ఆదర్శనగరాకారే మృగతృష్ణామ్బుభాస్వరే । ద్విచన్ద్రవిభ్రమాభాసే సర్గే ఽస్మిన్ కేవ సత్యతా
ఈ సృష్టి అద్దంలో పట్టణం కనిపించడంలా, మృగతృష్ణలో నీటి మెరుపులా, లేదా రెండు చంద్రులు కనిపించడంలా భ్రమతో ఉంది. ఇలాంటి లోకంలో నిజమైన వాస్తవం ఎక్కడ ఉంది?
మాయాచూర్ణపరిక్షేపాద్ యథా వ్యోమ్ని పురభ్రమః । తథా సంవిది సంసారస్ సారో ఽసారశ్ చ భాసతే
మాయా పొడి చల్లితే ఆకాశంలో ఊహా నగరం కనిపించడంలా, మనసులో కూడా సంసారం యొక్క సారం, అసారం రెండూ భ్రమగా కనిపిస్తాయి.
యావద్ విచారదహనేన సమూలదాహం దగ్ధా న జర్జరలతేవ బలాద్ అవిద్యా । శాఖాప్రతానగహనా గహనాని తావన్ నానావిధాని సుఖదుఃఖవనాని సూతే
విచారణ అనే అగ్ని ద్వారా మూలంతో కూడిన అవిద్యను పూర్తిగా కాల్చివేయకపోతే, ఆ అవిద్య దట్టమైన కొమ్మలు, పొదలతో ఎన్నో రకాల సుఖదుఃఖాల అరణ్యాలను సృష్టిస్తూనే ఉంటుంది.
హేమోర్మికాదివన్ మిథ్యా కచితాయాః క్షయోన్ముఖమ్ । త్వమ్ అహన్త్వమ్ అవిద్యాయాశ్ శృణు రాఘవ కీదృశమ్
ఓ రాఘవా, బంగారు అలల వలె అబద్ధంగా ఏర్పడిన అజ్ఞానం ఎలా క్రమంగా నశించిపోతుందో, 'నేను', 'నాది' అనే భావాలు ఎలా మాయమవుతాయో విను.
లవణో ఽసౌ మహీపాలస్ తదా దృష్ట్వా తథా భ్రమమ్ । ద్వితీయే దివసే గన్తుం ప్రవృత్తస్ తాం మహాటవీమ్
ఆ రాజు లవణుడు, అలా అయోమయం చూశాక, రెండవ రోజు ఆ మహావనంలోకి వెళ్లేందుకు బయలుదేరాడు.
యత్ తద్ దృష్టం మయా దుఃఖమ్ అరణ్యానీం స్మరామి తామ్ । చిత్తాదర్శగతా చిత్త్వాత్ కదాచిల్ లభ్యతే చ సా
ఆ అడవిలో నేను చూసిన బాధ ఇప్పటికీ గుర్తొస్తుంది; అది మనసు అద్దంలో అప్పుడప్పుడు కనిపిస్తుంది, కొన్నిసార్లు అనుభూతి కూడా అవుతుంది.
ఇతి నిశ్చిత్య సచివైస్ స యయౌ దక్షిణాపథమ్ । పునర్ దిగ్విజయాయైవ ప్రాప విన్ధ్యమహీధరమ్
అలా మంత్రులతో కలిసి నిర్ణయించుకుని, అతడు దక్షిణ దిశగా ప్రయాణమయ్యాడు; మళ్లీ దిక్విజయానికి వింద్యపర్వతాలను చేరుకున్నాడు.
పూర్వదక్షిణపాశ్చాత్యమహార్ణవతటస్థలీమ్ । బభ్రామ కౌతుకాత్ సర్వాం వ్యోమవీథీమ్ ఇవోష్ణరుక్
ఆతడు ఆసక్తితో తూర్పు, దక్షిణ, పడమర వైపులా ఉన్న మహాసముద్ర తీరప్రాంతమంతా సూర్యుడు ఆకాశంలో ప్రయాణించే మార్గంలా తిరిగాడు.
అథైకస్మిన్ ప్రదేశే తాం భిత్తావ్ ఇవ పురోగతామ్ । దదర్శోగ్రామ్ అరణ్యానీం పరలోకమహీమ్ ఇవ
ఒక చోట, తన ముందుగా ఉన్న ఆ అడవిని గోడలా, పరలోక భూమిలా చూశాడు.
