శాస్త్రసజ్జనసమ్పర్కవైరాగ్యాభ్యాసపూర్వకమ్ । సదాచారప్రవృత్తిర్ యా ప్రోచ్యతే సా విచారణా
శాస్త్రాలు, సద్జనులతో కలిసినప్పుడు, విరక్తి మరియు సాధనతో కూడిన మంచి ప్రవర్తన కలిగితే, దానిని 'విచారణ' అని అంటారు.
విచారణాశుభేచ్ఛాభ్యామ్ ఇన్ద్రియార్థేష్వ్ అరక్తతా । యత్రాశాతనుతాభావాత్ ప్రోచ్యతే తనుమానసా
విచారణ, శుభేచ్ఛ వల్ల ఇంద్రియ విషయాలలో ఆసక్తి లేకుండా, కోరికలు తగ్గిపోయినప్పుడు, దానిని 'మనస్సు సన్నగా అవడం' అని అంటారు.
భూమికాత్రితయాభ్యాసాచ్ చిత్తే ఽర్థవిరతేర్ వశాత్ । సత్త్వాత్మని స్థితే శుద్ధే సత్త్వాపత్తిర్ ఉదాహృతా
ఈ మూడు స్థితుల సాధన వల్ల, మనస్సులో విషయాలపై ఆసక్తి తగ్గి, స్వచ్ఛమైన స్వరూపంలో నిలిచినప్పుడు, దానిని 'శుద్ధతలో స్థిరపడడం' అని అంటారు.
దశాచతుష్టయాభ్యాసాద్ అసంసఙ్గఫలేన వై । రూఢసత్త్వచమత్కారా ప్రోక్తాసంసక్తినామికా
పదహారుసారమైన సాధనను నిరంతరం ఆచరించటం వల్ల, మనసులో అనురాగం లేకుండా ఉండటం అనే ఫలితంతో, శుద్ధమైన స్వభావంలో అద్భుతమైన స్థిరత కలుగుతుంది. దీనినే అనాసక్తి స్థితి అంటారు.
భూమికాపాఞ్చకాభ్యాసాత్ స్వాత్మారామతయా దృఢమ్ । ఆభ్యన్తరాణాం బాహ్యానాం పదార్థానామ్ అభావనాత్
ఐదు స్థితుల సాధనతో, తనలో తానే ఆనందంగా ఉండటం, లోపలి లేదా బయట ఉన్న వస్తువులను మనసులో ఊహించకపోవడం వల్ల ఈ స్థితి సులభంగా సాధ్యమవుతుంది.
పరప్రయుక్తేన చిరం ప్రయత్నేనార్థబోధనాత్ । పదార్థాభావనానామ్నీ షష్ఠీ సఞ్జాయతే గతిః
ఇంకొకరి ప్రేరణతో, దీర్ఘకాలం శ్రమతో వస్తువుల అసలు అర్థాన్ని తెలుసుకోవటంలో ప్రయత్నించటం వల్ల, 'వస్తువులను ఊహించకపోవడం' అనే ఆరో స్థితి కలుగుతుంది.
భూమిషట్కచిరాభ్యాసాద్ భేదస్యానుపలమ్భతః । యత్ స్వభావైకనిష్ఠత్వం సా జ్ఞేయా తుర్యగా గతిః
ఆరు స్థితులను దీర్ఘకాలం సాధన చేయటం, ఏవైనా భేదాలు కనిపించకపోవటం వల్ల, తన సహజ స్వరూపంలో స్థిరంగా ఉండటం కలుగుతుంది. దీనినే తురీయ స్థితి అంటారు.
ఏషా హి జీవన్ముక్తేషు తుర్యావస్థేహ విద్యతే । విదేహముక్తవిషయం తుర్యాతీతమ్ అతః పరమ్
జీవన్ముక్తులలో ఇది నాలుగవ స్థితి. దీని తరువాత, శరీరం విడిచినవారికి సంబంధించిన తూర్యాతీత స్థితి ఉంది.
యే హి నామ మహాభాగాస్ సప్తమీం భూమికామ్ ఇతాః । ఆత్మారామా మహాత్మానస్ తే మహత్ పదమ్ ఆగతాః
ఎవరైతే అదృష్టవంతులు, ఆత్మలో ఆనందించే మహాత్ములు, ఏడవ స్థాయిని చేరతారో వారు పరమ పదాన్ని పొందుతారు.
జీవన్ముక్తా న మజ్జన్తి సుఖదుఃఖరసస్థితౌ । ప్రాకృతేనార్యకార్యేణ కించిత్ కుర్వన్తి వా న వా
జీవన్ముక్తులు సుఖం లేదా దుఃఖం అనుభూతిలో మునిగిపోరు. సహజంగా లేదా శ్రేయస్సు కోసం వారు పని చేయవచ్చు లేదా చేయకపోవచ్చు.
