అహో ను చిత్రం పద్మోత్థైర్ బద్ధాస్ తన్తుభిర్ అద్రయః । అవిద్యమానా యావిద్యా తయా సర్వే వశీకృతాః
అయ్యో! ఎంత అద్భుతం! కమల కాడలతో నూలు వలె కొండలు కట్టబడ్డాయి. నిజంగా లేని ఈ అజ్ఞానంతో అందరూ దాని వశమైపోతున్నారు.
ఇదం తద్ వజ్రతాం యాతం రూపమ్ అస్మిఞ్ జగత్త్రయే । అవిద్యయాపి యన్ నామ సద్ ఏవాసద్ ఇవ స్థితమ్
ఈ మూడు లోకాలలో వజ్రంలా గట్టి రూపం ఇదే. ఇది కేవలం అజ్ఞానం అయినా, నిజమైనది అబద్ధంగా ఉండిపోతున్నట్టు కనిపిస్తోంది.
అస్యాస్ సంసారమాయాయా నట్యాస్ త్రిభువనాఙ్గనే । రూపం సదవబోధార్థం కథయానుగ్రహాత్ పునః
ఈ సంసార మాయ అనే నర్తకి మూడు లోకాల రంగస్థలంలో ఆడుతోంది. దయచేసి, నిజమైన జ్ఞానం కలుగుటకు, దాని అసలు స్వరూపాన్ని మళ్లీ వివరించండి.
అన్యచ్ చ సంశయో ఽయం మే మహాత్మన్ హృది వర్తతే । లవణో ఽసౌ మహాభాగః కిం తామ్ ఆపదమ్ ఆప్తవాన్
మహాత్మా, నా మనసులో ఇంకొక సందేహం కలుగుతోంది. ఆ మహాభాగుడు లవణుడు నిజంగా ఆ పెద్ద కష్టాన్ని అనుభవించాడా?
సంశ్లిష్టయోర్ అహతయోర్ ద్వయోర్ వా దేహదేహినోః । బ్రహ్మన్ క ఇవ సంసారీ శుభాశుభఫలైకభుక్
బ్రహ్మన్, శరీరం, ఆత్మ రెండూ కలిసిపోతే, రెండింటికీ ఏమి హాని లేకపోతే, ఈ లోకంలో శుభాశుభ ఫలితాలను అనుభవించేది ఎవరు?
లవణస్య తథా దత్త్వా తామ్ ఆపదమ్ అనుత్తమామ్ । కిం గతశ్ చఞ్చలారమ్భః కశ్ చాసావ్ ఐన్ద్రజాలికః
లవణుడికి అతి పెద్ద కష్టం కలిగించిన తరువాత, అక్కడ నుంచి తొందరగా వెళ్లిపోయినవాడు ఎవరు? ఆ మాయావాది ఎవరు?
కాష్ఠకుడ్యోపమో దేహో న కిఞ్చన ఇవానఘ । స్వప్నాలోక ఇవానేన చేతసా పరికల్ప్యతే
నిర్మలుడా, ఈ శరీరం కలపతో చేసిన గోడలా, అసలు ఏమీ కానట్టుగా ఉంటుంది. మనసు కలలో లోకాన్ని ఊహించినట్టే, ఈ శరీరాన్ని ఊహిస్తుంది.
చేతస్ తు జీవతాం యాతం చిచ్ఛక్తిపరిరూషితమ్ । విద్ధి సంసారి సుమతే కపిపోతకచఞ్చలమ్
ఓ జ్ఞానవంతుడా, మనస్సు చైతన్యశక్తిని పొందినపుడు జీవుల స్థితికి చేరుతుంది. అది సంసారంలో తిరుగుతూ, చిన్న కోతి పిల్లలా ఎప్పుడూ చంచలంగా ఉంటుంది అని తెలుసుకో.
చేతో హి కర్మభాగ్ దేహే నానాకారం శరీరధృత్ । అహఙ్కారమనోజీవనామభిః పరికథ్యతే
ఈ మనస్సే శరీరంలో వివిధ రూపాలు ధరించి, శరీరాన్ని నడిపిస్తూ, క్రియలు చేస్తుంది. దీనినే అహంకారం, మనస్సు, ప్రాణం అనే పేర్లతో పిలుస్తారు.
తస్యేమాన్య్ అప్రబుద్ధస్య సుప్రబుద్ధస్య రాఘవ । సుఖదుఖాన్య్ అనన్తాని న శరీరస్య కానిచిత్
ఓ రాఘవా, ఆ మనస్సు మేలుకోకపోయినా, పూర్తిగా మేలుకున్నా, అనేకమైన సుఖదుఃఖాలు మనస్సుకే చెందుతాయి; ఇవి శరీరానికి అసలు సంబంధించినవి కావు.