సర్వత్ర విహరంస్ తాంస్ తాన్ వృత్తాన్తాన్ సకలాన్ అపి । దృష్టవాన్ దృష్టవాంశ్ చైవ జ్ఞాతవాంశ్ చ విసిస్మయే
అతడు ఎక్కడికక్కడ తిరుగుతూ, అక్కడ జరిగిన అన్ని సంఘటనలను చూశాడు, గ్రహించాడు, వాటిని తెలుసుకుని ఆశ్చర్యపోయాడు.
తాన్ పరిజ్ఞాతవాంశ్ చాసీద్ వ్యాధాన్ పుక్కసజాన్ పురః । విస్మయాకులయా బుద్ధ్యా భూయో బభ్రామ సమ్భ్రమీ
ఆయన తన ముందున్న వ్యాధులను, పుక్కసులను కూడా గుర్తించాడు. ఆశ్చర్యంతో నిండిన మనసుతో మరింత అయోమయంగా తిరిగాడు.
అథ ప్రాప మహాటవ్యాః పర్యన్తే ధూమధూసరమ్ । తమ్ ఏవ గ్రామకం యస్మిన్ సో ఽభవత్ పుష్టపుక్కసః
అతడు పొగతో, దుమ్ముతో నిండిన ఆ మహా అటవీ చివరికి చేరి, తాను ఒకప్పుడు బాగా జీవించిన పుక్కసుల గ్రామానికే వచ్చాడు.
తత్రాపశ్యజ్ జనాంస్ తాంస్ తాంస్ స్త్రియస్ తాస్ తాః కుటీరికాః । తాన్ ఆరామాఞ్ జలాధారాంస్ తాంస్ తాంశ్ చ వసుధాతటాన్
అక్కడ అతడు ఆ మనుష్యులను, ఆ మహిళలను, ఆ చిన్న గుడిసెలను, ఆ తోటలను, ఆ నీటి ప్రవాహాలను, ఆ పొలాలను చూశాడు.
తం చాకాణ్డపరిభ్రంశం తాన్ వృక్షాంస్ తాన్ వృతివ్రజాన్ । తాంస్ తథైవ సముద్దేశాంస్ తద్వృత్తాన్తైకలాఞ్ఛితాన్
అతడికి అక్కడ అకస్మాత్తుగా జరిగిన నాశనం, ఆ చెట్లు, ఆ పశువుల మందలు, అక్కడ జరిగిన సంఘటనల గుర్తులు ఉన్న ఆ ప్రదేశాలు కనిపించాయి.
అన్యాసు వృద్ధాసు సబాష్పనేత్రాస్వ్ ఆర్త్యాభియుక్తాసు చ వర్ణయన్తీ । అకాలకాన్తారవిశీర్ణబన్ధుదుఃఖాన్య్ అసఙ్ఖ్యాని సఖీ సఖీషు
ఇంకొన్ని చోట్ల కన్నీరు తడిసిన కన్నులతో, దుఃఖంతో బాధపడుతున్న వృద్ధ మహిళల్లో, ఒక సఖి మరో సఖికి అడవి లోకాలంలో అకారణంగా ప్రాణాలు పోయిన బంధువుల అనంతమైన బాధలను వివరించేది.
వృద్ధా ప్రవృద్ధోజ్జ్వలబాష్పానేత్ర కన్థావృతా శుష్కకుచా కృశాఙ్గీ । అవగ్రహోగ్రాశనిదగ్ధదేశే తత్రాన్తరాన్తా పరిరోదితీయమ్
వృద్ధురాలు, తీవ్రమైన దుఃఖంతో కన్నీళ్లు కళ్లు నిండిపోతూ, గొంతు ఆగిపోతూ, వక్షోజాలు ఎండిపోయి, శరీరం బలహీనమై, ఆ బాధాగ్నిలో కాలిన చోట మధ్యలో ఏడుస్తూ ఉంది.
హా పుత్ర పుత్రావృతసర్వగాత్ర దినత్రయాభోజనజర్జరాఙ్గ । కృత్తేశునా చర్మణి జీర్ణదేహాత్ కథం క్వ ముక్తా భవతాసవస్ తే
అయ్యో నా కుమారుడా! మూడు రోజులు ఆహారం లేక శరీరం బలహీనమై, గాయాలతో నిండిపోయిన నా శరీరాన్ని చూస్తూ, నీ ప్రాణం ఆ చీలిన, కుళ్లిపోయిన శరీరం నుంచి ఎక్కడ, ఎలా పోయిందో నాకు అర్థం కావడం లేదు.
