సుతాపి నీతా సహ తేన భర్త్రా యమేన యాస్యా యమునా సమానా । తమాలవల్లీ సహపుష్పగుచ్ఛా సమీరణేనేవ వనేచరేణ
నా కుమార్తెను కూడా భర్త తీసుకెళ్లాడు. ఆమె యమునా నదిలా, యమునా నదిలో కలిసిపోతుంది. అది అడవిలో పువ్వుల గుత్తి గాలిలో ఊగిపోతూ వెళ్లినట్టు, ఆమె కూడా యమునుడి వద్దకు చేరుతుంది.
హా పుత్రి గుఞ్జాఫలదామహారే సమున్నతాభోగపయోధరాఙ్గి । వాతోల్లసత్కజ్జలనీలవర్ణే పర్ణామ్బరే ఽబాధరజే ఽమ్బుదన్తే
అయ్యో నా కుమార్తె! గుంజా పండ్ల హారంతో, ఉబ్బిన అందమైన వక్షోజాలతో, ఆకుల వస్త్రం ధరించి, గాలి తాకిన నీటి నీలిరంగులో మెరిసిపోతూ, మేఘాల అంచున ఎలాంటి ధూళి కలగకుండా ఉన్నావు.
హా రాజపుత్రేన్దుసమాన కాన్త సన్త్యజ్య శుద్ధాన్తవిలాసినీస్ తాః । రతిం ప్రయాతో ఽసి మమాత్మజాయాం న సాపి తే సుస్థిరతామ్ ఉపేతా
అయ్యో రాజకుమార! చంద్రుడిలా ప్రకాశిస్తూ, శుద్ధమైన అందమైన స్త్రీలను వదిలిపెట్టి, నా కుమార్తెతో ఆనందాన్ని వెతికావు. అయినా, ఆమె నీతో స్థిరమైన సంతోషాన్ని పొందలేదు.
సంసారనద్యాస్ స్వతరఙ్గభఙ్గైః క్రియావిలాసైర్ విహితోపహాసైః । కిం నామ తుచ్ఛం న కృతం నృపో ఽసౌ యద్ యోజితః పుక్కసకన్యకాయామ్
ఈ సంసారనదిలో, తనదైన అలల తాకిడితో, వినోదాల పేరుతో ఎన్ని హాస్యాస్పదమైన పనులు జరిగాయో! ఆ రాజు, ఒక పుక్కస కుమార్తెతో కలిసినప్పుడు, ఏ చిన్నదైన పనిని చేయలేదో చెప్పండి.
సా త్రస్తసారఙ్గసమాననేత్రా స తృప్తశార్దూలసమానవీర్యః । ఉభౌ గతావ్ ఏకపదేన నాశమ్ ఆశా సహార్థేన యథా చ హేమ
ఆమె భయపడిన జింక కన్నులవంటి చూపు కలిగి ఉండగా, అతడు తృప్తిగా ఉన్న సింహానికి సమానమైన బలాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. ఇద్దరూ కలిసే ఒక్క అడుగులో నాశనానికి వెళ్లిపోయారు. ఆశ కూడా ధనం కూడా ఎలా ఒక్కసారిగా పోతాయో, అలాగే.
మృతేశ్వరాస్మ్య్ అస్తమితాత్మజాస్మి దుర్దేశయాతాస్మి చ దుర్గతాస్మి । దుర్జాతజాతాస్మి మహాపదాస్మి సాక్షాత్ స్వయం వోన్నమితాపదాస్మి
నేను చనిపోయిన భర్తకు భార్యను, నా పిల్లలు నశించిపోయారు, నేను పరదేశానికి వచ్చాను, దారిద్య్రంలో ఉన్నాను, తక్కువ వంశంలో పుట్టాను, పెద్ద కష్టాల్లో చిక్కుకున్నాను, నా దుస్థితికి నేనే ప్రత్యక్ష సాక్షిని.
