ప్రాతస్ తత్ర సభాస్థానే మామ్ అపృచ్ఛద్ అసౌ నృపః । కథమ్ ఏష మునే స్వప్నః ప్రత్యక్ష ఇతి విస్మితః
తరువాత రాత్రి గడిచిన తర్వాత, సభలో ఆ రాజు ఆశ్చర్యపడి, "మహర్షీ! ఈ కల నిజంగా కనిపించడమెందుకు జరిగింది?" అని నన్ను అడిగాడు.
యథావస్తు మయా తస్య తత్తద్యుక్త్యా స తాదృశః । సంశయో హృదయాన్ నున్నో వాతేనేవామ్బుదోదయః
నేను వాస్తవాన్ని సరైన కారణాలతో వివరించగా, అతని హృదయంలోని సందేహం గాలి తోడు మేఘం పోయినట్లుగా తొలగిపోయింది.
ఇతీయం రాఘవావిద్యా మహతీ భ్రమదాయినీ । అసత్ సత్తాం నయత్య్ ఆశు సచ్ చాసత్తాం నయత్య్ అలమ్
రాఘవా! ఈ గొప్ప అవిద్యా భ్రమను కలిగిస్తుంది. అది అసత్యాన్ని సత్యంగా, సత్యాన్ని అసత్యంగా త్వరగా చూపిస్తుంది.
కథమ్ ఏవం వద బ్రహ్మన్ స్వప్నస్ సత్యత్వమ్ ఆగతః । భ్రమభార ఇవైషో ఽర్థో న మే లగతి చేతసి
బ్రహ్మన్, ఒక కల నిజమైందని ఎలా చెప్పగలము? ఈ విషయం నాకు స్పష్టంగా అర్థం కావడం లేదు, అది ఒక గందరగోళపు భారంలా నా మనసులో స్థిరపడటం లేదు.
సర్వమ్ ఏతద్ అవిద్యాయాం సమ్భవత్య్ ఏవ రాఘవ । ఘటేషు పటతా దృష్టా స్వప్నసమ్భ్రమణాదివత్
రాఘవా, ఇవన్నీ అజ్ఞానంలోనే సంభవిస్తాయి. మట్టికుండల్లో వస్త్రాన్ని చూసినట్టు, కలల్లో కలిగే అయోమయం లాంటిది.
దూరం నికటవద్ భాతి మకురే ఽన్తర్ ఇవాచలః । చిరం శీఘ్రత్వమ్ ఆయాతి యూనస్ సేష్టేవ యామినీ
దూరమైనది దగ్గరగా కనిపిస్తుంది, అద్దంలో పర్వతం కనిపించటంలా. ఎక్కువసేపు అనిపించేది తక్కువసేపుగా మారిపోతుంది, ప్రేమలో ఉన్న యువకుడికి రాత్రి వేళలా.
అసమ్భవం సమ్భవతి స్వప్నే స్వమరణం యథా । అసచ్ చ సద్ ఇవోదేతి స్వప్నేష్వ్ ఇవ నభోగతిః
కలలో అసాధ్యమైనదీ సాధ్యమవుతుంది, మనమే చనిపోవడంలా. కలల్లో ఆకాశంలో ఎగరడం లాగా, అసత్యమైనదీ సత్యంలా అనిపిస్తుంది.
సుస్థిరం సుష్ఠు చలతి భ్రమే భూమివివర్తవత్ । అబలో బలమ్ ఆయాతి మదవిక్షుబ్ధచిత్తవత్
స్థిరంగా ఉన్నది మాయలో బాగా కదులుతుంది, భూమి తిరుగుతున్నట్టు కనిపించడంలా. బలహీనమైనవాడు బలం పొందుతాడు, మదంలో మనస్సు కలవరపడినట్టు.
వాసనావలితం చేతో యద్ యథా భావయత్య్ అలమ్ । తత్ తథానుభవత్య్ ఆశు న సద్ అస్తి న చాప్య్ అసత్
మనస్సు వాసనలతో రంగు పులుముకుని ఏదైనా బలంగా ఊహిస్తే, అది వెంటనే అనుభవిస్తుంది. అది నిజంగా ఉన్నదీ కాదు, లేనిదీ కాదు.
యదైవాభ్యుదితావిద్యా త్వ్ అహన్తాదిమయీ ముధా । తదైవానాదిమధ్యాన్తా భ్రమస్యానన్తతోదితా
అజ్ఞానం, అంటే అహంకారం మొదలైనవి, మూర్ఖంగా ఉద్భవించినప్పుడు, అదే సమయంలో ఆ మాయకు మొదలు, మధ్య, అంతం లేకుండా అనంతంగా ప్రబలుతుంది.