పార్శ్వస్థా బోధితాస్ సన్తస్ సర్వాచారే క్రమాగతమ్ । ఆచారమ్ ఆచరన్త్య్ ఏవ సుప్తబుద్ధవద్ అక్షతాః
పక్కన ఉన్నవారు చెప్పినప్పుడు, ఆ జ్ఞానులు ఏ కార్యాన్ని అయినా క్రమంగా చేస్తారు. వారు నిద్రలో ఉండి కూడా మేలుకొని ఉన్నవారిలా స్థిరంగా ఉంటారు.
ఆత్మారామతయా తాంస్ తాస్ సుఖయన్తి న కాశ్చన । జగత్క్రియాస్ సుసంసుప్తాన్ రూపాలోకశ్రియో యథా
ఆత్మానందంలో మునిగిపోయినవారు లోకంలో జరిగే పనుల్లో ఎలాంటి ఆనందాన్ని అనుభవించరు. అది, లోతుగా నిద్రపోయేవారు బయట ఉన్న అందమైన రూపాలు, దృశ్యాల వైభవాన్ని ఆస్వాదించలేకపోవడంలా ఉంటుంది.
భూమికాసప్తకం త్వ్ ఏతద్ ధీమతామ్ ఏవ గోచరమ్ । న పశుస్థావరాదీనాం న చ మ్లేచ్ఛాదిచేతసామ్
ఈ ఏడు స్థితులు తెలివిగలవారికే అందుబాటులో ఉంటాయి. అవి జంతువులకు, చెట్లకు, లేదా మూర్ఖులాంటి మనసున్నవారికీ అందుబాటులో ఉండవు.
ప్రాప్తా జ్ఞానదశామ్ ఏతాం పశుమ్లేచ్ఛాదయో ఽపి యే । సదేహా వాప్య్ అదేహా వా తే ముక్తా నాత్ర సంశయః
ఈ జ్ఞాన స్థితిని జంతువులు లేదా మూర్ఖులు కూడా పొందినట్లయితే, వారు శరీరంతో ఉన్నా లేకుండా ఉన్నా, వారు తప్పకుండా విముక్తులవుతారు — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
జ్ఞప్తిర్ హి గ్రన్థివిచ్ఛేదస్ తస్మిన్ సతి విముక్తతా । మృగతృష్ణామ్బుబుద్ధ్యాదిశాన్తిమాత్రాత్మకస్ త్వ్ అసౌ
జ్ఞానం అనేది బంధనాన్ని తెంచే సాధనం. అది కలిగినపుడు విముక్తి లభిస్తుంది. అది, మాయాజలాన్ని నిజమైన నీటిగా భావించడంలాంటి భ్రమలు పూర్తిగా శాంతించడమే.
యే తు మోహాద్ ఘనాత్ తీర్ణా న ప్రాప్తాః పావనం పదమ్ । తే స్థితా భూమికాస్వ్ ఆసు స్వాత్మలాభపరాయణాః
ఒకవేళ ఎవరికైనా గాఢమైన మాయ తొలగిపోయినా, పవిత్రమైన స్థితిని ఇంకా చేరుకోకపోతే, వారు తమ స్వరూపాన్ని తెలుసుకోవడమే ధ్యేయంగా, ఆ స్థితుల్లోనే నిలిచి ఉంటారు.
సర్వభూమిగతాః కేచిత్ కేచిద్ ఆన్తైకభూమికాః । భూమిత్రయగతాః కేచిత్ కేచిత్ పఞ్చమభూగతాః
కొంతమంది అన్ని స్థితుల్లో ఉంటారు, మరికొందరు అంతర్గత స్థితిలో మాత్రమే ఉంటారు. ఇంకొందరు మూడు స్థితుల్లో, మరికొందరు ఐదవ స్థితిలో స్థిరంగా ఉంటారు.
భూమిషట్కగతాః కేచిత్ కేచిత్ సార్ధైకభూమికాః । భూచతుష్టయగాః కేచిత్ కేచిద్ భూమిద్వయే స్థితాః
కొంతమంది ఆరు స్థితుల్లో స్థిరంగా ఉంటారు, మరికొందరు ఒకటి అర స్థితిలో ఉంటారు. ఇంకొందరు నాలుగు స్థితుల్లో, మరికొందరు రెండు స్థితుల్లో ఉంటారు.
భూమ్యంశభాజనాః కేచిత్ కేచిత్ సార్ధత్రిభూమికాః । కేచిత్ సార్ధచతుర్భూకాస్ సార్ధషడ్భూమికాః పరే
కొంతమందికి స్థితుల్లో భాగం మాత్రమే లభిస్తుంది, మరికొందరు మూడు అర స్థితుల్లో ఉంటారు. ఇంకొందరు నాలుగు అర స్థితుల్లో, మరికొందరు ఆరు అర స్థితుల్లో స్థిరంగా ఉంటారు.
వివేకినో నరా లోకే చరన్త ఇతి భూమిషు । గృహాయతనతాపస్య దశావేశేషు సంస్థితాః
ఈ లోకంలో వివేకం ఉన్న మనుషులు, గృహస్థుడు, వనప్రస్థుడు, సన్యాసి అనే వివిధ స్థితుల్లో స్థిరంగా ఉండి, జీవితం సాగిస్తారు.