నీచావమానప్రభవస్య మన్యోః క్షుధావసన్నస్య కలత్రకస్య । శోకస్య వేగాద్ అనివార్యవృత్తేర్ నార్యస్ సదైకాయతనం వినాథాః
తక్కువగా చూసినవారి అవమానంతో, ఆకలితో అలసిపోయినవారి, కుటుంబ బాధలతో బాధపడినవారి, ఆగని శోకంతో ముంచబడినవారి ఒక్క ఆశ్రయం స్త్రీలే. వాళ్లకు తమ శరీరం తప్ప వేరే దిక్కు ఉండదు.
దైవోపతప్తస్య విబాన్ధవస్య మూఢస్య రూఢస్య మహాధిభూమౌ । యత్ ప్రాణనం తన్ మరణం మహాపద్ యా స్యాన్ మృతిర్ జీవితమ్ ఉత్తమం తత్
విధి చేత బాధపడుతూ, బంధువుల నుంచి వేరుపడి, మూర్ఖత్వంలో, తీవ్రమైన బాధల్లో మునిగిపోయినవాడికి జీవితం మరణంతో సమానమే. అలాంటి దురదృష్టంలో మరణమే ఉత్తమమైన జీవితం అవుతుంది.
జనైర్ విహీనస్య విదేశవృత్తేర్ దుఃఖాన్య్ అనన్తాని సముల్లసన్తి । సహస్రశాఖారససఙ్కులాని తృణాని వర్షాస్వ్ ఇవ పర్వతస్య
మనుషుల సహవాసం లేక, పరదేశంలో జీవించే వాడికి అంతులేని బాధలు ఉద్భవిస్తాయి. వానకాలంలో కొండ మీద వేల కొమ్మలు, గడ్డి పుల్లలు ఎక్కడికక్కడ పెరిగినట్టు, బాధలు కూడిపడతాయి.
ఏవం లపన్తీం స్వకలత్రవృద్ధాం దాసిభిర్ ఆశ్వాస్య నృపస్ స్త్రియం తామ్ । పప్రచ్ఛ కిం వృత్తమ్ ఇహాసి కా చ కా తే సుతా కశ్ చ పతిస్ తవేతి
ఆమెను, తన కుటుంబంతో వృద్ధురాలైన ఆ మహిళను, దాసులతో ఓదార్చిన రాజు, 'ఇక్కడ ఏమైంది? నువ్వెవరు? నీ కుమార్తె ఎవరు? నీ భర్త ఎవరు?' అని అడిగాడు.
ఉవాచ సోద్బాష్పవిలోచనాథ గ్రామస్ త్వ్ అయం పుక్కసఘోషనామా । ఇహాభవత్ పుక్కసకః పతిర్ మే బభూవ తస్యేన్దుసమా సుతైకా
కన్నీళ్లు తడిచిన కళ్లతో ఆమె ఇలా చెప్పింది: 'ఈ ఊరికి పుక్కసగోష అనే పేరు. ఇక్కడే నా భర్త పుక్కసుడు ఉండేవాడు. అతనికి ఒకే ఒక్క కుమార్తె ఉంది, ఆమె చంద్రుడిలా ప్రకాశిస్తోంది.'
సా దైవయోగాత్ పతిమ్ ఇన్దుతుల్యమ్ ఇహాగతం దైవవశేన భూపమ్ । శూన్యే విశీర్ణం మధుకుమ్భమ్ ఆప వనే వరాకీ కరభీ యథైకా
ఆమెకు విధి వల్ల చంద్రుని వంటి భర్త లభించాడు. ఆ రాజు కూడా విధి చేతనే అక్కడికి వచ్చాడు. అడవిలో ఒంటరిగా తిరిగే దురదృష్టవంతమైన ఏనుగు ఆడపిల్ల, ఖాళీగా పగిలిపోయిన తేనెపుటాన్ని కనుగొన్నట్టు, ఆమె కూడా ఒంటరిగా అతని వద్దకు చేరింది.
సా తేన సార్ధం సుచిరం సుఖాని భుక్త్వా ప్రసూతా తనయాం సుతాంశ్ చ । వృద్ధిం గతా కాననకోటరే ఽస్మింస్ తుమ్బీలతా పాదపసంవృతేవ
ఆమె అతనితో చాలాకాలం సుఖంగా గడిపింది. కుమార్తెను, కుమారులను కనింది. ఆ అడవి గుహలో, చెట్టు కింద పెరిగిన సొరకాయ తాడిలా, ఆమె అక్కడే ముదిరింది.
