పరిపక్వం సమాలోక్య జరాక్షారవిధూసరమ్ । శిరఃకుష్మాణ్డకం భుఙ్క్తే పుంసః కాలః కిలేశ్వరః
పండిన గుమ్మడికాయలా వృద్ధాప్యపు బూడిదతో నలుపు పడ్డ తలని చూసి, బాధలకు అధిపతి అయిన కాలం దాన్ని మింగేస్తాడు.
జరాజహ్నుసుతోద్యుక్తా మూలాన్య్ అస్య నికృన్తతి । శరీరతీరవృక్షస్య చలస్యాయూంషి సత్వరమ్
వృద్ధాప్యం, యముని కుమార్తె సహాయంతో, ఈ శరీరమనే వృక్షానికి వేర్లను త్వరగా కోసేస్తుంది; దాంతో ప్రాణశక్తి కదిలిపోతుంది.
జరామార్జారికా భుక్తయౌవనాఖుతయైధితా । పరమ్ ఉల్లాసమ్ ఆయాతి శరీరామిషగర్ధినీ
యవ్వనాన్ని తినేసి, బాధల అగ్ని రాజేసిన వృద్ధాప్యం, శరీర మాంసాన్ని తినాలని ఆశతో పరమ ఆనందంగా వస్తుంది.
కాచిద్ అస్తి జగత్య్ అస్మిన్ నామఙ్గలకరీ తథా । యథా జరాక్రోశకరీ దేహజఙ్గలజమ్బుకీ
ఈ లోకంలో శరీరమనే అడవిలో నక్కలా, విలాపంతో అరుస్తూ, వృద్ధాప్యంలా అశుభకరం మరొకటి లేదు.
కాసశ్వాసససీత్కారా దుఃఖధూమతమోమయీ । జరాజ్వాలా జ్వలత్య్ ఏషా యయాసౌ దగ్ధ ఏవ హి
దగ్గు, ఊపిరి తీసుకోలేకపోవడం, నిట్టూర్పులు—ఇవి బాధల పొగతో, చీకటితో కూడిన వృద్ధాప్యపు అగ్ని. ఈ అగ్నిలోనే మనిషి పూర్తిగా కాలిపోతాడు.
జరసా వక్రతామ్ ఏతి శుక్లావయవపల్లవా । తాత తన్వీ తనుర్ నౄణాం లతా పుష్పానతా యథా
తండ్రి! ఒకప్పుడు తెల్లగా, నాజూగ్గా ఉన్న మనిషి శరీరం వృద్ధాప్యంతో వంకరగా మారిపోతుంది. పుష్పాలతో నిండిన వల్లి ఎలా వంగిపోతుందో, అలాగే.
జరాకర్పూరధవలం దేహకర్పూరపాదపమ్ । మునే మరణమాతఙ్గో నూనమ్ ఉద్ధరతి క్షణాత్
వృద్ధాప్యపు కర్పూరంలా తెల్లగా మారిన ఈ శరీరాన్ని, మహర్షీ! మరణమనే ఏనుగు ఒక్క క్షణంలో ఎత్తుకుపోతుంది.
మరణస్య మునే రాజ్ఞో జరాధవలచామరా । ఆగచ్ఛతో ఽగ్రే నిర్యాతి స్వాధివ్యాధిపతాకినీ
మహర్షీ! మరణం రాజు లాంటిది. వృద్ధాప్యపు తెల్ల చామరా అతడికి ముందుగా ఊదుతూ వస్తుంది. వ్యాధి అనే జెండా కూడా ముందే ఎగురుతుంది.
న జితాశ్ శత్రుభిస్ సఙ్ఖ్యే యే నిష్పిష్టాద్రికోటయః । తే జరాజీర్ణరాక్షస్యా పశ్యాశు విజితా మునే
ఓ మునీశ్వరా! యుద్ధంలో శత్రువులు ఓడించలేకపోయిన వారు, కొండ కోటలు కూడా పగలగొట్టిన వారు, వారిని ఈ ముసలితన రాక్షసి ఎంత త్వరగా జయించేస్తుందో చూడండి.
జరాతుషారధవలే శరీరసదనాన్తరే । శక్నువన్త్య్ అక్షశిశవస్ స్పన్దితుం న మనాగ్ అపి
ముసలితనపు మంచుతెరతో తెల్లబడిన ఈ శరీర గృహంలో, కన్నుల మణులు కూడా కదలడానికి తక్కువైనా శక్తి ఉండదు.
సంసారసంసృతేర్ అస్యా గన్ధకుట్యాశ్ శిరోగతా । దేహయష్ట్యా జరానామ్నీ చామరశ్రీర్ విరాజతే
ఈ సంసార సుగంధ గదిలో, శరీర రూపపు తలపై ముసలితనమనే చామరపు కిరీటం ప్రకాశిస్తోంది.
