అల్పకాలం మయా దృష్టమ్ ఏతన్ నో సత్యమ్ ఇత్య్ అపి । నిద్రాకాలానుభూతే ఽర్థే నిద్రాన్తే ప్రత్యయో హి యః
‘ఇది నేను కొంతసేపు మాత్రమే చూశాను, ఇది నిజం కాదు’ అని అనుకున్నా, నిద్రలో అనుభవించిన దాని గురించిన భావన నిద్ర ముగిసిన తర్వాత మనలో మిగిలిపోతుంది.
స స్వప్నః కథితస్ తస్య మహాజాగ్రత్ స్థితం హృది । చిరసన్దర్శనాభావాద్ అప్రఫుల్తబృహద్వపుః
అది స్వప్నం అని అంటారు — అది మహామేల్కొనిన స్థితిలో మన హృదయంలో ఉండిపోతుంది, చాలా కాలంగా కనిపించక, తన విస్తృత రూపాన్ని బయటపెట్టకపోతే.
స్వప్నో జాగ్రత్తయారూఢో మహాజాగ్రత్పదం గతః । యత్ క్షతే వాక్షతే దేహే స్వప్నజాగ్రన్ మతం హి తత్
స్వప్నం మేల్కొనిన స్థితికి చేరితే, అది మహామేల్కొనిన స్థితిలోకి వెళ్తుంది; శరీరంలో ఏది కనిపించినా లేదా కనిపించకపోయినా, అది స్వప్నం కూడా, మేల్కొనిన స్థితి కూడా అని భావించాలి.
షడవస్థాపరిత్యాగే జడజీవస్య యా స్థితిః । భవిష్యద్దుఃఖబోధాఢ్యా సౌషుప్తీ సోచ్యతే గతిః
ఆరు స్థితులను విడిచిపెట్టిన తర్వాత, మూర్ఖుడైన జీవుడు భవిష్యత్తులో కలిగే బాధలను తెలుసుకుంటూ ఉండే స్థితిని 'సుషుప్తి' అని అంటారు.
ఏతే తస్యామ్ అవస్థాయాం తృణలోష్టశిలాదయః । పదార్థాస్ సంస్థితాస్ సర్వే పురాపాశ్చాత్యనూతనాః
ఆ సుషుప్తి స్థితిలో, గడ్డి, మట్టి ముద్దలు, రాళ్లు మొదలైనవి, పాతవి, కొత్తవి, ఇంకా ఇటీవల వచ్చినవైనా అన్నీ అక్కడే ఉంటాయి.
సప్తావస్థా ఇతి ప్రోక్తా మయాజ్ఞానస్య రాఘవ । ఏకైకా శతశాఖాత్ర నానావిభవరూపిణీ
రాఘవా! అజ్ఞానానికి ఏడు స్థితులు ఉన్నాయని నేను చెప్పాను. వాటిలో ప్రతి ఒక్కటి వందల కొద్దీ శాఖలుగా విభిన్న రూపాల్లో కనిపిస్తాయి.
జాగ్రత్స్వప్నశ్ చిరం రూఢో జాగ్రత్తామ్ ఏవ గచ్ఛతి । నానాపదార్థభేదేన స వికాసం విజృమ్భతే
జాగ్రత్త లేదా స్వప్నం అనే స్థితి చాలా కాలం నిలిచి ఉంటే, అది మళ్లీ జాగ్రత్త స్థితికే చేరుతుంది. వివిధ వస్తువుల వల్ల అది విస్తరించి వ్యాపిస్తుంది.
అస్యాశ్ చాప్య్ ఉదరే సన్తి మహాజాగ్రద్దశాదృశః । తాసామ్ అప్య్ అన్తర్ అన్యాశ్ చ సన్త్య్ ఏవం సంసృతిర్ ఘనా
ఈ లోపల కూడా, లోతైన మేల్కొనడం లాంటి స్థితులు ఉన్నాయి. వాటి లోపల మరికొన్ని స్థితులు కూడా ఉంటాయి. ఇలా ఈ సంసార చక్రాలు చాలా దట్టంగా ఉన్నాయి.
సుషుప్తస్వప్నకలనే ఆస్వ్ అన్తరదశాస్వ్ అపి । స్థితే తేనాయమ్ అఖిలస్ స్థితో మోహశ్ శిలాఘనః
గాఢ నిద్రలోనూ, కలలలోనూ, వాటి మధ్య స్థితులలోనూ కూడా, ఈ మాయా మోహం మొత్తం, పర్వతంలా గట్టిగా నిలిచి ఉంటుంది.
స్వప్నాత్ స్వప్నాన్తరం లోకో మోహాన్ మోహాన్తరం వ్రజేత్ । అధఃపాతిజలావర్త ఇవ యాతి జలాన్తరమ్
ఒక కల నుంచి మరో కలలోకి, ఒక మోహం నుంచి ఇంకో మోహంలోకి ఈ లోకం వెళ్తుంటుంది. అది నదిలోని చక్రవాతం ఒకటి ఇంకొక నీటిలోకి మునిగిపోవడంలా ఉంటుంది.