కేనచిత్ త్వ్ అథ కాలేన గ్రామకే ఽస్మిఞ్ జనేశ్వర । అవృష్టిదుఃఖమ్ అభవద్ భీషణం భగ్నమానవమ్
కొంతకాలం తర్వాత, ఓ ప్రజలాధిపతీ, ఆ ఊరిలో భయంకరమైన ఎండపోటు వచ్చి, అందరి మనసును పగిలిపోయేలా బాధించింది.
మహతానేన దుఃఖేన సర్వే తే గ్రామకాజ్ జనాః । వినిర్గత్య గతా దూరం తత్ర పఞ్చత్వమ్ ఆగతాః
ఆ పెద్ద బాధ వల్ల ఆ ఊరిలోని ప్రజలంతా ఊరిని వదిలి దూరంగా వెళ్లిపోయారు. అక్కడే వారు ప్రాణాలు కోల్పోయారు.
తేనేమా దుఃఖభాగిన్యశ్ శూన్యా వయమ్ ఇహ ప్రభో । శోచ్యాశ్ శోచామ ఉద్బాష్పమ్ ఆచాన్తేక్షణవారయః
ఈ కారణంగా, ప్రభూ, మేము ఇక్కడ మిగిలినవాళ్ళం బాధను అనుభవిస్తున్నాం. మేము దయనీయులమై, కన్నీళ్లు పట్టలేక ఏడుస్తున్నాం.
ఇత్య్ ఆకర్ణ్యాఙ్గనావక్త్రాద్ రాజా విస్మయమ్ ఆగతః । మన్త్రిణాం ముఖమ్ ఆలోక్య చిత్రార్పిత ఇవాభవత్
ఇలా ఆ మహిళల నోట వినగానే రాజు ఆశ్చర్యంతో నిండిపోయాడు. తన మంత్రి ముఖాలను చూచి, అతడు ఒక అద్భుత చిత్రాన్ని చూసినట్టు అయిపోయాడు.
భూయో విచారయామ్ ఆస తద్ ఆశ్చర్యమ్ అనుత్తమమ్ । భూయో భూయశ్ చ పప్రచ్ఛ బభూవాశ్చర్యవాన్ అతి
ఆ అద్భుత సంఘటనను రాజు మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచిస్తూ, వారిని పునఃపునః అడుగుతూ, మరింత ఆశ్చర్యపోతూ ఉన్నాడు.
తేషాం సముచితైర్ మానసమ్మానైర్ దుఃఖసఙ్క్షయమ్ । కృత్వా కరుణయావిద్ధో దృష్టలోకపరావరః
వారి మనసుకు తగిన గౌరవంతో, కరుణతో నిండిన రాజు, లోకాన్ని అన్ని విధాలా చూచి, వారి బాధను తీరుస్తూ ఆదరించాడు.
స్థిత్వా తత్ర చిరం కాలం విమృశ్య నియతేర్ గతీః । ఆజగామ పురం పౌరైర్ వన్దితః ప్రవివేశ చ
అతడు అక్కడ చాలా కాలం ఉండి, విధి మార్గాలను ఆలోచించి, పౌరులు గౌరవంగా స్వాగతించగా పట్టణానికి తిరిగి వచ్చి లోపలికి ప్రవేశించాడు.
ప్రాతస్ తత్ర సభాస్థానే మామ్ అపృచ్ఛద్ అసౌ నృపః । కథమ్ ఏష మునే స్వప్నః ప్రత్యక్ష ఇతి విస్మితః
తరువాత రాత్రి గడిచిన తర్వాత, సభలో ఆ రాజు ఆశ్చర్యపడి, "మహర్షీ! ఈ కల నిజంగా కనిపించడమెందుకు జరిగింది?" అని నన్ను అడిగాడు.
