సంశాన్తసర్వసఙ్కల్పం యా శిలాన్తరవత్ స్థితిః । జాడ్యనిద్రాదినిర్ముక్తా సా స్వరూపస్థితిస్ స్మృతా
అన్ని సంకల్పాలు పూర్తిగా శాంతమై, రాయి లోపల ఉన్న ఖాళీలా ఉండే స్థితి, జడత్వం, నిద్ర వంటి వాటి నుండి విముక్తమైనది—దానినే స్వరూప స్థితి అని గుర్తిస్తారు.
అహన్తాదావ్ అలం శాన్తే భేదే నిస్స్పన్దచిత్తతా । అజడా యత్ ప్రతపతి తత్ స్వరూపమ్ ఇతి స్మృతమ్
అహంకారాది భావాలు లేని, భేదాలు తొలగిన, మనస్సు కదలకుండా ప్రశాంతంగా ఉన్న స్థితిలో, మూర్ఖత్వం లేకుండా ఏది ప్రకాశిస్తుందో, అదే మన అసలు స్వరూపమని గుర్తించాలి.
బీజజాగ్రత్ తథా జాగ్రన్ మహాజాగ్రత్ తథైవ చ । జాగ్రత్స్వప్నస్ తథా స్వప్నస్ స్వప్నజాగ్రత్ సుషుప్తకమ్
బీజావస్థ, సాధారణ మేల్కొనడం, మహామేల్కొనడం, మేల్కొన్న కల, సాధారణ కల, కలలో మేల్కొనడం, సుశుప్తి అనే లోతైన నిద్ర—
ఇతి సప్తవిధో మోహః పునర్ ఏష పరస్పరమ్ । శ్లిష్టో భవత్య్ అనేకాఖ్యం శృణు లక్షణమ్ అస్య చ
ఇలా ఈ ఏడురకాల మోహం పరస్పరం కలిసిపోతూ, అనేక పేర్లతో పిలవబడతాయి. వాటి లక్షణాలు విను.
ప్రథమం చేతనం యత్ స్యాద్ అనాఖ్యం నిర్మలం చితః । భవిష్యచ్చితిజీవాదినామశబ్దార్థభాజనమ్
మొదటగా ఉండేది, పేరులేని, నిర్మలమైన చైతన్యం. అదే భవిష్యత్తులో మనస్సు, జీవుడు వంటి పేర్లు, అర్థాలకు ఆధారంగా మారుతుంది.
బీజరూపం స్థితం జాగ్రద్ బీజజాగ్రత్ తద్ ఉచ్యతే । ఏషా జ్ఞప్తేర్ నవావస్థా త్వం జాగ్రత్సంస్థితిం శృణు
విపరీతంగా ఉన్నప్పుడు అది విత్తన స్థితిగా పిలవబడుతుంది; ఇది కొత్త జ్ఞాన స్థితి. ఇప్పుడు సాధారణ మేల్కొనుట ఎలా ఉంటుందో విను.
ఏవం ప్రసూతస్య పరాద్ అయం చాహమ్ ఇదం మమ । ఇతి యః ప్రత్యయస్ స్వచ్ఛస్ తజ్ జాగ్రత్ ప్రాగభావనా
ఇలా మేల్కొన్న తర్వాత, 'ఇది వేరేది, నేను ఇదే, ఇది నాది' అనే నమ్మకం స్పష్టంగా కలిగినప్పుడు, అది మేల్కొనుటకు ముందుగా ఏర్పడే భావన.
అయం సో ఽహమ్ ఇదం తన్ మే ఇతి జన్మాన్తరోదితః । పీవరః ప్రత్యయః ప్రోక్తం మహాజాగ్రద్ ఇతి స్ఫురత్
'ఇది అది, నేను ఇదే, ఇది నాది' అనే నమ్మకం పూర్వ జన్మల నుండి వచ్చి బలంగా ఏర్పడినప్పుడు, ఆ బలమైన నిశ్చయాన్ని గొప్ప మేల్కొనుట అంటారు.
అరూఢమ్ అథ వారూఢమ్ అనిద్రమ్ అబహిర్మయమ్ । యజ్ జాగ్రతో మనోరాజ్యం జాగ్రత్స్వప్నస్ స ఉచ్యతే
పూర్తిగా స్థిరపడకపోయినా, స్థిరపడినా, నిద్ర లేకుండా, బయటకు దృష్టి లేకుండా, మేల్కొనినప్పుడు మనస్సు ఊహించేది మేల్కొనే కలగా పిలవబడుతుంది.
ద్విచన్ద్రశుక్తికారూప్యమృగతృష్ణాదిభేదతః । అభ్యాసం ప్రాప్య జాగ్రత్త్వం తద్ అనేకవిధం భవేత్
రెండు చంద్రులు కనిపించటం, శుక్తిలో వెండి కనిపించటం, మృగత్రిష్ణిక వంటివి వేర్వేరు విధాలుగా అనుభవించడంవల్ల, మనకు మేల్కొనిన స్థితి కూడా అనేక రూపాల్లో కనిపిస్తుంది.
