అప్రబుద్ధం మనో నానాసఞ్జ్ఞాకల్పితకల్పనమ్ । వృత్తీర్ అనుపతచ్ చిత్రా విచిత్రాకృతితాం గతమ్
మెలకువ రాని మనస్సు, ఎన్నో పేర్లు ఊహించుకుంటూ, ఎన్నో విధాలుగా ఆలోచనలు చేస్తూ, విచిత్రమైన రూపాలు ధరించి, అనేక విధాలుగా ప్రవర్తిస్తుంది.
అప్రబుద్ధమ్ భవేద్ యావన్ నిద్రాన్తం తావద్ ఏవ హి । సమ్భ్రమం పశ్యతి స్వప్నే న ప్రబుద్ధః కదాచన
ఎవరైనా ఇంకా మేలుకోకపోతే, నిద్ర కొనసాగుతూనే ఉంటుంది. ఆ సమయంలో కలల్లో అయోమయం కనిపిస్తుంది, కానీ మేలుకున్నాక అలాంటి గందరగోళం ఉండదు.
అజ్ఞాననిద్రాకులితో జీవో యావన్ న బోధితః । తావత్ పశ్యతి దుర్బోధం సంసారారమ్భవిభ్రమమ్
అజ్ఞాన నిద్రలో మునిగిపోయిన జీవుడు మేలుకోకపోతే, ఈ లోక జీవనంలో ఉన్న అర్థం కాని గందరగోళాన్ని చూస్తూ ఉంటాడు.
సమ్ప్రబుద్ధస్య మనసస్ తమస్ సర్వం విలీయతే । కమలస్య యథా హ్య్ ఆన్ధ్యం దినాలోకవికాసినః
మనసు పూర్తిగా మేలుకున్నప్పుడు, అన్ని చీకట్లు పోతాయి. అది పువ్వు పగిలి వెలుతురులో తన అంధకారాన్ని పోగొట్టుకున్నట్టు.
చిత్తావిద్యామనోజీవవాసనేతి కృతాత్మభిః । కర్మాత్మేతి చ యః ప్రోక్తస్ స దేహీ దుఃఖకోవిదః
మనసు, అజ్ఞానం, మనోమయ జీవుడు, నివాసం, కర్మ, ఆత్మ అని తాము అనుకునేవారు శరీరధారులుగా, బాధలు తెలిసినవారిగా పిలవబడతారు.
జడో దేహో న దుఃఖార్హో దుఃఖీ జీవో ఽవిచారతః । అవిచారో ఘనాజ్ఞానాద్ అజ్ఞానం దుఃఖకారణమ్
ఈ దేహం జడమైనది, దీనికి బాధలు అనుభవించాల్సిన అవసరం లేదు. విచక్షణ లేకపోవడం వల్లే జీవుడు బాధపడతాడు. విచక్షణ లేకపోవడం ఘనమైన అజ్ఞానం వల్ల కలుగుతుంది. ఆ అజ్ఞానమే అన్ని బాధలకు మూలకారణం.
శుభాశుభానాం ధర్మాణాం జీవో విషయతాం గతః । అవివేకైకదోషేణ కోశే నేదం మహాపదమ్
శుభాశుభమైన కర్మలలో జీవుడు ఆసక్తి పెంచుకుంటాడు. ఒక్క విచక్షణలేమి తప్ప, ఈ మహత్తర స్థితిని జీవుడు పొందలేడు.
అవివేకామయోత్తబ్ధం మనో వివిధవృత్తిమత్ । నానాకారవిహారేణ పరిభ్రమతి చక్రవత్
విచక్షణలేమి అనే వ్యాధితో బంధించబడిన మనస్సు, ఎన్నో వృత్తులతో, అనేక రూపాల్లో ఆటలాడుతూ చక్రంలా తిరుగుతూ ఉంటుంది.
ఉదేతి రౌతి హన్త్య్ అత్తి యాతి వల్గతి నన్దతి । మన ఏవ శరీరే ఽస్మిన్ న శరీరం కదాచన
ఈ మనస్సే ఈ దేహంలో పుట్టి, అరవుతూ, చంపుతూ, తింటూ, పోతూ, ఉప్పొంగుతూ, ఆనందిస్తూ ఉంటుంది. శరీరం మాత్రం ఎప్పుడూ ఇలా చేయదు.
యథా గృహపతిర్ గేహే రథే వా సారథిర్ యథా । యథా భుజఙ్గో భస్త్రాయాం శరీరే ఽస్మింస్ తథా మనః
ఎలా ఒక ఇంటి యజమాని తన ఇంట్లో ఉంటాడో, లేదా రథసారథి రథంలో ఉంటాడో, లేదా పాము తన బిలంలో ఉంటుందో, అలాగే మనస్సు ఈ శరీరంలో ఉంటుంది.