జరాచన్ద్రోదయసితే శరీరనగరే స్థితే । క్షణాద్ వికాసమ్ ఆయాతి మునే మరణకైరవమ్
ఓ మునీశ్వరా! శరీరనగరంలో ముసలితన చంద్రుడు ఉదయించినప్పుడు, మరణం అనే కలువ ఒక్క క్షణంలో వికసిస్తుంది.
జరాసుధాలేపసితే శరీరాన్తఃపురాన్తరే । అశక్తిర్ ఆర్తిర్ ఆపచ్ చ తిష్ఠన్తి సుఖమ్ అఙ్గనాః
వృద్ధాప్యపు మందుతో పూతపెట్టిన ఈ శరీరమనే మహల్లో, బలహీనత, బాధ, అపాయాలు — ఇవన్నీ సుఖాన్ని అనుసరించే స్నేహితుల్లా నిలిచి ఉంటాయి.
అభావాగ్రేసరా యత్ర జరా జయతి జన్తుషు । కస్ తత్రేహ సమాశ్వాసో మమ మన్దమతేర్ మునే
వృద్ధాప్యం ముందుగా నడిపించే చోట జీవుల్లో అది పైచేయి సాధించినప్పుడు, ఓ మునీశ్వరా, నా వంటి మాంద్యబుద్ధికి ఇక్కడ ఏమాత్రం ఆనందం లభించగలదు?
కిం తేన దుర్జీవితదుర్గ్రహేణ జరాం గతేనాపి హి జీవ్యతే యత్ । జరా జగత్యామ్ అజితా నరాణాం సర్వైషణాస్ తాత తిరస్కరోతి
ఈ కష్టమైన, ఇబ్బందికరమైన జీవితం గట్టిగా పట్టుకుని వృద్ధాప్యాన్ని చేరుకున్నా, దాంతో ఏమి లాభం? ఎందుకంటే, ఈ లోకంలో వృద్ధాప్యం ఎవరికీ జయించనిది; అది మనుషుల అన్ని ఆశయాలనూ తండ్రీ, త్రోసిపడేస్తుంది.
వికల్పకల్పనానల్పకల్పితైర్ అల్పబుద్ధిభిః । భేదైర్ ఉద్ధురతాం నీతస్ సంసారకుహకభ్రమః
తక్కువ జ్ఞానమున్నవారు ఊహించుకున్న ఎన్నో భేదాలతో, ఆలోచనల కల్పనల వల్ల సంసారమనే మాయా భ్రమ కలకలమవుతుంది.
సతాం కథమ్ ఇవాస్థేహ జాయతే జాలపఞ్జరే । బాలా ఏవాత్తుమ్ ఇచ్ఛన్తి ఫలం మకురబిమ్బితమ్
పండితులకు ఈ లోకంలో మమకారం ఎలా కలుగుతుంది? అది వలలో చిక్కుకున్నట్టు ఉంటుంది. అద్దంలో కనిపించే పండును తినాలని చిన్నపిల్లలు ఆశపడినట్టే, అవివేకులు మాత్రమే అలాంటి మాయలో పడతారు.
ఇహాపి విద్యతే యైషా పేలవా సుఖభావనా । ఆఖుస్ తన్తుమ్ ఇవాశేషం కాలస్ తామ్ అపి కృన్తతి
ఇక్కడ కూడా సుఖం అనే బలహీనమైన భావన ఉంది. కానీ ఎలుక దారం కోసినట్టు, కాలం ఆ సుఖాన్ని పూర్తిగా నశింపజేస్తుంది.
న తద్ అస్తీహ యద్ అయం కాలస్ సకలఘస్మరః । గ్రసతే న జగజ్జాతం మహాబ్ధిమ్ ఇవ వాడవః
ఈ లోకంలో కాలం అన్నింటినీ మింగేసే శక్తివంతుడు. సముద్రంలో వడవాగ్ని నీటిని పీల్చినట్టు, లోకంలో పుట్టినదంతా కాలం మింగేస్తుంది.
సమస్తసామాన్యతయా భీమః కాలో మహేశ్వరః । దృశ్యసత్తామ్ ఇమాం సర్వాం కవలీకర్తుమ్ ఉద్యతః
కాలం భయంకరమైనది, పరమేశ్వరుడిలా అన్నింటినీ కప్పేసే శక్తి కలది. కనబడే ఈ సృష్టిని మొత్తం మింగేయడానికి సిద్ధంగా ఉంది.
