సంసారవాసనా చేతో యది నామ న పూరయేత్ । తజ్ జాగ్రత్స్వప్నసంరమ్భాః కం నయేయుర్ ఇహాపదమ్
ఈ లోక జీవనంపై మనసులో ఉన్న వాంఛ తీరకపోతే, మేల్కొన్నప్పుడు, కలలో కలిగే కలవరాలు మనకు ఏమి హాని చేయగలవు?
దృశ్యన్తే రౌరవావీచినరకానర్థశాసనాః । మిథ్యాజ్ఞానే గతే వృద్ధిం స్వర్గోపవనభూమిషు
రౌరవం, అవీచి వంటి నరకాలు, వాటి బాధల ప్రాంతాలు, అబద్ధమైన అజ్ఞానం పెరిగినప్పుడు స్వర్గపు తోటల్లో కూడా ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి.
అనయా వేధితం చేతో బిసతన్తావ్ అపి క్షణాత్ । పశ్యత్య్ అఖిలసంసారసాగరావర్తవిభ్రమమ్
ఈ అజ్ఞానం మనస్సును తాకినప్పుడు, ఒక తామర తంతువు కూడా ఒక్క క్షణంలోనే మొత్తం సంసారసాగరపు గందరగోళాన్ని చూసేస్తుంది.
అనయోపహతే చిత్తే రాజ్య ఏవ హి సంస్థితః । తాస్ తా దశా జనో యాతి యా న యోగ్యాశ్ శ్వపాకినః
ఈ అజ్ఞానం మనస్సును కలుషితం చేసినప్పుడు, రాజ్యంలో ఉన్నప్పటికీ, ఒకడు కుక్కలు తినే వారికీ తగినవి కాని దుస్థితులను అనుభవిస్తాడు.
తస్మాద్ రామ పరిత్యజ్య వాసనాం భవబన్ధనీమ్ । సర్వభావమయీం తిష్ఠ నీరాగస్ స్ఫటికో యథా
కాబట్టి రామా, భవబంధనంగా ఉండే వాసనను వదిలిపెట్టి, అన్ని భావాలతో కూడినవాడిగా, ఆసక్తిలేని వాడిగా, స్ఫటికంలా నిలువుము.
తిష్ఠతస్ తవ కార్యేషు మాస్తు రాగానురఞ్జనా । స్ఫటికస్యేవ చిత్రాణి ప్రతిబిమ్బాని గృహ్ణతః
నీ పని చేస్తూ ఉండగా, మనసులో ఆకర్షణ కలగకుండా ఉండాలి. ఎలా అంటే, స్ఫటికం ఎన్నో ప్రతిబింబాలు చూపించినా, అది ఎలా మారదు, అలా నీవు కూడా మారకుండా ఉండాలి.
విగతకౌతుకసఙ్గసమిద్ధయా యది కరోషి సదైవ హి లీలయా । వరధియా జగతి ప్రకృతిక్రియాస్ తద్ అసి కేన మహాన్ ఉపమీయసే
ఆసక్తి లేకుండా, ఆశ్చర్యం లేకుండా, ఎప్పుడూ సహజంగా, సరదాగా, మంచి బుద్ధితో ఈ లోకంలో పనులు చేస్తే, నీ గొప్పదాన్ని ఏదితో పోల్చగలం?
ఏవమ్ ఉక్తో భగవతా వసిష్ఠేన మహాత్మనా । రామః కమలపత్త్రాక్ష ఉన్మీలిత ఇవాబభౌ
అలా మహాత్ముడు వసిష్ఠుడు చెప్పిన తరువాత, కమలపత్రాల్లాంటి కళ్లున్న రాముడు, నిద్రలేచినట్టు కనిపించాడు.
వికాసితాన్తఃకరణశ్ శోభామ్ అలమ్ ఉపాయయౌ । ఆశ్వస్తస్ తమసి క్షీణే పద్మో ఽర్కాలోకవాన్ ఇవ
అతని మనసు వికసించి, మిక్కిలి కాంతిని పొందింది. చీకటి తొలగినప్పుడు, సూర్యకాంతితో నిండిన పద్మం లాగ, అతడు ధైర్యంగా మారాడు.