అచలే చఞ్చలాకారః పాదపే పవనో యథా । స్ఫురత్య్ ఏవం మనో దేహే స్థితో దేహో న చేతసి
నిశ్చలమైన చెట్ల మధ్య గాలి ఎలా చలించుతుందో, అలాగే మనస్సు శరీరంలో చురుగ్గా కదులుతుంది. కానీ శరీరం మాత్రం మనస్సులోకి పోదు.
సర్వేషు సుఖదుఃఖేషు సర్వాసు కలనాసు చ । మనః కర్తృ మనో భోక్తృ మానసం విద్ధి మానవమ్
అన్ని సుఖదుఃఖాల్లో, అన్ని ఆలోచనల్లో మనస్సే చేయువాడు, అనుభవించేవాడు. మనస్సే నిజమైన మనిషని గుర్తించు.
అత్ర తే శృణు వక్ష్యామి వృత్తాన్తమ్ ఇమమ్ అద్భుతమ్ । లవణో ఽసౌ యథా యాతశ్ చణ్డాలత్వం మనోభ్రమాత్
ఇప్పుడు నేను నీకు ఒక అద్భుతమైన కథ చెబుతాను. మనస్సు మాయ వల్ల లవణుడు ఎలా చండాలుడయ్యాడో విను.
మనః కర్మఫలం భుఙ్క్తే శుభం వాశుభమ్ ఏవ వా । యథైతద్ బుధ్యసే నూనం తథాకర్ణయ రాఘవ
మనస్సు చేసిన పనుల ఫలితాన్ని, అది మంచిదైనా చెడ్డదైనా, అనుభవిస్తుంది. నీవు ఇది బాగా తెలుసుకుంటావు రాఘవా, కాబట్టి విను.
హరిశ్చన్ద్రకులోత్థేన లవణేన పురానఘ । ఏకాన్తైకోపవిష్టేన చిన్తితం మనసా చిరమ్
హరిశ్చంద్ర వంశంలో పుట్టిన లవణుడు, పాపరహితుడా, ఒకసారి ఒంటరిగా కూర్చుని, చాలా కాలం తన మనసులో లోతుగా ఆలోచించాడు.
పితామహో మే సుమహాన్ రాజసూయస్య యాజకః । అహం తస్య కులే జాతస్ తం యజే మనసా మఖమ్
నా తాత పెద్దవాడు, రాజసూయ యాగానికి యాజమాన్యమైనవాడు. నేను అతని వంశంలో పుట్టాను. ఆ యాగాన్ని నేను నా మనసులో ఆచరిస్తున్నాను.
ఇతి సఞ్చిన్త్య మనసా కృత్వా సమ్భారమ్ ఆదితః । రాజసూయస్య దీక్షాయాం వివేశ స మహీపతిః
ఇలా మనసులో ఆలోచించి, రాజసూయ యాగానికి కావలసిన వస్తువులన్నీ సిద్దం చేసుకుని, ఆ రాజు ఆ యాగానికి దీక్షలో ప్రవేశించాడు.
ఋత్విజశ్ చార్చయామ్ ఆస పూజయామ్ ఆస సన్మునీన్ । దేవతా వన్దయామ్ ఆస జ్వాలయామ్ ఆస పావకమ్
ఆయన యజ్ఞకారులను పూజించాడు, మునులను గౌరవించాడు, దేవతలకు నమస్కరించాడు, పవిత్రమైన అగ్నిని వెలిగించాడు.
తస్యేత్థం యజమానస్య మనస్య్ ఉపవనాన్తరే । యయౌ సంవత్సరస్ సాగ్రో దేవర్షిద్విజపూజయా
అలా ఆ యజ్ఞదాత మనసు తోటలో నిలిచి ఉండగా, దేవతలు, ఋషులు, బ్రాహ్మణులను పూజిస్తూ ఒక సంవత్సరం గడిచిపోయింది.
భూతేభ్యో ద్విజపూర్వేభ్యో దత్త్వా సర్వస్వదక్షిణామ్ । వ్యబుధ్యత దినస్యాన్తే స్వస్మిన్న్ ఉపవనే నృపః
భూతాలకు, బ్రాహ్మణ పూర్వికులకు తన సర్వస్వాన్ని దానం చేసి, ఆ రాజు రోజు ముగిసే సమయానికి తన తోటలో మేల్కొన్నాడు.