ప్రతిభాసవశాద్ ఏవ సర్వం విపరివర్తతే । క్షణః కల్పత్వమ్ ఆయాతి కల్పశ్ చ భవతి క్షణః
ప్రతిభాస ప్రభావంతోనే అన్నీ మారిపోతుంటాయి. ఒక క్షణం యుగంలా మారిపోతుంది, యుగం క్షణంలా మారిపోతుంది.
విపర్యస్తమతిర్ జన్తుః కామ్ అవస్థాం న వాపతేత్ । బిభర్తి సింహతామ్ ఏణో వాసనావశతస్ స్వయమ్
మనసు తప్పుడు దారిలో నడిచే ప్రాణి ఎలాంటి స్థితిలోనైనా పడవచ్చు. వాసనల బలంతో, మృగం కూడా సింహంలా ప్రవర్తిస్తుంది.
విషభ్రమమదావిద్యామోహాహన్తాదయస్ సమాః । సర్వే చిత్తవిపర్యాసాత్ ఫలసమ్పత్తిహేతవః
విషం, మత్తు, మాయ, అజ్ఞానం, మోహం, అహంకారం ఇవన్నీ ఒకే విధంగా ఉంటాయి. ఇవన్నీ మనస్సు తలకిందులవడం వల్లే కలుగుతాయి; ఇవే ఫలితాలకు కారణమవుతాయి.
కాకతలీయవచ్ చేతోవాసనావశతస్ స్వతః । సంవిశన్తి మహారమ్భా వ్యవహారాః పరస్పరమ్
కాకి తాటి పండు కథలా, మనస్సులోని వాసనల బలంతో గొప్ప ప్రయత్నాలు, పరస్పర వ్యవహారాలు తానే తానే కలుగుతుంటాయి.
వృత్తం ప్రాక్ పక్కణే రాజ్ఞః కస్యచిల్ లవణస్య యత్ । ప్రతిభాతం తద్ ఏతస్య సద్ వాసద్ వా మనోగతమ్
మునుపటి జన్మలో ఏ రాజు ఉప్పు అనుభవించినా, అది మంచి అయినా చెడు అయినా, మనస్సులో ఎలా ఊహించామో అలా మనకు కనిపిస్తుంది.
విస్మరత్య్ అపి విస్తీర్ణాం క్రియాం చేతఃకృతాం యథా । తథా కృతామ్ అప్య్ అకృతామ్ ఇతి స్మరతి నిశ్చితమ్
మనస్సు ఎంత పెద్ద పనులు చేసినా వాటిని మరిచిపోతుంది. అలాగే, చేయని పనులను కూడా చేసానని ఖచ్చితంగా గుర్తుంచుకుంటుంది.
తథాప్య్ అభుక్తవాన్ అస్మి భుక్తవాన్ ఇతి వేత్తి హి । స్వప్నే దేశాన్తరగమశ్ చాకృతో ఽప్య్ అవబుధ్యతే
అలాగే, "నేను తిన్నాను" లేదా "తినలేదు" అని మనసులో అనిపిస్తుంది. కలలో మనం నిజంగా వెళ్లకపోయినా దూర దేశాలకు వెళ్లినట్లు అనుభూతి కలుగుతుంది.
విన్ధ్యపుక్కసక్తగ్రామవ్యవహారో ఽయమ్ ఈదృశః । ప్రతిభాసాగతస్ తస్య స్వప్నే పూర్వకథా యథా
వింధ్య, పుక్కస గ్రామాలతో జరిగిన ఈ పరిచయం కూడా ఇలానే ఉంది. అది కలలో కనిపించినట్టు, గతంలో జరిగిన కథలు మనసులో మెదిలినట్టు కలుగుతుంది.
అథ వా లవణేనాశు దృష్టో యస్ స్వప్నవిభ్రమః । స ఏవ సంవిదం ప్రాప్తో విన్ధ్యపుక్కసచేతసః
లవణుడు కలలో చూసిన భ్రమ ఎలా త్వరగా కలిగిందో, అదే ఇప్పుడు వింధ్య, పుక్కసల మనస్సులోకి వచ్చి చేరింది.
విన్ధ్యపుక్కససంవిద్ వారూఢా పార్థివచేతసి । యథా బహూనాం సదృశం వచనం నామ చాననమ్
వింధ్యుడు, పుక్కసుడు అనే వారి జ్ఞానం రాజకుమారుని మనసులో పుట్టింది. ఇది ఎలా అంటే, అనేక మందిలో మాటలు, ముఖాలు ఒకేలా కనిపించడంలా.
తథా స్వప్నో ఽపి భవతి కాలో దేశః క్రియాపి చ । వ్యవహారగతేస్ త్వ్ అస్యాస్ సత్తాస్తి ప్రతిభాసతః
అదే విధంగా, కలలో కూడా ఒక సమయం, ఒక చోటు, కొన్ని చర్యలు ఉంటాయి. ఆ కలలో జరిగే విషయాల ద్వారా అది ఉన్నట్టుగా అనిపిస్తుంది.
