తాన్ పరిజ్ఞాతవాంశ్ చాసీద్ వ్యాధాన్ పుక్కసజాన్ పురః । విస్మయాకులయా బుద్ధ్యా భూయో బభ్రామ సమ్భ్రమీ
ఆయన తన ముందున్న వ్యాధులను, పుక్కసులను కూడా గుర్తించాడు. ఆశ్చర్యంతో నిండిన మనసుతో మరింత అయోమయంగా తిరిగాడు.
అథ ప్రాప మహాటవ్యాః పర్యన్తే ధూమధూసరమ్ । తమ్ ఏవ గ్రామకం యస్మిన్ సో ఽభవత్ పుష్టపుక్కసః
అతడు పొగతో, దుమ్ముతో నిండిన ఆ మహా అటవీ చివరికి చేరి, తాను ఒకప్పుడు బాగా జీవించిన పుక్కసుల గ్రామానికే వచ్చాడు.
తత్రాపశ్యజ్ జనాంస్ తాంస్ తాంస్ స్త్రియస్ తాస్ తాః కుటీరికాః । తాన్ ఆరామాఞ్ జలాధారాంస్ తాంస్ తాంశ్ చ వసుధాతటాన్
అక్కడ అతడు ఆ మనుష్యులను, ఆ మహిళలను, ఆ చిన్న గుడిసెలను, ఆ తోటలను, ఆ నీటి ప్రవాహాలను, ఆ పొలాలను చూశాడు.
తం చాకాణ్డపరిభ్రంశం తాన్ వృక్షాంస్ తాన్ వృతివ్రజాన్ । తాంస్ తథైవ సముద్దేశాంస్ తద్వృత్తాన్తైకలాఞ్ఛితాన్
అతడికి అక్కడ అకస్మాత్తుగా జరిగిన నాశనం, ఆ చెట్లు, ఆ పశువుల మందలు, అక్కడ జరిగిన సంఘటనల గుర్తులు ఉన్న ఆ ప్రదేశాలు కనిపించాయి.
అన్యాసు వృద్ధాసు సబాష్పనేత్రాస్వ్ ఆర్త్యాభియుక్తాసు చ వర్ణయన్తీ । అకాలకాన్తారవిశీర్ణబన్ధుదుఃఖాన్య్ అసఙ్ఖ్యాని సఖీ సఖీషు
ఇంకొన్ని చోట్ల కన్నీరు తడిసిన కన్నులతో, దుఃఖంతో బాధపడుతున్న వృద్ధ మహిళల్లో, ఒక సఖి మరో సఖికి అడవి లోకాలంలో అకారణంగా ప్రాణాలు పోయిన బంధువుల అనంతమైన బాధలను వివరించేది.
వృద్ధా ప్రవృద్ధోజ్జ్వలబాష్పానేత్ర కన్థావృతా శుష్కకుచా కృశాఙ్గీ । అవగ్రహోగ్రాశనిదగ్ధదేశే తత్రాన్తరాన్తా పరిరోదితీయమ్
వృద్ధురాలు, తీవ్రమైన దుఃఖంతో కన్నీళ్లు కళ్లు నిండిపోతూ, గొంతు ఆగిపోతూ, వక్షోజాలు ఎండిపోయి, శరీరం బలహీనమై, ఆ బాధాగ్నిలో కాలిన చోట మధ్యలో ఏడుస్తూ ఉంది.
హా పుత్ర పుత్రావృతసర్వగాత్ర దినత్రయాభోజనజర్జరాఙ్గ । కృత్తేశునా చర్మణి జీర్ణదేహాత్ కథం క్వ ముక్తా భవతాసవస్ తే
అయ్యో నా కుమారుడా! మూడు రోజులు ఆహారం లేక శరీరం బలహీనమై, గాయాలతో నిండిపోయిన నా శరీరాన్ని చూస్తూ, నీ ప్రాణం ఆ చీలిన, కుళ్లిపోయిన శరీరం నుంచి ఎక్కడ, ఎలా పోయిందో నాకు అర్థం కావడం లేదు.
తాలీలతాలమ్బనమ్ అమ్బుదార్ద్రదన్తాన్తరస్థారుణసత్ఫలస్య । స్మరామి గుఞ్జాఫలదామహేతోః పురస్ స్వవధ్వా రసహాసినస్ తే
నీ భార్యతో కలిసి తీపిగా నవ్వుతూ, తడిగా ఉన్న పళ్ళ మధ్య పండును పట్టుకుని, తాళిపండు ఊగుతూ ఆడిన రోజుల్ని, గుంజపళ్ళ దండను వేసుకున్న దృశ్యాన్ని నేను గుర్తు చేసుకుంటున్నాను.
