ఉవాచ సోద్బాష్పవిలోచనాథ గ్రామస్ త్వ్ అయం పుక్కసఘోషనామా । ఇహాభవత్ పుక్కసకః పతిర్ మే బభూవ తస్యేన్దుసమా సుతైకా
కన్నీళ్లు తడిచిన కళ్లతో ఆమె ఇలా చెప్పింది: 'ఈ ఊరికి పుక్కసగోష అనే పేరు. ఇక్కడే నా భర్త పుక్కసుడు ఉండేవాడు. అతనికి ఒకే ఒక్క కుమార్తె ఉంది, ఆమె చంద్రుడిలా ప్రకాశిస్తోంది.'
సా దైవయోగాత్ పతిమ్ ఇన్దుతుల్యమ్ ఇహాగతం దైవవశేన భూపమ్ । శూన్యే విశీర్ణం మధుకుమ్భమ్ ఆప వనే వరాకీ కరభీ యథైకా
ఆమెకు విధి వల్ల చంద్రుని వంటి భర్త లభించాడు. ఆ రాజు కూడా విధి చేతనే అక్కడికి వచ్చాడు. అడవిలో ఒంటరిగా తిరిగే దురదృష్టవంతమైన ఏనుగు ఆడపిల్ల, ఖాళీగా పగిలిపోయిన తేనెపుటాన్ని కనుగొన్నట్టు, ఆమె కూడా ఒంటరిగా అతని వద్దకు చేరింది.
సా తేన సార్ధం సుచిరం సుఖాని భుక్త్వా ప్రసూతా తనయాం సుతాంశ్ చ । వృద్ధిం గతా కాననకోటరే ఽస్మింస్ తుమ్బీలతా పాదపసంవృతేవ
ఆమె అతనితో చాలాకాలం సుఖంగా గడిపింది. కుమార్తెను, కుమారులను కనింది. ఆ అడవి గుహలో, చెట్టు కింద పెరిగిన సొరకాయ తాడిలా, ఆమె అక్కడే ముదిరింది.
కేనచిత్ త్వ్ అథ కాలేన గ్రామకే ఽస్మిఞ్ జనేశ్వర । అవృష్టిదుఃఖమ్ అభవద్ భీషణం భగ్నమానవమ్
కొంతకాలం తర్వాత, ఓ ప్రజలాధిపతీ, ఆ ఊరిలో భయంకరమైన ఎండపోటు వచ్చి, అందరి మనసును పగిలిపోయేలా బాధించింది.
మహతానేన దుఃఖేన సర్వే తే గ్రామకాజ్ జనాః । వినిర్గత్య గతా దూరం తత్ర పఞ్చత్వమ్ ఆగతాః
ఆ పెద్ద బాధ వల్ల ఆ ఊరిలోని ప్రజలంతా ఊరిని వదిలి దూరంగా వెళ్లిపోయారు. అక్కడే వారు ప్రాణాలు కోల్పోయారు.
తేనేమా దుఃఖభాగిన్యశ్ శూన్యా వయమ్ ఇహ ప్రభో । శోచ్యాశ్ శోచామ ఉద్బాష్పమ్ ఆచాన్తేక్షణవారయః
ఈ కారణంగా, ప్రభూ, మేము ఇక్కడ మిగిలినవాళ్ళం బాధను అనుభవిస్తున్నాం. మేము దయనీయులమై, కన్నీళ్లు పట్టలేక ఏడుస్తున్నాం.
ఇత్య్ ఆకర్ణ్యాఙ్గనావక్త్రాద్ రాజా విస్మయమ్ ఆగతః । మన్త్రిణాం ముఖమ్ ఆలోక్య చిత్రార్పిత ఇవాభవత్
ఇలా ఆ మహిళల నోట వినగానే రాజు ఆశ్చర్యంతో నిండిపోయాడు. తన మంత్రి ముఖాలను చూచి, అతడు ఒక అద్భుత చిత్రాన్ని చూసినట్టు అయిపోయాడు.
భూయో విచారయామ్ ఆస తద్ ఆశ్చర్యమ్ అనుత్తమమ్ । భూయో భూయశ్ చ పప్రచ్ఛ బభూవాశ్చర్యవాన్ అతి
ఆ అద్భుత సంఘటనను రాజు మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచిస్తూ, వారిని పునఃపునః అడుగుతూ, మరింత ఆశ్చర్యపోతూ ఉన్నాడు.
తేషాం సముచితైర్ మానసమ్మానైర్ దుఃఖసఙ్క్షయమ్ । కృత్వా కరుణయావిద్ధో దృష్టలోకపరావరః
వారి మనసుకు తగిన గౌరవంతో, కరుణతో నిండిన రాజు, లోకాన్ని అన్ని విధాలా చూచి, వారి బాధను తీరుస్తూ ఆదరించాడు.