తే హి ధీరాస్ సురాజానో దశాస్వ్ ఆసు జయన్తి తే । తృణాయతే తు దిగ్దన్తిఘటాభటపరాజయః
అటువంటి ధీరులు, మంచి రాజులు, ఈ స్థితుల్లో ఎప్పుడూ విజయం సాధిస్తారు. వారికైతే యుద్ధానికి వచ్చిన ఏనుగుల సైన్యాల పరాజయం కూడా గడ్డి లాంటిదే.
ఏతాసు భూమిషు జయన్తి హి యే మహాన్తో వన్ద్యాస్ త ఏవ హి జితేన్ద్రియశాత్రవాస్ తే । సమ్రాడ్ విరాడ్ అపి చ యత్ర తృణాయతే తత్ స్ఫారం పదం ఝగితి తే సమవాప్నువన్తి
ఈ స్థితుల్లో విజయం సాధించిన గొప్పవాళ్లే నిజంగా పూజించదగినవారు. వారు ఇంద్రియాలను జయించారు. సామ్రాట్, విశ్వాధిపతి పదవులు కూడా వారికి తక్కువగానే కనిపిస్తాయి. వారు ఆ పరమ పదాన్ని త్వరగా పొందుతారు.
ఊర్మికాసంవిదా హేమ యథా విస్మృత్య హేమతామ్ । విరౌతి నాహం హేమేతి వృథాత్మాహన్తయా తథా
బంగారు ఆభరణం తన బంగారుగా ఉన్న స్వభావాన్ని మరిచి, 'నేను బంగారం' అని అహంకారంతో అరవదు కదా, అలాగే ఆత్మ భావన కూడా అర్థం లేని అహంకారంతో ప్రబలదు.
ఊర్మికాసంవిదుదయః కథం హేమ్నో మహామునే । అహమ్భావాత్మక ఇతి యథావద్ బ్రూహి మే ప్రభో
మహామునివరా, బంగారం నుండి అలంకారంగా అవగాహన ఎలా కలుగుతుంది? ప్రభూ, ఈ 'నేను' అనే భావం ఎలా పుడుతుంది, దయచేసి నాకు స్పష్టంగా చెప్పండి.
సత ఏవాగమాపాయౌ ప్రష్టవ్యౌ నాసతస్ సదా । అహన్త్వమ్ ఊర్మికాత్వం చ సతీ తు న కదాచన
నిజంగా ఉన్నదానికి మాత్రమే ఉద్భవం, లయ ఉండగలవు; అసత్యానికి ఎప్పుడూ ఉనికి ఉండదు. 'నేను' అనే భావం, అలంకార స్వరూపం కూడా నిజంగా ఎప్పుడూ ఉండవు.
హేమ దేహ్య్ ఊర్మికాత్వం త్వం గృహాణేత్య్ ఉదితే యది । తద్ దీయతే సోర్మికేణ తత్ తద్ అస్తి న సంశయః
ఓ బంగారం, నువ్వు అలంకారంగా మారు అని చెప్పినప్పుడు, అది అలంకారంగా తయారైతే, అది నిజంగా అలంకారంగా ఉంటుంది — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
ఏవం చేత్ తత్ ప్రభో ఽత్ర స్యాద్ ఊర్మికాత్వం తు కీదృశమ్ । అనయైవార్థవిచ్ఛిత్త్యా జ్ఞాస్యామి బ్రహ్మణో వపుః
ప్రభూ, ఇది నిజమైతే, అలంకారంగా మారడం ఎలా జరుగుతుంది? ఈ విషయాన్ని పూర్తిగా తెలుసుకుంటే, పరబ్రహ్మ స్వరూపాన్ని కూడా గ్రహించగలను.
రూపం రాఘవ నీరూపమ్ అసతశ్ చేన్ నిరూప్యతే । తద్ వన్ధ్యాతనయాకారగుణాన్ మే త్వమ్ ఉదాహర
ఓ రాఘవా, రూపం లేని అసత్యానికి ఏదైనా రూపం ఉందని ఊహిస్తే, వంద్యురాలి కుమారుడికి ఉన్న లక్షణాలు, పనులు కూడా నీవు నాకు వివరించవచ్చు.
ఊర్మికాత్వం ముధా భ్రాన్తిర్ మాయేవాసత్స్వరూపిణీ । రూపం తద్ ఏతద్ ఏవాస్యాః ప్రేక్షితా యన్ న దృశ్యతే
అలజడికి అల అని భావించడం ఒక అపోహ మాత్రమే. ఇదే మాయ స్వభావం — అసత్యమైనది నిజంగా కనిపిస్తున్నట్టు అనిపిస్తుంది, కాని అది నిజంగా కనిపించదు.
మృగతృష్ణామ్భసి ద్వీన్దావ్ అహన్తారుచకాదిషు । ఏతావద్ ఏవ రూపం యత్ ప్రేక్ష్యమాణం న లక్ష్యతే
మృగతృష్ణలోని నీటిలో, రెండు చంద్రుల్లో, అహంకారపు మెరుపులో — ఇవన్నీ చూస్తే కనిపించే రూపం వాస్తవంగా పట్టుకోలేనిది.