ఏవం స లవణో రాజా రాజసూయమ్ అవాప్తవాన్ । మనసైవ హి పుష్టేన యుక్తస్ తస్య ఫలేన చ
ఈ విధంగా లవణుడు అనే రాజు రాజసూయ యజ్ఞాన్ని సాధించాడు; ఎందుకంటే అతని బలమైన మనస్సు ఫలితంతో ఏకమైంది.
అతశ్ చిత్తం నరం విద్ధి భోక్తారం సుఖదుఃఖయోః । తద్ అనాదావ్ అనాయాసే సత్యే యోజయ రాఘవ
మనస్సే మనిషికి సుఖదుఃఖాలను అనుభవించేదని తెలుసుకో. ఆ ఆదియైన, ప్రయత్నం లేని నిజంలో నీవు స్థిరపడు, రాఘవ.
పూర్ణే చేతసి సమ్పూర్ణః పుమాన్ నష్టే వినశ్యతి । దేహో ఽహమ్ ఇతి యేషాం తు నిశ్చయస్ తైర్ అలం బుధైః
మనస్సు సంపూర్ణంగా ఉన్నప్పుడు మనిషి కూడా సంపూర్ణంగా ఉంటాడు. అది పోయినప్పుడు అతడు నశిస్తాడు. 'నేను శరీరమే' అని నిశ్చయంగా భావించే వారిని జ్ఞానులు పట్టించుకోరు.
పూర్ణే వివేకవతి చేతసి సమ్ప్రబుద్ధే దుఃఖాన్య్ అలం విగలితాని వివిక్తబుద్ధేః । భాస్వత్కరప్రకటితే నను పద్మషణ్డే సఙ్కోచజాడ్యతిమిరాణి చిరం కృతాని
వివేకంతో నిండిన, నిజంగా మేలుకున్న మనస్సు ఉన్నవాడికి, whose understanding is clear, అన్ని బాధలు పూర్తిగా తొలగిపోతాయి. అది సూర్యకిరణాలు పద్మసరోవరంలో ప్రకాశించినట్లే; అప్పుడు అక్కడ చాలా కాలంగా ఉన్న సంకోచం, మాంద్యం అనే చీకట్లు తొలగిపోతాయి.
రాజసూయఫలం ప్రాప్తం లవణేన ఖిల ప్రభో । ప్రమాణం కిమ్ ఇవాత్ర స్యాత్ కల్పనాజాలశమ్బరే
లవణుడు రాజసూయయాగ ఫలితాన్ని పొందాడు, ఓ పొలప్రభూ. ఈ కల్పనల మాయాజాలంలో ఏం ప్రమాణం ఉండగలదు?
యదా శామ్బరికః కాలే సమ్ప్రాప్తో లావణీం సభామ్ । తదాహమ్ అవసం తత్ర తత్ ప్రత్యక్షేణ దృష్టవాన్
ఒకసారి శాంబరికుడు నిర్ణీత సమయానికి లావణుడి సభలోకి వచ్చాడు. అప్పుడు నేను అక్కడే ఉండి, ఆ సంఘటనను నా కన్నులతో చూశాను.
అహం సభ్యైస్ తతస్ తత్ర గతే శమ్బరకారిణి । కిమ్ ఏతద్ ఇతి యత్నేన పృష్టశ్ చ లవణేన చ
శాంబరికుడు లోపలికి వచ్చిన తర్వాత, నేను ఇతర సభ్యులతో కలిసి, 'ఇది ఏమిటి?' అని లావణుడిని ఆసక్తిగా అడిగాము.
చిన్తయిత్వా మయా దృష్ట్వా తత్ర యత్ కథితం తతః । శృణు తత్ తే ప్రవక్ష్యామి రామ శామ్బరికేహితమ్
అక్కడ జరిగిన మాటలు నేను గమనించి, ఆలోచించి చూశాను. రామా, ఇప్పుడు ఆ శాంబరికుడి విషయాన్ని నీకు చెప్పబోతున్నాను, విను.
రాజసూయస్య కర్తారో యే హి తే ద్వాదశాబ్దికమ్ । ఆపద్దుఃఖం ప్రాప్నువన్తి నానాకారదశామయమ్
రాజసూయ యజ్ఞాన్ని నిర్వహించే వారు పన్నెండు సంవత్సరాలు色色గా బాధలు, దుఃఖాలు అనుభవిస్తారు; ఎన్నో విధాలుగా కష్టాలు ఎదురవుతాయి.
అతశ్ శక్రేణ గగనాద్ దుఃఖాయ లవణస్య సః । ప్రహితో దేవదూతో హి రామ శామ్బరికాకృతిః
అందుకే, రామా, ఇంద్రుడు ఆకాశం నుండి శాంబరికుడి రూపంలో ఒక దేవదూతను పంపి, లవణుడికి బాధ కలిగించాడు.