే హి నానారూపైర్ యథా నటః
ఇది తీసుకుంటుంది, నాశనం చేస్తుంది, సృష్టిస్తుంది, మింగేస్తుంది, చంపేస్తుంది కూడా. కాలం ఈ సంసార నాట్యంలో నటుడిలా色色 రూపాల్లో ప్రవర్తిస్తుంది.
భినత్తి ప్రవిభాగస్థో భూతబీజాన్య్ అనారతమ్ । జగత్య్ అసత్తయా చఞ్చ్వా దాడిమాని యథా శుకః
ఇది ఎప్పటికీ ఆగకుండా, భూతబీజాలను విడదీస్తూ, ఈ లోకంలో అసత్యమైన ముక్కుతో, మామిడిపండు పళ్ళను పిచ్చుక చీల్చినట్టు విరగదీస్తుంది.
శుభాశుభవిషాణాగ్రవిలూనజనపల్లవః । స్ఫూర్జతి స్ఫీతజనతాజీవరాజీవినీగజః
శుభాశుభ ఫలితాల కొమ్ములతో జనుల కొమ్మలను త్రుంచి, జీవరాశుల గుంపుల్లో గొప్ప ఏనుగులా కాలం ప్రకాశిస్తుంది.
విరిఞ్చమజ్జబ్రహ్మాణ్డబృహద్బిల్వఫలద్రుమమ్ । బ్రహ్మకాననమ్ ఆభోగి పరమ్ ఆవృత్య తిష్ఠతి
బ్రహ్మదేవుని అరణ్యంలో, విశాలమైన బ్రహ్మాండాన్ని ఫలంగా కలిగిన గొప్ప చెట్టు ఉంది. ఆ చెట్టును పరమమైన సర్పం చుట్టుముట్టి, అక్కడే నిలిచి ఉంది.
యామినీభ్రమరీపూర్ణా రచయన్ దినమఞ్జరీః । వర్షకల్పకలావల్లీర్ న కదాచన ఖిద్యతే
ఆ చెట్టు, రాత్రి తేనెటీగలతో నిండిపోయి, పగలు పువ్వుల దండలు, కాలకాలాల వల్లెలు అల్లుతూ, ఎప్పుడూ అలసిపోదు.
భిద్యతే నావభగ్నో ఽపి దగ్ధో ఽపి హి న దహ్యతే । దృశ్యతే నాతిదృశ్యో ఽపి ధూర్తచూడామణిర్ మునే
అది ఎంత బలంగా కొట్టినా విరగదు, కాల్చినా కాలిపోదు; కనబడినా పూర్తిగా కనిపించదు, మునీశ్వరా! అది మాయగాళ్లలో అగ్రగణ్యమైన మణిలాంటిది.
ఏకేనైవ నిమేషేణ కిఞ్చిద్ ఉత్థాపయత్య్ అలమ్ । కిఞ్చిద్ వినాశయత్య్ ఉచ్చైర్ మనోరాజ్యవద్ ఆతతః
ఒక క్షణంలోనే అది ఏదో ఒకదాన్ని సులభంగా పైకి తీయగలదు, ఇంకొకదాన్ని పూర్తిగా నాశనం చేయగలదు; కల్పనారాజ్యంలా విస్తరిస్తుంది.
దుర్విలాసవిలాసిన్యా చేష్టయా కష్టపుష్టయా । దర్వ్యేవ సూపకృత్ సూపం జనమ్ ఆవర్తయన్ స్థితః
కఠినమైన ఆనందాల్లో మునిగిపోయి, దుర్విలాసాలతో నడిచే ఆ శక్తి, వంటవాడు పప్పును కలిపేలా, మనుష్యులను తిప్పుతూ నిలుస్తుంది.
తృణం పాంసుం మహేన్ద్రం చ సుమేరుం పర్ణమ్ అర్ణవమ్ । ఆత్మస్ఫారతయా సర్వమ్ ఆత్మసాత్కర్తుమ్ ఉద్యతః
పుల్ల, మట్టి, మహేంద్రుడు, సుమేరు పర్వతం, ఆకులు, సముద్రం — ఇవన్నీ తన స్వభావంలో కలిపేసుకునేందుకు అది ఎప్పుడూ సిద్ధంగా ఉంటుంది.
క్రౌర్యమ్ అత్రైవ పర్యాప్తం లుబ్ధతాత్రైవ సంస్థితా । సర్వం దౌర్భాగ్యమ్ అత్రైవ సర్వమ్ అత్రైవ చాపలమ్
ఇక్కడే క్రూరతా చాలిపోతుంది, ఇక్కడే లోభం నిలిచిపోతుంది, అన్ని దురదృష్టాలు ఇక్కడే ఉంటాయి, అన్ని చంచలతలు కూడా ఇక్కడే కనిపిస్తాయి.
ప్రేరయంల్ లీలయార్కేన్దూ క్రీడతీహ నభస్తలే । నిక్షిప్తవీటాయుగలో నిజే బాల ఇవాఙ్గనే
సూర్యుడు, చంద్రుడు ఆకాశంలో ఆడుతున్నట్టు, తన ఇంటి మైదానంలో బొమ్మలతో ఆడుకునే చిన్నపిల్లలా అది ఇక్కడ ఆటలాడుతుంది.
సర్వభూతాస్థిమాలాభిర్ ఆపాదవలితాకృతిః । విలసత్య్ ఏష కల్పాన్తే కాలః కల్పితకల్పనః
యుగాంతంలో, సమస్త జీవుల ఎముకల మాలలతో తలపాగా, సమస్త కల్పనలకు మూలమైన కాలం ప్రకాశిస్తుంది.
అస్యోడ్డామరనృత్తస్య కల్పాన్తే ఽఙ్గవినిర్గతైః । ప్రస్ఫురత్య్ అమ్బరే మేరుర్ భూర్జత్వగ్ ఇవ వాయుభిః
యుగాంతంలో ఆ ఉగ్ర నృత్యంతో విడిచిపడిన అవయవాల వలన, ఆకాశంలో మెరుపు పర్వతం గాలి ఊదిన భూర్జపు తొక్కలా కంపిస్తుంది.
రుద్రో భూత్వా భవత్య్ ఏష మహేన్ద్రో ఽథ పితామహః । శుక్రో వైశ్రవణశ్ చాపి పునర్ ఏవ న కిఞ్చన
ఇది ఒక్కసారి రుద్రుడు, మరొకసారి మహేంద్రుడు, తరువాత పితామహుడు, శుక్రుడు, వైశ్రవణుడు అవుతుంది; మళ్లీ, ఏదీ కాదు.
ధత్తే ఽజస్రోత్థితధ్వస్తాన్ సర్గాన్ అమితభాసురాన్ । అన్యాన్ అన్యాన్ అప్య్ అనన్యాన్ వీచీన్ అబ్ధిర్ ఇవాత్మని
ఇది తనలోనే లెక్కలేనన్ని సృష్టులను, వెలుగునిచ్చే వాటిని, నశించినవాటిని, ఎప్పుడూ ఉద్భవించే, వేరువేరు అయినా విడదీయలేని వాటిని, సముద్రంలోని అలలలా మోస్తుంది.