మహతామ్ అపి నో దేవః ప్రతిపాలయతి క్షణాత్ । కాలః కవలితానన్తవిశ్వో విశ్వాత్మతాం గతః
ప్రభూ, ఎంత గొప్పవాళ్లైనా ఒక్క క్షణం కూడా కాలం వదలదు. అంతులేని విశ్వాన్ని మింగేసిన కాలమే ఇప్పుడు ఈ సృష్టికి ప్రాణంగా మారింది.
యుగవత్సరకల్పాఖ్యైః కిఞ్చిత్ ప్రకటతాం గతః । రూపైర్ అలక్ష్యరూపాత్మా సర్వమ్ ఆక్రమ్య తిష్ఠతి
కాలం యుగాలు, సంవత్సరాలు, కల్పాలు అనే రూపాల్లో కొంత స్పష్టంగా కనిపించినా, దాని అసలు స్వరూపం ఎవరికీ కనిపించదు. అది అన్నిటినీ ఆవరించి, ఎక్కడైనా ఉంటుంది.
యే రమ్యా యే శుభారమ్భాస్ సుమేరుగురవో ఽపి యే । కాలేన వినిగీర్ణాస్ తే కరభేణేవ పన్నగాః
ఎవరైనా ఆనందంగా ఉన్నవారు, శుభకార్యాలు ప్రారంభించినవారు, సుమేరు పర్వతం లాంటి గొప్పవారు అయినా, వారందరినీ కాలం చిన్న ఏనుగు పాములను మింగినట్టు మింగేస్తుంది.
నిర్దయః కఠినః క్రూరః కర్కశః కృపణో ఽధమః । న తద్ అస్తి యద్ అద్యాపి న కాలో నిగిరత్య్ అయమ్
కాలం దయ లేకుండా, కఠినంగా, క్రూరంగా, కఠోరంగా, దయలేని వాడిగా, నీచంగా వ్యవహరిస్తుంది. ఇప్పటికీ కాలం మింగనిది ఏదీ లేదు.
కాలః కవలనైకాన్తమతిర్ అత్తి గిరీన్ అపి । అనన్తైర్ అపి భోగౌఘైర్ నాయం తృప్తో మహాశనః
కాలం అన్నింటినీ మింగడమే లక్ష్యంగా ఉండి, కొండలని కూడా తినేస్తుంది. ఎన్నో రకాల ఆనందాలను అనుభవించినా, ఈ పెద్ద ఆకలి ఉన్నది ఎప్పుడూ తృప్తి చెందదు.
హరత్య్ అయం నాశయతి కరోత్య్ అత్తి నిహన్తి చ । కాలస్ సంసారనృత్యే హి నానారూపైర్ యథా నటః
ఇది తీసుకుంటుంది, నాశనం చేస్తుంది, సృష్టిస్తుంది, మింగేస్తుంది, చంపేస్తుంది కూడా. కాలం ఈ సంసార నాట్యంలో నటుడిలా色色 రూపాల్లో ప్రవర్తిస్తుంది.
భినత్తి ప్రవిభాగస్థో భూతబీజాన్య్ అనారతమ్ । జగత్య్ అసత్తయా చఞ్చ్వా దాడిమాని యథా శుకః
ఇది ఎప్పటికీ ఆగకుండా, భూతబీజాలను విడదీస్తూ, ఈ లోకంలో అసత్యమైన ముక్కుతో, మామిడిపండు పళ్ళను పిచ్చుక చీల్చినట్టు విరగదీస్తుంది.
శుభాశుభవిషాణాగ్రవిలూనజనపల్లవః । స్ఫూర్జతి స్ఫీతజనతాజీవరాజీవినీగజః
శుభాశుభ ఫలితాల కొమ్ములతో జనుల కొమ్మలను త్రుంచి, జీవరాశుల గుంపుల్లో గొప్ప ఏనుగులా కాలం ప్రకాశిస్తుంది.
విరిఞ్చమజ్జబ్రహ్మాణ్డబృహద్బిల్వఫలద్రుమమ్ । బ్రహ్మకాననమ్ ఆభోగి పరమ్ ఆవృత్య తిష్ఠతి
బ్రహ్మదేవుని అరణ్యంలో, విశాలమైన బ్రహ్మాండాన్ని ఫలంగా కలిగిన గొప్ప చెట్టు ఉంది. ఆ చెట్టును పరమమైన సర్పం చుట్టుముట్టి, అక్కడే నిలిచి ఉంది.
యామినీభ్రమరీపూర్ణా రచయన్ దినమఞ్జరీః । వర్షకల్పకలావల్లీర్ న కదాచన ఖిద్యతే
ఆ చెట్టు, రాత్రి తేనెటీగలతో నిండిపోయి, పగలు పువ్వుల దండలు, కాలకాలాల వల్లెలు అల్లుతూ, ఎప్పుడూ అలసిపోదు.