సత్తా సర్వపదార్థానాం నాన్యా సంవేదనాద్ ఋతే । సంవేదనే ఽన్తర్ ఆభాతి విచిత్రా సర్గసన్తతిః
ప్రపంచంలోని అన్ని వస్తువుల ఉనికీ అనుభూతి తప్ప మరొకటి కాదు. ఆ అనుభూతిలోనే ఈ రకరకాల సృష్టి వరుసగా కనిపిస్తుంది.
భూతభవ్యభవిష్యత్స్థా తరుబీజే తరుర్ యథా । తస్యాస్ సత్త్వమ్ అసత్త్వం చ న సన్ నాసద్ ఇతి స్థితమ్
ఎలా చెట్టు తన విత్తనంలో గతం, వర్తమానం, భవిష్యత్తు రూపాల్లో ఉంటుంది, అలాగే దాని ఉనికీ, లేనిపోవడమూ — అవి ఏదీ పూర్తిగా ఉండదు, పూర్తిగా ఉండదూ కాదు.
సత్ సద్ ఏవ హి సంవిత్తేర్ అసంవిత్తేర్ న సన్మయమ్ । నావిద్యా విద్యతే కిఞ్చిత్ తైలాది సికతాస్వ్ ఇవ
జ్ఞానంలో ఉన్నది నిజంగా సత్యమే; అవిజ్ఞానంలో ఏదీ సత్యస్వరూపంగా ఉండదు. అజ్ఞానం అసలు ఉండదు, ఇసుకలో నూనె ఉండనట్టే.
హేమ్నః కిం కటుకత్వం తద్ అన్యత్ స్యాద్ ధేమతాం వినా । అవిద్యయాత్మనో ఽచ్ఛస్య సమ్బన్ధో నోపపద్యతే
బంగారం ఎప్పుడైనా చేదుగా ఉంటుందా? అలా అయితే అది బంగారం కాదు. స్వచ్ఛమైన ఆత్మకు అజ్ఞానంతో ఎలాంటి సంబంధమూ ఉండదు.
సమ్బన్ధస్ సదృశానాం యస్ స స్ఫుటస్ సో ఽనుభూతిదః । జతుకాష్ఠాదిసమ్బన్ధో యస్ స నో సమయోర్ అతః
ఒకే విధమైన వాటి మధ్య ఉన్న సంబంధం స్పష్టంగా అనుభూతిని ఇస్తుంది. కానీ జతుకతో చెక్క మధ్య ఉన్నట్టు భిన్నమైన వాటి మధ్య సంబంధం ఉండదు, అలాగే ఆత్మకు అజ్ఞానంతో సంబంధం లేదు.
నాన్యోఽన్యానుభవాత్మాసౌ తద్ ఏకాస్పదమాత్రకమ్ । పరమార్థమయం సర్వం యదా తేనోపలాదయః
ఒకటి మరొకదాన్ని అనుభవించే ఆత్మ లేదు; అన్నీ ఒకే ఆధారంగా ఉంటాయి. ఈ సర్వం పరమార్థ స్వరూపమే, అందుకే అన్ని భేదాలు దానిలో నుంచే ఉద్భవిస్తాయి.
చితా సమభిచేత్యన్తే సమ్బన్ధవశతస్ సమాత్ । యదా చిన్మాత్రసన్మాత్రమయాస్ సర్వే జగద్గతాః
అవగాహన అనుసంధాన శక్తితో తనను తాను అనేకంగా భావిస్తుంది. కానీ, ఈ లోకంలోని అన్నీ కూడా నిత్యమైన చైతన్యంతో, సత్యంతోనే నిండిపోయి ఉంటాయి.
భావాస్ తదా విభాన్త్య్ ఏతే మిథస్ స్వానుభవస్థితౌ । న సమ్భవతి సమ్బన్ధో విషమాణాం నిరన్తరః
అప్పుడు ఈ భూతాలు ఒక్కొక్కటి తమ అనుభవంలో స్థిరంగా కనిపిస్తాయి. కానీ, పరస్పరం భిన్నమైన వాటికీ ఎప్పటికీ అనుసంధానం ఉండదు.
న పరస్పరసమ్బన్ధాద్ వినానుభవనం మిథః । సదృశే సదృశం వస్తు క్షణాద్ గత్వైకతామ్ అలమ్
పరస్పర అనుసంధానం లేకుండా ఒకదానికొకటి అనుభవించటం జరగదు. ఒకే విధమైనవి కలిసినప్పుడు వెంటనే ఏకత్వాన్ని పొందుతాయి.