కదమ్బజమ్బీరలవఙ్గగుఞ్జకుఞ్జాన్తర్ అత్రస్తతరత్తరక్షోః । పశ్యామి పుత్రస్య కదా ను భూయో భయఙ్కరాణ్య్ ఆప్లుతివల్గితాని
కదంబ, జంబీర, లవంగ, గుంజ చెట్ల మధ్య అడవిలో, అడవి జంతువులు తిరిగే ఆ భయంకరమైన ప్రదేశాల్లో, నా కుమారుడు మళ్లీ ఎప్పుడు ఆనందంగా దూకుతూ, ఆడుతూ కనిపిస్తాడో అని ఆశగా చూస్తున్నాను.
న తాని తామ్బూలవిలాసినీనాం ముఖేషు శోభలలితాని సన్తి । తమాలనీలే చిబుకైకదేశే సుతస్య యాన్య్ ఆస్యగతామిషస్య
ఆ తాంబూలాన్ని ముద్దుగా నమిలే స్త్రీల పెదవులపై అలాంటి ఆకర్షణీయమైన ముద్రలు ఉండవు. అవి నా కుమారుని నీలిరంగు చెంపపై కనిపించాయి, అతను తిన్న మాంసం వల్ల వచ్చినవి.
సుతాపి నీతా సహ తేన భర్త్రా యమేన యాస్యా యమునా సమానా । తమాలవల్లీ సహపుష్పగుచ్ఛా సమీరణేనేవ వనేచరేణ
నా కుమార్తెను కూడా భర్త తీసుకెళ్లాడు. ఆమె యమునా నదిలా, యమునా నదిలో కలిసిపోతుంది. అది అడవిలో పువ్వుల గుత్తి గాలిలో ఊగిపోతూ వెళ్లినట్టు, ఆమె కూడా యమునుడి వద్దకు చేరుతుంది.
హా పుత్రి గుఞ్జాఫలదామహారే సమున్నతాభోగపయోధరాఙ్గి । వాతోల్లసత్కజ్జలనీలవర్ణే పర్ణామ్బరే ఽబాధరజే ఽమ్బుదన్తే
అయ్యో నా కుమార్తె! గుంజా పండ్ల హారంతో, ఉబ్బిన అందమైన వక్షోజాలతో, ఆకుల వస్త్రం ధరించి, గాలి తాకిన నీటి నీలిరంగులో మెరిసిపోతూ, మేఘాల అంచున ఎలాంటి ధూళి కలగకుండా ఉన్నావు.
హా రాజపుత్రేన్దుసమాన కాన్త సన్త్యజ్య శుద్ధాన్తవిలాసినీస్ తాః । రతిం ప్రయాతో ఽసి మమాత్మజాయాం న సాపి తే సుస్థిరతామ్ ఉపేతా
అయ్యో రాజకుమార! చంద్రుడిలా ప్రకాశిస్తూ, శుద్ధమైన అందమైన స్త్రీలను వదిలిపెట్టి, నా కుమార్తెతో ఆనందాన్ని వెతికావు. అయినా, ఆమె నీతో స్థిరమైన సంతోషాన్ని పొందలేదు.
సంసారనద్యాస్ స్వతరఙ్గభఙ్గైః క్రియావిలాసైర్ విహితోపహాసైః । కిం నామ తుచ్ఛం న కృతం నృపో ఽసౌ యద్ యోజితః పుక్కసకన్యకాయామ్
ఈ సంసారనదిలో, తనదైన అలల తాకిడితో, వినోదాల పేరుతో ఎన్ని హాస్యాస్పదమైన పనులు జరిగాయో! ఆ రాజు, ఒక పుక్కస కుమార్తెతో కలిసినప్పుడు, ఏ చిన్నదైన పనిని చేయలేదో చెప్పండి.
సా త్రస్తసారఙ్గసమాననేత్రా స తృప్తశార్దూలసమానవీర్యః । ఉభౌ గతావ్ ఏకపదేన నాశమ్ ఆశా సహార్థేన యథా చ హేమ
ఆమె భయపడిన జింక కన్నులవంటి చూపు కలిగి ఉండగా, అతడు తృప్తిగా ఉన్న సింహానికి సమానమైన బలాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. ఇద్దరూ కలిసే ఒక్క అడుగులో నాశనానికి వెళ్లిపోయారు. ఆశ కూడా ధనం కూడా ఎలా ఒక్కసారిగా పోతాయో, అలాగే.