యథావస్తు మయా తస్య తత్తద్యుక్త్యా స తాదృశః । సంశయో హృదయాన్ నున్నో వాతేనేవామ్బుదోదయః
నేను వాస్తవాన్ని సరైన కారణాలతో వివరించగా, అతని హృదయంలోని సందేహం గాలి తోడు మేఘం పోయినట్లుగా తొలగిపోయింది.
ఇతీయం రాఘవావిద్యా మహతీ భ్రమదాయినీ । అసత్ సత్తాం నయత్య్ ఆశు సచ్ చాసత్తాం నయత్య్ అలమ్
రాఘవా! ఈ గొప్ప అవిద్యా భ్రమను కలిగిస్తుంది. అది అసత్యాన్ని సత్యంగా, సత్యాన్ని అసత్యంగా త్వరగా చూపిస్తుంది.
కథమ్ ఏవం వద బ్రహ్మన్ స్వప్నస్ సత్యత్వమ్ ఆగతః । భ్రమభార ఇవైషో ఽర్థో న మే లగతి చేతసి
బ్రహ్మన్, ఒక కల నిజమైందని ఎలా చెప్పగలము? ఈ విషయం నాకు స్పష్టంగా అర్థం కావడం లేదు, అది ఒక గందరగోళపు భారంలా నా మనసులో స్థిరపడటం లేదు.
సర్వమ్ ఏతద్ అవిద్యాయాం సమ్భవత్య్ ఏవ రాఘవ । ఘటేషు పటతా దృష్టా స్వప్నసమ్భ్రమణాదివత్
రాఘవా, ఇవన్నీ అజ్ఞానంలోనే సంభవిస్తాయి. మట్టికుండల్లో వస్త్రాన్ని చూసినట్టు, కలల్లో కలిగే అయోమయం లాంటిది.
దూరం నికటవద్ భాతి మకురే ఽన్తర్ ఇవాచలః । చిరం శీఘ్రత్వమ్ ఆయాతి యూనస్ సేష్టేవ యామినీ
దూరమైనది దగ్గరగా కనిపిస్తుంది, అద్దంలో పర్వతం కనిపించటంలా. ఎక్కువసేపు అనిపించేది తక్కువసేపుగా మారిపోతుంది, ప్రేమలో ఉన్న యువకుడికి రాత్రి వేళలా.
అసమ్భవం సమ్భవతి స్వప్నే స్వమరణం యథా । అసచ్ చ సద్ ఇవోదేతి స్వప్నేష్వ్ ఇవ నభోగతిః
కలలో అసాధ్యమైనదీ సాధ్యమవుతుంది, మనమే చనిపోవడంలా. కలల్లో ఆకాశంలో ఎగరడం లాగా, అసత్యమైనదీ సత్యంలా అనిపిస్తుంది.
సుస్థిరం సుష్ఠు చలతి భ్రమే భూమివివర్తవత్ । అబలో బలమ్ ఆయాతి మదవిక్షుబ్ధచిత్తవత్
స్థిరంగా ఉన్నది మాయలో బాగా కదులుతుంది, భూమి తిరుగుతున్నట్టు కనిపించడంలా. బలహీనమైనవాడు బలం పొందుతాడు, మదంలో మనస్సు కలవరపడినట్టు.
వాసనావలితం చేతో యద్ యథా భావయత్య్ అలమ్ । తత్ తథానుభవత్య్ ఆశు న సద్ అస్తి న చాప్య్ అసత్
మనస్సు వాసనలతో రంగు పులుముకుని ఏదైనా బలంగా ఊహిస్తే, అది వెంటనే అనుభవిస్తుంది. అది నిజంగా ఉన్నదీ కాదు, లేనిదీ కాదు.
యదైవాభ్యుదితావిద్యా త్వ్ అహన్తాదిమయీ ముధా । తదైవానాదిమధ్యాన్తా భ్రమస్యానన్తతోదితా
అజ్ఞానం, అంటే అహంకారం మొదలైనవి, మూర్ఖంగా ఉద్భవించినప్పుడు, అదే సమయంలో ఆ మాయకు మొదలు, మధ్య, అంతం లేకుండా అనంతంగా ప్రబలుతుంది.