స్థిత్వా తత్ర చిరం కాలం విమృశ్య నియతేర్ గతీః । ఆజగామ పురం పౌరైర్ వన్దితః ప్రవివేశ చ
అతడు అక్కడ చాలా కాలం ఉండి, విధి మార్గాలను ఆలోచించి, పౌరులు గౌరవంగా స్వాగతించగా పట్టణానికి తిరిగి వచ్చి లోపలికి ప్రవేశించాడు.
ప్రాతస్ తత్ర సభాస్థానే మామ్ అపృచ్ఛద్ అసౌ నృపః । కథమ్ ఏష మునే స్వప్నః ప్రత్యక్ష ఇతి విస్మితః
తరువాత రాత్రి గడిచిన తర్వాత, సభలో ఆ రాజు ఆశ్చర్యపడి, "మహర్షీ! ఈ కల నిజంగా కనిపించడమెందుకు జరిగింది?" అని నన్ను అడిగాడు.
యథావస్తు మయా తస్య తత్తద్యుక్త్యా స తాదృశః । సంశయో హృదయాన్ నున్నో వాతేనేవామ్బుదోదయః
నేను వాస్తవాన్ని సరైన కారణాలతో వివరించగా, అతని హృదయంలోని సందేహం గాలి తోడు మేఘం పోయినట్లుగా తొలగిపోయింది.
ఇతీయం రాఘవావిద్యా మహతీ భ్రమదాయినీ । అసత్ సత్తాం నయత్య్ ఆశు సచ్ చాసత్తాం నయత్య్ అలమ్
రాఘవా! ఈ గొప్ప అవిద్యా భ్రమను కలిగిస్తుంది. అది అసత్యాన్ని సత్యంగా, సత్యాన్ని అసత్యంగా త్వరగా చూపిస్తుంది.
కథమ్ ఏవం వద బ్రహ్మన్ స్వప్నస్ సత్యత్వమ్ ఆగతః । భ్రమభార ఇవైషో ఽర్థో న మే లగతి చేతసి
బ్రహ్మన్, ఒక కల నిజమైందని ఎలా చెప్పగలము? ఈ విషయం నాకు స్పష్టంగా అర్థం కావడం లేదు, అది ఒక గందరగోళపు భారంలా నా మనసులో స్థిరపడటం లేదు.
సర్వమ్ ఏతద్ అవిద్యాయాం సమ్భవత్య్ ఏవ రాఘవ । ఘటేషు పటతా దృష్టా స్వప్నసమ్భ్రమణాదివత్
రాఘవా, ఇవన్నీ అజ్ఞానంలోనే సంభవిస్తాయి. మట్టికుండల్లో వస్త్రాన్ని చూసినట్టు, కలల్లో కలిగే అయోమయం లాంటిది.
దూరం నికటవద్ భాతి మకురే ఽన్తర్ ఇవాచలః । చిరం శీఘ్రత్వమ్ ఆయాతి యూనస్ సేష్టేవ యామినీ
దూరమైనది దగ్గరగా కనిపిస్తుంది, అద్దంలో పర్వతం కనిపించటంలా. ఎక్కువసేపు అనిపించేది తక్కువసేపుగా మారిపోతుంది, ప్రేమలో ఉన్న యువకుడికి రాత్రి వేళలా.
అసమ్భవం సమ్భవతి స్వప్నే స్వమరణం యథా । అసచ్ చ సద్ ఇవోదేతి స్వప్నేష్వ్ ఇవ నభోగతిః
కలలో అసాధ్యమైనదీ సాధ్యమవుతుంది, మనమే చనిపోవడంలా. కలల్లో ఆకాశంలో ఎగరడం లాగా, అసత్యమైనదీ సత్యంలా అనిపిస్తుంది.
సుస్థిరం సుష్ఠు చలతి భ్రమే భూమివివర్తవత్ । అబలో బలమ్ ఆయాతి మదవిక్షుబ్ధచిత్తవత్
స్థిరంగా ఉన్నది మాయలో బాగా కదులుతుంది, భూమి తిరుగుతున్నట్టు కనిపించడంలా. బలహీనమైనవాడు బలం పొందుతాడు, మదంలో మనస్సు కలవరపడినట్టు.
వాసనావలితం చేతో యద్ యథా భావయత్య్ అలమ్ । తత్ తథానుభవత్య్ ఆశు న సద్ అస్తి న చాప్య్ అసత్
మనస్సు వాసనలతో రంగు పులుముకుని ఏదైనా బలంగా ఊహిస్తే, అది వెంటనే అనుభవిస్తుంది. అది నిజంగా ఉన్నదీ కాదు, లేనిదీ కాదు.