మృతేశ్వరాస్మ్య్ అస్తమితాత్మజాస్మి దుర్దేశయాతాస్మి చ దుర్గతాస్మి । దుర్జాతజాతాస్మి మహాపదాస్మి సాక్షాత్ స్వయం వోన్నమితాపదాస్మి
నేను చనిపోయిన భర్తకు భార్యను, నా పిల్లలు నశించిపోయారు, నేను పరదేశానికి వచ్చాను, దారిద్య్రంలో ఉన్నాను, తక్కువ వంశంలో పుట్టాను, పెద్ద కష్టాల్లో చిక్కుకున్నాను, నా దుస్థితికి నేనే ప్రత్యక్ష సాక్షిని.
నీచావమానప్రభవస్య మన్యోః క్షుధావసన్నస్య కలత్రకస్య । శోకస్య వేగాద్ అనివార్యవృత్తేర్ నార్యస్ సదైకాయతనం వినాథాః
తక్కువగా చూసినవారి అవమానంతో, ఆకలితో అలసిపోయినవారి, కుటుంబ బాధలతో బాధపడినవారి, ఆగని శోకంతో ముంచబడినవారి ఒక్క ఆశ్రయం స్త్రీలే. వాళ్లకు తమ శరీరం తప్ప వేరే దిక్కు ఉండదు.
దైవోపతప్తస్య విబాన్ధవస్య మూఢస్య రూఢస్య మహాధిభూమౌ । యత్ ప్రాణనం తన్ మరణం మహాపద్ యా స్యాన్ మృతిర్ జీవితమ్ ఉత్తమం తత్
విధి చేత బాధపడుతూ, బంధువుల నుంచి వేరుపడి, మూర్ఖత్వంలో, తీవ్రమైన బాధల్లో మునిగిపోయినవాడికి జీవితం మరణంతో సమానమే. అలాంటి దురదృష్టంలో మరణమే ఉత్తమమైన జీవితం అవుతుంది.
జనైర్ విహీనస్య విదేశవృత్తేర్ దుఃఖాన్య్ అనన్తాని సముల్లసన్తి । సహస్రశాఖారససఙ్కులాని తృణాని వర్షాస్వ్ ఇవ పర్వతస్య
మనుషుల సహవాసం లేక, పరదేశంలో జీవించే వాడికి అంతులేని బాధలు ఉద్భవిస్తాయి. వానకాలంలో కొండ మీద వేల కొమ్మలు, గడ్డి పుల్లలు ఎక్కడికక్కడ పెరిగినట్టు, బాధలు కూడిపడతాయి.
ఏవం లపన్తీం స్వకలత్రవృద్ధాం దాసిభిర్ ఆశ్వాస్య నృపస్ స్త్రియం తామ్ । పప్రచ్ఛ కిం వృత్తమ్ ఇహాసి కా చ కా తే సుతా కశ్ చ పతిస్ తవేతి
ఆమెను, తన కుటుంబంతో వృద్ధురాలైన ఆ మహిళను, దాసులతో ఓదార్చిన రాజు, 'ఇక్కడ ఏమైంది? నువ్వెవరు? నీ కుమార్తె ఎవరు? నీ భర్త ఎవరు?' అని అడిగాడు.
ఉవాచ సోద్బాష్పవిలోచనాథ గ్రామస్ త్వ్ అయం పుక్కసఘోషనామా । ఇహాభవత్ పుక్కసకః పతిర్ మే బభూవ తస్యేన్దుసమా సుతైకా
కన్నీళ్లు తడిచిన కళ్లతో ఆమె ఇలా చెప్పింది: 'ఈ ఊరికి పుక్కసగోష అనే పేరు. ఇక్కడే నా భర్త పుక్కసుడు ఉండేవాడు. అతనికి ఒకే ఒక్క కుమార్తె ఉంది, ఆమె చంద్రుడిలా ప్రకాశిస్తోంది.'