తాలీలతాలమ్బనమ్ అమ్బుదార్ద్రదన్తాన్తరస్థారుణసత్ఫలస్య । స్మరామి గుఞ్జాఫలదామహేతోః పురస్ స్వవధ్వా రసహాసినస్ తే
నీ భార్యతో కలిసి తీపిగా నవ్వుతూ, తడిగా ఉన్న పళ్ళ మధ్య పండును పట్టుకుని, తాళిపండు ఊగుతూ ఆడిన రోజుల్ని, గుంజపళ్ళ దండను వేసుకున్న దృశ్యాన్ని నేను గుర్తు చేసుకుంటున్నాను.
కదమ్బజమ్బీరలవఙ్గగుఞ్జకుఞ్జాన్తర్ అత్రస్తతరత్తరక్షోః । పశ్యామి పుత్రస్య కదా ను భూయో భయఙ్కరాణ్య్ ఆప్లుతివల్గితాని
కదంబ, జంబీర, లవంగ, గుంజ చెట్ల మధ్య అడవిలో, అడవి జంతువులు తిరిగే ఆ భయంకరమైన ప్రదేశాల్లో, నా కుమారుడు మళ్లీ ఎప్పుడు ఆనందంగా దూకుతూ, ఆడుతూ కనిపిస్తాడో అని ఆశగా చూస్తున్నాను.
న తాని తామ్బూలవిలాసినీనాం ముఖేషు శోభలలితాని సన్తి । తమాలనీలే చిబుకైకదేశే సుతస్య యాన్య్ ఆస్యగతామిషస్య
ఆ తాంబూలాన్ని ముద్దుగా నమిలే స్త్రీల పెదవులపై అలాంటి ఆకర్షణీయమైన ముద్రలు ఉండవు. అవి నా కుమారుని నీలిరంగు చెంపపై కనిపించాయి, అతను తిన్న మాంసం వల్ల వచ్చినవి.
సుతాపి నీతా సహ తేన భర్త్రా యమేన యాస్యా యమునా సమానా । తమాలవల్లీ సహపుష్పగుచ్ఛా సమీరణేనేవ వనేచరేణ
నా కుమార్తెను కూడా భర్త తీసుకెళ్లాడు. ఆమె యమునా నదిలా, యమునా నదిలో కలిసిపోతుంది. అది అడవిలో పువ్వుల గుత్తి గాలిలో ఊగిపోతూ వెళ్లినట్టు, ఆమె కూడా యమునుడి వద్దకు చేరుతుంది.
హా పుత్రి గుఞ్జాఫలదామహారే సమున్నతాభోగపయోధరాఙ్గి । వాతోల్లసత్కజ్జలనీలవర్ణే పర్ణామ్బరే ఽబాధరజే ఽమ్బుదన్తే
అయ్యో నా కుమార్తె! గుంజా పండ్ల హారంతో, ఉబ్బిన అందమైన వక్షోజాలతో, ఆకుల వస్త్రం ధరించి, గాలి తాకిన నీటి నీలిరంగులో మెరిసిపోతూ, మేఘాల అంచున ఎలాంటి ధూళి కలగకుండా ఉన్నావు.
హా రాజపుత్రేన్దుసమాన కాన్త సన్త్యజ్య శుద్ధాన్తవిలాసినీస్ తాః । రతిం ప్రయాతో ఽసి మమాత్మజాయాం న సాపి తే సుస్థిరతామ్ ఉపేతా
అయ్యో రాజకుమార! చంద్రుడిలా ప్రకాశిస్తూ, శుద్ధమైన అందమైన స్త్రీలను వదిలిపెట్టి, నా కుమార్తెతో ఆనందాన్ని వెతికావు. అయినా, ఆమె నీతో స్థిరమైన సంతోషాన్ని పొందలేదు.