కాశ్చిత్ సంసృతయో దీర్ఘస్వప్నజాగ్రత్తయా స్థితాః । కాశ్చిత్ పునఃపునస్ స్వప్నా జాగ్రత్స్వప్నాస్ తథేతరాః
కొన్ని సంసారాలు పొడవైన కలలుగా లేదా మేల్కొనిన స్థితులుగా కొనసాగుతుంటాయి. మరికొన్ని మళ్లీ మళ్లీ కలల రూపంలో, లేదా మేల్కొనడం, కలలు, లేదా వేరే విధంగా ఉంటాయి.
అజ్ఞానభూమిర్ ఇతి సప్తపదా మయోక్తా నానావికారదపదాన్తరభేదభిన్నా । అస్యాస్ సముత్తరసి చారువిచారణాభిర్ దృష్టే ప్రబోధవిమలే స్వయమ్ ఆత్మనీతి
అజ్ఞానానికి ఆధారంగా ఉన్న ఈ ఏడు మార్గాలను నేను వివిధ అంతర్గత మార్పులతో విడదీసి వివరించాను. ఈ మార్గాలను మనస్ఫూర్తిగా పరిశీలించి, స్వచ్ఛమైన జ్ఞానాన్ని దర్శించినప్పుడు, నువ్వు నీ స్వరూపాన్ని తెలుసుకుంటావు.
ఇమాం సప్తపదాం జ్ఞానభూమిమ్ ఆకర్ణయానఘ । న యయా జ్ఞాతయా మోహపఙ్కే భూయో నిమజ్జసి
పాపరహితుడా! ఈ జ్ఞానానికి సంబంధించిన ఏడు స్థితుల గురించి విను. వీటిని తెలుసుకుంటే, మాయ అనే మట్టిలో మళ్లీ మునిగిపోవడం జరగదు.
వదన్తి బహుభేదేన వాదినో యోగభూమికాః । మమ త్వ్ అభిమతా నూనమ్ ఇమా ఏవ శుభప్రదాః
యోగ స్థితుల గురించి పలువురు వాదులు ఎన్నో విధాలుగా చెబుతారు. కానీ నిజంగా మంగళకరమైనవి, శ్రేయస్కరమైనవి ఇవే అని నేను భావిస్తున్నాను.
అవబోధం విదుర్ జ్ఞానం తద్ ఇదం సాప్తభూమికమ్ । ముక్తిస్ తజ్ జ్ఞేయమ్ ఇత్య్ ఉక్తా భూమికా సప్తకాత్ పరమ్
జ్ఞానాన్ని అవగాహనగా అంటారు. ఇది ఏడు స్థాయిలుగా ఉంటుంది. ఏడవ స్థాయికి మించి ఉన్నదే ముక్తి అని తెలుసుకోవాలి.
సత్యావబోధో మోక్షశ్ చైవేతి పర్యాయనామనీ । సత్యబోధేన జీవో ఽయం నేహ భూయః ప్రరోహతి
నిజమైన జ్ఞానం, విముక్తి రెండూ ఒకటే. నిజమైన జ్ఞానం కలిగినవాడు ఈ లోకంలో మళ్లీ పుట్టిపెరిగే అవసరం ఉండదు.
జ్ఞానభూమిశ్ శుభేచ్ఛాఖ్యా ప్రథమా సముదాహృతా । విచారణా ద్వితీయాత్ర తృతీయా తనుమానసా
మొదటి స్థితిని 'శుభేచ్ఛ' అని అంటారు. రెండవది 'విచారణ', మూడవది 'మనస్సు పలుచబడడం'.
సత్త్వాపత్తిశ్ చతుర్థీ స్యాత్ తతో ఽసంసక్తినామికా । పదార్థాభావనీ షష్ఠీ సప్తమీ తుర్యగా స్మృతా
నాల్గవది 'శుద్ధతలో స్థిరపడటం'. తర్వాత 'అసక్తి' అనే స్థితి వస్తుంది. ఆరోది 'విషయాలపై భావన లేకపోవడం', ఏడవది 'తురీయ స్థితిని దాటి పోవడం'.
ఆసామ్ అన్తే స్థితా ముక్తిస్ తస్యాం భూయో న శోచతే । ఏతాసాం భూమికానాం త్వమ్ ఇదం నిర్వచనం శృణు
ఈ స్థితుల చివర్లోనే ముక్తి ఉంటుంది. ఆ ముక్తిలో మళ్లీ బాధ ఉండదు. ఇప్పుడు ఈ స్థితుల వివరాన్ని విను.
స్థితః కిం మూఢ ఏవాస్మి ప్రేక్షే ఽహం శాస్త్రసజ్జనమ్ । వైరాగ్యపూర్వమ్ ఇచ్ఛేతి శుభేచ్ఛేత్య్ ఉచ్యతే బుధైః
నేను అజ్ఞానంగా ఉన్నానా, లేక శాస్త్రాలు, సద్జనులను గమనిస్తున్నానా? నాకు విరక్తి తో కూడిన మంచి కోరిక కలిగింది అని ఎవడు అనుకుంటాడో, ఆ కోరికను జ్ఞానులు 'శుభేచ్ఛ' అని అంటారు.