అప్రబుద్ధం మనో నానాసఞ్జ్ఞాకల్పితకల్పనమ్ । వృత్తీర్ అనుపతచ్ చిత్రా విచిత్రాకృతితాం గతమ్
మెలకువ రాని మనస్సు, ఎన్నో పేర్లు ఊహించుకుంటూ, ఎన్నో విధాలుగా ఆలోచనలు చేస్తూ, విచిత్రమైన రూపాలు ధరించి, అనేక విధాలుగా ప్రవర్తిస్తుంది.
అప్రబుద్ధమ్ భవేద్ యావన్ నిద్రాన్తం తావద్ ఏవ హి । సమ్భ్రమం పశ్యతి స్వప్నే న ప్రబుద్ధః కదాచన
ఎవరైనా ఇంకా మేలుకోకపోతే, నిద్ర కొనసాగుతూనే ఉంటుంది. ఆ సమయంలో కలల్లో అయోమయం కనిపిస్తుంది, కానీ మేలుకున్నాక అలాంటి గందరగోళం ఉండదు.
అజ్ఞాననిద్రాకులితో జీవో యావన్ న బోధితః । తావత్ పశ్యతి దుర్బోధం సంసారారమ్భవిభ్రమమ్
అజ్ఞాన నిద్రలో మునిగిపోయిన జీవుడు మేలుకోకపోతే, ఈ లోక జీవనంలో ఉన్న అర్థం కాని గందరగోళాన్ని చూస్తూ ఉంటాడు.
సమ్ప్రబుద్ధస్య మనసస్ తమస్ సర్వం విలీయతే । కమలస్య యథా హ్య్ ఆన్ధ్యం దినాలోకవికాసినః
మనసు పూర్తిగా మేలుకున్నప్పుడు, అన్ని చీకట్లు పోతాయి. అది పువ్వు పగిలి వెలుతురులో తన అంధకారాన్ని పోగొట్టుకున్నట్టు.
చిత్తావిద్యామనోజీవవాసనేతి కృతాత్మభిః । కర్మాత్మేతి చ యః ప్రోక్తస్ స దేహీ దుఃఖకోవిదః
మనసు, అజ్ఞానం, మనోమయ జీవుడు, నివాసం, కర్మ, ఆత్మ అని తాము అనుకునేవారు శరీరధారులుగా, బాధలు తెలిసినవారిగా పిలవబడతారు.
జడో దేహో న దుఃఖార్హో దుఃఖీ జీవో ఽవిచారతః । అవిచారో ఘనాజ్ఞానాద్ అజ్ఞానం దుఃఖకారణమ్
ఈ దేహం జడమైనది, దీనికి బాధలు అనుభవించాల్సిన అవసరం లేదు. విచక్షణ లేకపోవడం వల్లే జీవుడు బాధపడతాడు. విచక్షణ లేకపోవడం ఘనమైన అజ్ఞానం వల్ల కలుగుతుంది. ఆ అజ్ఞానమే అన్ని బాధలకు మూలకారణం.
శుభాశుభానాం ధర్మాణాం జీవో విషయతాం గతః । అవివేకైకదోషేణ కోశే నేదం మహాపదమ్
శుభాశుభమైన కర్మలలో జీవుడు ఆసక్తి పెంచుకుంటాడు. ఒక్క విచక్షణలేమి తప్ప, ఈ మహత్తర స్థితిని జీవుడు పొందలేడు.
అవివేకామయోత్తబ్ధం మనో వివిధవృత్తిమత్ । నానాకారవిహారేణ పరిభ్రమతి చక్రవత్
విచక్షణలేమి అనే వ్యాధితో బంధించబడిన మనస్సు, ఎన్నో వృత్తులతో, అనేక రూపాల్లో ఆటలాడుతూ చక్రంలా తిరుగుతూ ఉంటుంది.
ఉదేతి రౌతి హన్త్య్ అత్తి యాతి వల్గతి నన్దతి । మన ఏవ శరీరే ఽస్మిన్ న శరీరం కదాచన
ఈ మనస్సే ఈ దేహంలో పుట్టి, అరవుతూ, చంపుతూ, తింటూ, పోతూ, ఉప్పొంగుతూ, ఆనందిస్తూ ఉంటుంది. శరీరం మాత్రం ఎప్పుడూ ఇలా చేయదు.