యదైవాభ్యుదితావిద్యా త్వ్ అహన్తాదిమయీ ముధా । తదైవానాదిమధ్యాన్తా భ్రమస్యానన్తతోదితా
అజ్ఞానం, అంటే అహంకారం మొదలైనవి, మూర్ఖంగా ఉద్భవించినప్పుడు, అదే సమయంలో ఆ మాయకు మొదలు, మధ్య, అంతం లేకుండా అనంతంగా ప్రబలుతుంది.
ప్రతిభాసవశాద్ ఏవ సర్వం విపరివర్తతే । క్షణః కల్పత్వమ్ ఆయాతి కల్పశ్ చ భవతి క్షణః
ప్రతిభాస ప్రభావంతోనే అన్నీ మారిపోతుంటాయి. ఒక క్షణం యుగంలా మారిపోతుంది, యుగం క్షణంలా మారిపోతుంది.
విపర్యస్తమతిర్ జన్తుః కామ్ అవస్థాం న వాపతేత్ । బిభర్తి సింహతామ్ ఏణో వాసనావశతస్ స్వయమ్
మనసు తప్పుడు దారిలో నడిచే ప్రాణి ఎలాంటి స్థితిలోనైనా పడవచ్చు. వాసనల బలంతో, మృగం కూడా సింహంలా ప్రవర్తిస్తుంది.
విషభ్రమమదావిద్యామోహాహన్తాదయస్ సమాః । సర్వే చిత్తవిపర్యాసాత్ ఫలసమ్పత్తిహేతవః
విషం, మత్తు, మాయ, అజ్ఞానం, మోహం, అహంకారం ఇవన్నీ ఒకే విధంగా ఉంటాయి. ఇవన్నీ మనస్సు తలకిందులవడం వల్లే కలుగుతాయి; ఇవే ఫలితాలకు కారణమవుతాయి.
కాకతలీయవచ్ చేతోవాసనావశతస్ స్వతః । సంవిశన్తి మహారమ్భా వ్యవహారాః పరస్పరమ్
కాకి తాటి పండు కథలా, మనస్సులోని వాసనల బలంతో గొప్ప ప్రయత్నాలు, పరస్పర వ్యవహారాలు తానే తానే కలుగుతుంటాయి.
వృత్తం ప్రాక్ పక్కణే రాజ్ఞః కస్యచిల్ లవణస్య యత్ । ప్రతిభాతం తద్ ఏతస్య సద్ వాసద్ వా మనోగతమ్
మునుపటి జన్మలో ఏ రాజు ఉప్పు అనుభవించినా, అది మంచి అయినా చెడు అయినా, మనస్సులో ఎలా ఊహించామో అలా మనకు కనిపిస్తుంది.
విస్మరత్య్ అపి విస్తీర్ణాం క్రియాం చేతఃకృతాం యథా । తథా కృతామ్ అప్య్ అకృతామ్ ఇతి స్మరతి నిశ్చితమ్
మనస్సు ఎంత పెద్ద పనులు చేసినా వాటిని మరిచిపోతుంది. అలాగే, చేయని పనులను కూడా చేసానని ఖచ్చితంగా గుర్తుంచుకుంటుంది.
తథాప్య్ అభుక్తవాన్ అస్మి భుక్తవాన్ ఇతి వేత్తి హి । స్వప్నే దేశాన్తరగమశ్ చాకృతో ఽప్య్ అవబుధ్యతే
అలాగే, "నేను తిన్నాను" లేదా "తినలేదు" అని మనసులో అనిపిస్తుంది. కలలో మనం నిజంగా వెళ్లకపోయినా దూర దేశాలకు వెళ్లినట్లు అనుభూతి కలుగుతుంది.
విన్ధ్యపుక్కసక్తగ్రామవ్యవహారో ఽయమ్ ఈదృశః । ప్రతిభాసాగతస్ తస్య స్వప్నే పూర్వకథా యథా
వింధ్య, పుక్కస గ్రామాలతో జరిగిన ఈ పరిచయం కూడా ఇలానే ఉంది. అది కలలో కనిపించినట్టు, గతంలో జరిగిన కథలు మనసులో మెదిలినట్టు కలుగుతుంది.
అథ వా లవణేనాశు దృష్టో యస్ స్వప్నవిభ్రమః । స ఏవ సంవిదం ప్రాప్తో విన్ధ్యపుక్కసచేతసః
లవణుడు కలలో చూసిన భ్రమ ఎలా త్వరగా కలిగిందో, అదే ఇప్పుడు వింధ్య, పుక్కసల మనస్సులోకి వచ్చి చేరింది.
విన్ధ్యపుక్కససంవిద్ వారూఢా పార్థివచేతసి । యథా బహూనాం సదృశం వచనం నామ చాననమ్
వింధ్యుడు, పుక్కసుడు అనే వారి జ్ఞానం రాజకుమారుని మనసులో పుట్టింది. ఇది ఎలా అంటే, అనేక మందిలో మాటలు, ముఖాలు ఒకేలా కనిపించడంలా.