శాస్త్రసజ్జనసమ్పర్కవైరాగ్యాభ్యాసపూర్వకమ్ । సదాచారప్రవృత్తిర్ యా ప్రోచ్యతే సా విచారణా
శాస్త్రాలు, సద్జనులతో కలిసినప్పుడు, విరక్తి మరియు సాధనతో కూడిన మంచి ప్రవర్తన కలిగితే, దానిని 'విచారణ' అని అంటారు.
విచారణాశుభేచ్ఛాభ్యామ్ ఇన్ద్రియార్థేష్వ్ అరక్తతా । యత్రాశాతనుతాభావాత్ ప్రోచ్యతే తనుమానసా
విచారణ, శుభేచ్ఛ వల్ల ఇంద్రియ విషయాలలో ఆసక్తి లేకుండా, కోరికలు తగ్గిపోయినప్పుడు, దానిని 'మనస్సు సన్నగా అవడం' అని అంటారు.
భూమికాత్రితయాభ్యాసాచ్ చిత్తే ఽర్థవిరతేర్ వశాత్ । సత్త్వాత్మని స్థితే శుద్ధే సత్త్వాపత్తిర్ ఉదాహృతా
ఈ మూడు స్థితుల సాధన వల్ల, మనస్సులో విషయాలపై ఆసక్తి తగ్గి, స్వచ్ఛమైన స్వరూపంలో నిలిచినప్పుడు, దానిని 'శుద్ధతలో స్థిరపడడం' అని అంటారు.
దశాచతుష్టయాభ్యాసాద్ అసంసఙ్గఫలేన వై । రూఢసత్త్వచమత్కారా ప్రోక్తాసంసక్తినామికా
పదహారుసారమైన సాధనను నిరంతరం ఆచరించటం వల్ల, మనసులో అనురాగం లేకుండా ఉండటం అనే ఫలితంతో, శుద్ధమైన స్వభావంలో అద్భుతమైన స్థిరత కలుగుతుంది. దీనినే అనాసక్తి స్థితి అంటారు.
భూమికాపాఞ్చకాభ్యాసాత్ స్వాత్మారామతయా దృఢమ్ । ఆభ్యన్తరాణాం బాహ్యానాం పదార్థానామ్ అభావనాత్
ఐదు స్థితుల సాధనతో, తనలో తానే ఆనందంగా ఉండటం, లోపలి లేదా బయట ఉన్న వస్తువులను మనసులో ఊహించకపోవడం వల్ల ఈ స్థితి సులభంగా సాధ్యమవుతుంది.
పరప్రయుక్తేన చిరం ప్రయత్నేనార్థబోధనాత్ । పదార్థాభావనానామ్నీ షష్ఠీ సఞ్జాయతే గతిః
ఇంకొకరి ప్రేరణతో, దీర్ఘకాలం శ్రమతో వస్తువుల అసలు అర్థాన్ని తెలుసుకోవటంలో ప్రయత్నించటం వల్ల, 'వస్తువులను ఊహించకపోవడం' అనే ఆరో స్థితి కలుగుతుంది.
భూమిషట్కచిరాభ్యాసాద్ భేదస్యానుపలమ్భతః । యత్ స్వభావైకనిష్ఠత్వం సా జ్ఞేయా తుర్యగా గతిః
ఆరు స్థితులను దీర్ఘకాలం సాధన చేయటం, ఏవైనా భేదాలు కనిపించకపోవటం వల్ల, తన సహజ స్వరూపంలో స్థిరంగా ఉండటం కలుగుతుంది. దీనినే తురీయ స్థితి అంటారు.
ఏషా హి జీవన్ముక్తేషు తుర్యావస్థేహ విద్యతే । విదేహముక్తవిషయం తుర్యాతీతమ్ అతః పరమ్
జీవన్ముక్తులలో ఇది నాలుగవ స్థితి. దీని తరువాత, శరీరం విడిచినవారికి సంబంధించిన తూర్యాతీత స్థితి ఉంది.
యే హి నామ మహాభాగాస్ సప్తమీం భూమికామ్ ఇతాః । ఆత్మారామా మహాత్మానస్ తే మహత్ పదమ్ ఆగతాః
ఎవరైతే అదృష్టవంతులు, ఆత్మలో ఆనందించే మహాత్ములు, ఏడవ స్థాయిని చేరతారో వారు పరమ పదాన్ని పొందుతారు.
జీవన్ముక్తా న మజ్జన్తి సుఖదుఃఖరసస్థితౌ । ప్రాకృతేనార్యకార్యేణ కించిత్ కుర్వన్తి వా న వా
జీవన్ముక్తులు సుఖం లేదా దుఃఖం అనుభూతిలో మునిగిపోరు. సహజంగా లేదా శ్రేయస్సు కోసం వారు పని చేయవచ్చు లేదా చేయకపోవచ్చు.