యథా గృహపతిర్ గేహే రథే వా సారథిర్ యథా । యథా భుజఙ్గో భస్త్రాయాం శరీరే ఽస్మింస్ తథా మనః
ఎలా ఒక ఇంటి యజమాని తన ఇంట్లో ఉంటాడో, లేదా రథసారథి రథంలో ఉంటాడో, లేదా పాము తన బిలంలో ఉంటుందో, అలాగే మనస్సు ఈ శరీరంలో ఉంటుంది.
అచలే చఞ్చలాకారః పాదపే పవనో యథా । స్ఫురత్య్ ఏవం మనో దేహే స్థితో దేహో న చేతసి
నిశ్చలమైన చెట్ల మధ్య గాలి ఎలా చలించుతుందో, అలాగే మనస్సు శరీరంలో చురుగ్గా కదులుతుంది. కానీ శరీరం మాత్రం మనస్సులోకి పోదు.
సర్వేషు సుఖదుఃఖేషు సర్వాసు కలనాసు చ । మనః కర్తృ మనో భోక్తృ మానసం విద్ధి మానవమ్
అన్ని సుఖదుఃఖాల్లో, అన్ని ఆలోచనల్లో మనస్సే చేయువాడు, అనుభవించేవాడు. మనస్సే నిజమైన మనిషని గుర్తించు.
అత్ర తే శృణు వక్ష్యామి వృత్తాన్తమ్ ఇమమ్ అద్భుతమ్ । లవణో ఽసౌ యథా యాతశ్ చణ్డాలత్వం మనోభ్రమాత్
ఇప్పుడు నేను నీకు ఒక అద్భుతమైన కథ చెబుతాను. మనస్సు మాయ వల్ల లవణుడు ఎలా చండాలుడయ్యాడో విను.
మనః కర్మఫలం భుఙ్క్తే శుభం వాశుభమ్ ఏవ వా । యథైతద్ బుధ్యసే నూనం తథాకర్ణయ రాఘవ
మనస్సు చేసిన పనుల ఫలితాన్ని, అది మంచిదైనా చెడ్డదైనా, అనుభవిస్తుంది. నీవు ఇది బాగా తెలుసుకుంటావు రాఘవా, కాబట్టి విను.
హరిశ్చన్ద్రకులోత్థేన లవణేన పురానఘ । ఏకాన్తైకోపవిష్టేన చిన్తితం మనసా చిరమ్
హరిశ్చంద్ర వంశంలో పుట్టిన లవణుడు, పాపరహితుడా, ఒకసారి ఒంటరిగా కూర్చుని, చాలా కాలం తన మనసులో లోతుగా ఆలోచించాడు.
పితామహో మే సుమహాన్ రాజసూయస్య యాజకః । అహం తస్య కులే జాతస్ తం యజే మనసా మఖమ్
నా తాత పెద్దవాడు, రాజసూయ యాగానికి యాజమాన్యమైనవాడు. నేను అతని వంశంలో పుట్టాను. ఆ యాగాన్ని నేను నా మనసులో ఆచరిస్తున్నాను.
ఇతి సఞ్చిన్త్య మనసా కృత్వా సమ్భారమ్ ఆదితః । రాజసూయస్య దీక్షాయాం వివేశ స మహీపతిః
ఇలా మనసులో ఆలోచించి, రాజసూయ యాగానికి కావలసిన వస్తువులన్నీ సిద్దం చేసుకుని, ఆ రాజు ఆ యాగానికి దీక్షలో ప్రవేశించాడు.
ఋత్విజశ్ చార్చయామ్ ఆస పూజయామ్ ఆస సన్మునీన్ । దేవతా వన్దయామ్ ఆస జ్వాలయామ్ ఆస పావకమ్
ఆయన యజ్ఞకారులను పూజించాడు, మునులను గౌరవించాడు, దేవతలకు నమస్కరించాడు, పవిత్రమైన అగ్నిని వెలిగించాడు.
తస్యేత్థం యజమానస్య మనస్య్ ఉపవనాన్తరే । యయౌ సంవత్సరస్ సాగ్రో దేవర్షిద్విజపూజయా
అలా ఆ యజ్ఞదాత మనసు తోటలో నిలిచి ఉండగా, దేవతలు, ఋషులు, బ్రాహ్మణులను పూజిస్తూ ఒక సంవత్సరం గడిచిపోయింది.
భూతేభ్యో ద్విజపూర్వేభ్యో దత్త్వా సర్వస్వదక్షిణామ్ । వ్యబుధ్యత దినస్యాన్తే స్వస్మిన్న్ ఉపవనే నృపః
భూతాలకు, బ్రాహ్మణ పూర్వికులకు తన సర్వస్వాన్ని దానం చేసి, ఆ రాజు రోజు ముగిసే సమయానికి తన తోటలో మేల్కొన్నాడు.