అల్పకాలం మయా దృష్టమ్ ఏతన్ నో సత్యమ్ ఇత్య్ అపి । నిద్రాకాలానుభూతే ఽర్థే నిద్రాన్తే ప్రత్యయో హి యః
‘ఇది నేను కొంతసేపు మాత్రమే చూశాను, ఇది నిజం కాదు’ అని అనుకున్నా, నిద్రలో అనుభవించిన దాని గురించిన భావన నిద్ర ముగిసిన తర్వాత మనలో మిగిలిపోతుంది.
స స్వప్నః కథితస్ తస్య మహాజాగ్రత్ స్థితం హృది । చిరసన్దర్శనాభావాద్ అప్రఫుల్తబృహద్వపుః
అది స్వప్నం అని అంటారు — అది మహామేల్కొనిన స్థితిలో మన హృదయంలో ఉండిపోతుంది, చాలా కాలంగా కనిపించక, తన విస్తృత రూపాన్ని బయటపెట్టకపోతే.
స్వప్నో జాగ్రత్తయారూఢో మహాజాగ్రత్పదం గతః । యత్ క్షతే వాక్షతే దేహే స్వప్నజాగ్రన్ మతం హి తత్
స్వప్నం మేల్కొనిన స్థితికి చేరితే, అది మహామేల్కొనిన స్థితిలోకి వెళ్తుంది; శరీరంలో ఏది కనిపించినా లేదా కనిపించకపోయినా, అది స్వప్నం కూడా, మేల్కొనిన స్థితి కూడా అని భావించాలి.
షడవస్థాపరిత్యాగే జడజీవస్య యా స్థితిః । భవిష్యద్దుఃఖబోధాఢ్యా సౌషుప్తీ సోచ్యతే గతిః
ఆరు స్థితులను విడిచిపెట్టిన తర్వాత, మూర్ఖుడైన జీవుడు భవిష్యత్తులో కలిగే బాధలను తెలుసుకుంటూ ఉండే స్థితిని 'సుషుప్తి' అని అంటారు.
ఏతే తస్యామ్ అవస్థాయాం తృణలోష్టశిలాదయః । పదార్థాస్ సంస్థితాస్ సర్వే పురాపాశ్చాత్యనూతనాః
ఆ సుషుప్తి స్థితిలో, గడ్డి, మట్టి ముద్దలు, రాళ్లు మొదలైనవి, పాతవి, కొత్తవి, ఇంకా ఇటీవల వచ్చినవైనా అన్నీ అక్కడే ఉంటాయి.
సప్తావస్థా ఇతి ప్రోక్తా మయాజ్ఞానస్య రాఘవ । ఏకైకా శతశాఖాత్ర నానావిభవరూపిణీ
రాఘవా! అజ్ఞానానికి ఏడు స్థితులు ఉన్నాయని నేను చెప్పాను. వాటిలో ప్రతి ఒక్కటి వందల కొద్దీ శాఖలుగా విభిన్న రూపాల్లో కనిపిస్తాయి.
జాగ్రత్స్వప్నశ్ చిరం రూఢో జాగ్రత్తామ్ ఏవ గచ్ఛతి । నానాపదార్థభేదేన స వికాసం విజృమ్భతే
జాగ్రత్త లేదా స్వప్నం అనే స్థితి చాలా కాలం నిలిచి ఉంటే, అది మళ్లీ జాగ్రత్త స్థితికే చేరుతుంది. వివిధ వస్తువుల వల్ల అది విస్తరించి వ్యాపిస్తుంది.
అస్యాశ్ చాప్య్ ఉదరే సన్తి మహాజాగ్రద్దశాదృశః । తాసామ్ అప్య్ అన్తర్ అన్యాశ్ చ సన్త్య్ ఏవం సంసృతిర్ ఘనా
ఈ లోపల కూడా, లోతైన మేల్కొనడం లాంటి స్థితులు ఉన్నాయి. వాటి లోపల మరికొన్ని స్థితులు కూడా ఉంటాయి. ఇలా ఈ సంసార చక్రాలు చాలా దట్టంగా ఉన్నాయి.
సుషుప్తస్వప్నకలనే ఆస్వ్ అన్తరదశాస్వ్ అపి । స్థితే తేనాయమ్ అఖిలస్ స్థితో మోహశ్ శిలాఘనః
గాఢ నిద్రలోనూ, కలలలోనూ, వాటి మధ్య స్థితులలోనూ కూడా, ఈ మాయా మోహం మొత్తం, పర్వతంలా గట్టిగా నిలిచి ఉంటుంది.
స్వప్నాత్ స్వప్నాన్తరం లోకో మోహాన్ మోహాన్తరం వ్రజేత్ । అధఃపాతిజలావర్త ఇవ యాతి జలాన్తరమ్
ఒక కల నుంచి మరో కలలోకి, ఒక మోహం నుంచి ఇంకో మోహంలోకి ఈ లోకం వెళ్తుంటుంది. అది నదిలోని చక్రవాతం ఒకటి ఇంకొక నీటిలోకి మునిగిపోవడంలా ఉంటుంది.