సా దైవయోగాత్ పతిమ్ ఇన్దుతుల్యమ్ ఇహాగతం దైవవశేన భూపమ్ । శూన్యే విశీర్ణం మధుకుమ్భమ్ ఆప వనే వరాకీ కరభీ యథైకా
ఆమెకు విధి వల్ల చంద్రుని వంటి భర్త లభించాడు. ఆ రాజు కూడా విధి చేతనే అక్కడికి వచ్చాడు. అడవిలో ఒంటరిగా తిరిగే దురదృష్టవంతమైన ఏనుగు ఆడపిల్ల, ఖాళీగా పగిలిపోయిన తేనెపుటాన్ని కనుగొన్నట్టు, ఆమె కూడా ఒంటరిగా అతని వద్దకు చేరింది.
సా తేన సార్ధం సుచిరం సుఖాని భుక్త్వా ప్రసూతా తనయాం సుతాంశ్ చ । వృద్ధిం గతా కాననకోటరే ఽస్మింస్ తుమ్బీలతా పాదపసంవృతేవ
ఆమె అతనితో చాలాకాలం సుఖంగా గడిపింది. కుమార్తెను, కుమారులను కనింది. ఆ అడవి గుహలో, చెట్టు కింద పెరిగిన సొరకాయ తాడిలా, ఆమె అక్కడే ముదిరింది.
కేనచిత్ త్వ్ అథ కాలేన గ్రామకే ఽస్మిఞ్ జనేశ్వర । అవృష్టిదుఃఖమ్ అభవద్ భీషణం భగ్నమానవమ్
కొంతకాలం తర్వాత, ఓ ప్రజలాధిపతీ, ఆ ఊరిలో భయంకరమైన ఎండపోటు వచ్చి, అందరి మనసును పగిలిపోయేలా బాధించింది.
మహతానేన దుఃఖేన సర్వే తే గ్రామకాజ్ జనాః । వినిర్గత్య గతా దూరం తత్ర పఞ్చత్వమ్ ఆగతాః
ఆ పెద్ద బాధ వల్ల ఆ ఊరిలోని ప్రజలంతా ఊరిని వదిలి దూరంగా వెళ్లిపోయారు. అక్కడే వారు ప్రాణాలు కోల్పోయారు.
తేనేమా దుఃఖభాగిన్యశ్ శూన్యా వయమ్ ఇహ ప్రభో । శోచ్యాశ్ శోచామ ఉద్బాష్పమ్ ఆచాన్తేక్షణవారయః
ఈ కారణంగా, ప్రభూ, మేము ఇక్కడ మిగిలినవాళ్ళం బాధను అనుభవిస్తున్నాం. మేము దయనీయులమై, కన్నీళ్లు పట్టలేక ఏడుస్తున్నాం.
ఇత్య్ ఆకర్ణ్యాఙ్గనావక్త్రాద్ రాజా విస్మయమ్ ఆగతః । మన్త్రిణాం ముఖమ్ ఆలోక్య చిత్రార్పిత ఇవాభవత్
ఇలా ఆ మహిళల నోట వినగానే రాజు ఆశ్చర్యంతో నిండిపోయాడు. తన మంత్రి ముఖాలను చూచి, అతడు ఒక అద్భుత చిత్రాన్ని చూసినట్టు అయిపోయాడు.
భూయో విచారయామ్ ఆస తద్ ఆశ్చర్యమ్ అనుత్తమమ్ । భూయో భూయశ్ చ పప్రచ్ఛ బభూవాశ్చర్యవాన్ అతి
ఆ అద్భుత సంఘటనను రాజు మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచిస్తూ, వారిని పునఃపునః అడుగుతూ, మరింత ఆశ్చర్యపోతూ ఉన్నాడు.
తేషాం సముచితైర్ మానసమ్మానైర్ దుఃఖసఙ్క్షయమ్ । కృత్వా కరుణయావిద్ధో దృష్టలోకపరావరః
వారి మనసుకు తగిన గౌరవంతో, కరుణతో నిండిన రాజు, లోకాన్ని అన్ని విధాలా చూచి, వారి బాధను తీరుస్తూ ఆదరించాడు.
స్థిత్వా తత్ర చిరం కాలం విమృశ్య నియతేర్ గతీః । ఆజగామ పురం పౌరైర్ వన్దితః ప్రవివేశ చ
అతడు అక్కడ చాలా కాలం ఉండి, విధి మార్గాలను ఆలోచించి, పౌరులు గౌరవంగా స్వాగతించగా పట్టణానికి తిరిగి వచ్చి లోపలికి ప్రవేశించాడు.