సంసారనద్యాస్ స్వతరఙ్గభఙ్గైః క్రియావిలాసైర్ విహితోపహాసైః । కిం నామ తుచ్ఛం న కృతం నృపో ఽసౌ యద్ యోజితః పుక్కసకన్యకాయామ్
ఈ సంసారనదిలో, తనదైన అలల తాకిడితో, వినోదాల పేరుతో ఎన్ని హాస్యాస్పదమైన పనులు జరిగాయో! ఆ రాజు, ఒక పుక్కస కుమార్తెతో కలిసినప్పుడు, ఏ చిన్నదైన పనిని చేయలేదో చెప్పండి.
సా త్రస్తసారఙ్గసమాననేత్రా స తృప్తశార్దూలసమానవీర్యః । ఉభౌ గతావ్ ఏకపదేన నాశమ్ ఆశా సహార్థేన యథా చ హేమ
ఆమె భయపడిన జింక కన్నులవంటి చూపు కలిగి ఉండగా, అతడు తృప్తిగా ఉన్న సింహానికి సమానమైన బలాన్ని కలిగి ఉండేవాడు. ఇద్దరూ కలిసే ఒక్క అడుగులో నాశనానికి వెళ్లిపోయారు. ఆశ కూడా ధనం కూడా ఎలా ఒక్కసారిగా పోతాయో, అలాగే.
మృతేశ్వరాస్మ్య్ అస్తమితాత్మజాస్మి దుర్దేశయాతాస్మి చ దుర్గతాస్మి । దుర్జాతజాతాస్మి మహాపదాస్మి సాక్షాత్ స్వయం వోన్నమితాపదాస్మి
నేను చనిపోయిన భర్తకు భార్యను, నా పిల్లలు నశించిపోయారు, నేను పరదేశానికి వచ్చాను, దారిద్య్రంలో ఉన్నాను, తక్కువ వంశంలో పుట్టాను, పెద్ద కష్టాల్లో చిక్కుకున్నాను, నా దుస్థితికి నేనే ప్రత్యక్ష సాక్షిని.
నీచావమానప్రభవస్య మన్యోః క్షుధావసన్నస్య కలత్రకస్య । శోకస్య వేగాద్ అనివార్యవృత్తేర్ నార్యస్ సదైకాయతనం వినాథాః
తక్కువగా చూసినవారి అవమానంతో, ఆకలితో అలసిపోయినవారి, కుటుంబ బాధలతో బాధపడినవారి, ఆగని శోకంతో ముంచబడినవారి ఒక్క ఆశ్రయం స్త్రీలే. వాళ్లకు తమ శరీరం తప్ప వేరే దిక్కు ఉండదు.
దైవోపతప్తస్య విబాన్ధవస్య మూఢస్య రూఢస్య మహాధిభూమౌ । యత్ ప్రాణనం తన్ మరణం మహాపద్ యా స్యాన్ మృతిర్ జీవితమ్ ఉత్తమం తత్
విధి చేత బాధపడుతూ, బంధువుల నుంచి వేరుపడి, మూర్ఖత్వంలో, తీవ్రమైన బాధల్లో మునిగిపోయినవాడికి జీవితం మరణంతో సమానమే. అలాంటి దురదృష్టంలో మరణమే ఉత్తమమైన జీవితం అవుతుంది.
జనైర్ విహీనస్య విదేశవృత్తేర్ దుఃఖాన్య్ అనన్తాని సముల్లసన్తి । సహస్రశాఖారససఙ్కులాని తృణాని వర్షాస్వ్ ఇవ పర్వతస్య
మనుషుల సహవాసం లేక, పరదేశంలో జీవించే వాడికి అంతులేని బాధలు ఉద్భవిస్తాయి. వానకాలంలో కొండ మీద వేల కొమ్మలు, గడ్డి పుల్లలు ఎక్కడికక్కడ పెరిగినట్టు, బాధలు కూడిపడతాయి.
ఏవం లపన్తీం స్వకలత్రవృద్ధాం దాసిభిర్ ఆశ్వాస్య నృపస్ స్త్రియం తామ్ । పప్రచ్ఛ కిం వృత్తమ్ ఇహాసి కా చ కా తే సుతా కశ్ చ పతిస్ తవేతి
ఆమెను, తన కుటుంబంతో వృద్ధురాలైన ఆ మహిళను, దాసులతో ఓదార్చిన రాజు, 'ఇక్కడ ఏమైంది? నువ్వెవరు? నీ కుమార్తె ఎవరు? నీ భర్త ఎవరు?' అని అడిగాడు.