కాశ్చిత్ సంసృతయో దీర్ఘస్వప్నజాగ్రత్తయా స్థితాః । కాశ్చిత్ పునఃపునస్ స్వప్నా జాగ్రత్స్వప్నాస్ తథేతరాః
కొన్ని సంసారాలు పొడవైన కలలుగా లేదా మేల్కొనిన స్థితులుగా కొనసాగుతుంటాయి. మరికొన్ని మళ్లీ మళ్లీ కలల రూపంలో, లేదా మేల్కొనడం, కలలు, లేదా వేరే విధంగా ఉంటాయి.
అజ్ఞానభూమిర్ ఇతి సప్తపదా మయోక్తా నానావికారదపదాన్తరభేదభిన్నా । అస్యాస్ సముత్తరసి చారువిచారణాభిర్ దృష్టే ప్రబోధవిమలే స్వయమ్ ఆత్మనీతి
అజ్ఞానానికి ఆధారంగా ఉన్న ఈ ఏడు మార్గాలను నేను వివిధ అంతర్గత మార్పులతో విడదీసి వివరించాను. ఈ మార్గాలను మనస్ఫూర్తిగా పరిశీలించి, స్వచ్ఛమైన జ్ఞానాన్ని దర్శించినప్పుడు, నువ్వు నీ స్వరూపాన్ని తెలుసుకుంటావు.
ఇమాం సప్తపదాం జ్ఞానభూమిమ్ ఆకర్ణయానఘ । న యయా జ్ఞాతయా మోహపఙ్కే భూయో నిమజ్జసి
పాపరహితుడా! ఈ జ్ఞానానికి సంబంధించిన ఏడు స్థితుల గురించి విను. వీటిని తెలుసుకుంటే, మాయ అనే మట్టిలో మళ్లీ మునిగిపోవడం జరగదు.
వదన్తి బహుభేదేన వాదినో యోగభూమికాః । మమ త్వ్ అభిమతా నూనమ్ ఇమా ఏవ శుభప్రదాః
యోగ స్థితుల గురించి పలువురు వాదులు ఎన్నో విధాలుగా చెబుతారు. కానీ నిజంగా మంగళకరమైనవి, శ్రేయస్కరమైనవి ఇవే అని నేను భావిస్తున్నాను.
అవబోధం విదుర్ జ్ఞానం తద్ ఇదం సాప్తభూమికమ్ । ముక్తిస్ తజ్ జ్ఞేయమ్ ఇత్య్ ఉక్తా భూమికా సప్తకాత్ పరమ్
జ్ఞానాన్ని అవగాహనగా అంటారు. ఇది ఏడు స్థాయిలుగా ఉంటుంది. ఏడవ స్థాయికి మించి ఉన్నదే ముక్తి అని తెలుసుకోవాలి.
సత్యావబోధో మోక్షశ్ చైవేతి పర్యాయనామనీ । సత్యబోధేన జీవో ఽయం నేహ భూయః ప్రరోహతి
నిజమైన జ్ఞానం, విముక్తి రెండూ ఒకటే. నిజమైన జ్ఞానం కలిగినవాడు ఈ లోకంలో మళ్లీ పుట్టిపెరిగే అవసరం ఉండదు.
జ్ఞానభూమిశ్ శుభేచ్ఛాఖ్యా ప్రథమా సముదాహృతా । విచారణా ద్వితీయాత్ర తృతీయా తనుమానసా
మొదటి స్థితిని 'శుభేచ్ఛ' అని అంటారు. రెండవది 'విచారణ', మూడవది 'మనస్సు పలుచబడడం'.
సత్త్వాపత్తిశ్ చతుర్థీ స్యాత్ తతో ఽసంసక్తినామికా । పదార్థాభావనీ షష్ఠీ సప్తమీ తుర్యగా స్మృతా
నాల్గవది 'శుద్ధతలో స్థిరపడటం'. తర్వాత 'అసక్తి' అనే స్థితి వస్తుంది. ఆరోది 'విషయాలపై భావన లేకపోవడం', ఏడవది 'తురీయ స్థితిని దాటి పోవడం'.
ఆసామ్ అన్తే స్థితా ముక్తిస్ తస్యాం భూయో న శోచతే । ఏతాసాం భూమికానాం త్వమ్ ఇదం నిర్వచనం శృణు
ఈ స్థితుల చివర్లోనే ముక్తి ఉంటుంది. ఆ ముక్తిలో మళ్లీ బాధ ఉండదు. ఇప్పుడు ఈ స్థితుల వివరాన్ని విను.
స్థితః కిం మూఢ ఏవాస్మి ప్రేక్షే ఽహం శాస్త్రసజ్జనమ్ । వైరాగ్యపూర్వమ్ ఇచ్ఛేతి శుభేచ్ఛేత్య్ ఉచ్యతే బుధైః
నేను అజ్ఞానంగా ఉన్నానా, లేక శాస్త్రాలు, సద్జనులను గమనిస్తున్నానా? నాకు విరక్తి తో కూడిన మంచి కోరిక కలిగింది అని ఎవడు అనుకుంటాడో, ఆ కోరికను జ్ఞానులు 'శుభేచ్ఛ' అని అంటారు.