బోధవిస్మయసఞ్జాతసౌమ్యస్మితసితాననః । దన్తరశ్మిసుధాధౌతామ్ ఇమాం వాచమ్ ఉవాచ చ
ఆశ్చర్యంతో కూడిన జ్ఞానంతో, మృదువైన చిరునవ్వుతో అతని ముఖం చంద్రకాంతి తాకినట్టు ప్రకాశించింది. అప్పుడు అతడు ఇలా అన్నాడు:
అహో ను చిత్రం పద్మోత్థైర్ బద్ధాస్ తన్తుభిర్ అద్రయః । అవిద్యమానా యావిద్యా తయా సర్వే వశీకృతాః
అయ్యో! ఎంత అద్భుతం! కమల కాడలతో నూలు వలె కొండలు కట్టబడ్డాయి. నిజంగా లేని ఈ అజ్ఞానంతో అందరూ దాని వశమైపోతున్నారు.
ఇదం తద్ వజ్రతాం యాతం రూపమ్ అస్మిఞ్ జగత్త్రయే । అవిద్యయాపి యన్ నామ సద్ ఏవాసద్ ఇవ స్థితమ్
ఈ మూడు లోకాలలో వజ్రంలా గట్టి రూపం ఇదే. ఇది కేవలం అజ్ఞానం అయినా, నిజమైనది అబద్ధంగా ఉండిపోతున్నట్టు కనిపిస్తోంది.
అస్యాస్ సంసారమాయాయా నట్యాస్ త్రిభువనాఙ్గనే । రూపం సదవబోధార్థం కథయానుగ్రహాత్ పునః
ఈ సంసార మాయ అనే నర్తకి మూడు లోకాల రంగస్థలంలో ఆడుతోంది. దయచేసి, నిజమైన జ్ఞానం కలుగుటకు, దాని అసలు స్వరూపాన్ని మళ్లీ వివరించండి.
అన్యచ్ చ సంశయో ఽయం మే మహాత్మన్ హృది వర్తతే । లవణో ఽసౌ మహాభాగః కిం తామ్ ఆపదమ్ ఆప్తవాన్
మహాత్మా, నా మనసులో ఇంకొక సందేహం కలుగుతోంది. ఆ మహాభాగుడు లవణుడు నిజంగా ఆ పెద్ద కష్టాన్ని అనుభవించాడా?
సంశ్లిష్టయోర్ అహతయోర్ ద్వయోర్ వా దేహదేహినోః । బ్రహ్మన్ క ఇవ సంసారీ శుభాశుభఫలైకభుక్
బ్రహ్మన్, శరీరం, ఆత్మ రెండూ కలిసిపోతే, రెండింటికీ ఏమి హాని లేకపోతే, ఈ లోకంలో శుభాశుభ ఫలితాలను అనుభవించేది ఎవరు?
లవణస్య తథా దత్త్వా తామ్ ఆపదమ్ అనుత్తమామ్ । కిం గతశ్ చఞ్చలారమ్భః కశ్ చాసావ్ ఐన్ద్రజాలికః
లవణుడికి అతి పెద్ద కష్టం కలిగించిన తరువాత, అక్కడ నుంచి తొందరగా వెళ్లిపోయినవాడు ఎవరు? ఆ మాయావాది ఎవరు?
కాష్ఠకుడ్యోపమో దేహో న కిఞ్చన ఇవానఘ । స్వప్నాలోక ఇవానేన చేతసా పరికల్ప్యతే
నిర్మలుడా, ఈ శరీరం కలపతో చేసిన గోడలా, అసలు ఏమీ కానట్టుగా ఉంటుంది. మనసు కలలో లోకాన్ని ఊహించినట్టే, ఈ శరీరాన్ని ఊహిస్తుంది.
చేతస్ తు జీవతాం యాతం చిచ్ఛక్తిపరిరూషితమ్ । విద్ధి సంసారి సుమతే కపిపోతకచఞ్చలమ్
ఓ జ్ఞానవంతుడా, మనస్సు చైతన్యశక్తిని పొందినపుడు జీవుల స్థితికి చేరుతుంది. అది సంసారంలో తిరుగుతూ, చిన్న కోతి పిల్లలా ఎప్పుడూ చంచలంగా ఉంటుంది అని తెలుసుకో.
చేతో హి కర్మభాగ్ దేహే నానాకారం శరీరధృత్ । అహఙ్కారమనోజీవనామభిః పరికథ్యతే
ఈ మనస్సే శరీరంలో వివిధ రూపాలు ధరించి, శరీరాన్ని నడిపిస్తూ, క్రియలు చేస్తుంది. దీనినే అహంకారం, మనస్సు, ప్రాణం అనే పేర్లతో పిలుస్తారు.
తస్యేమాన్య్ అప్రబుద్ధస్య సుప్రబుద్ధస్య రాఘవ । సుఖదుఖాన్య్ అనన్తాని న శరీరస్య కానిచిత్
ఓ రాఘవా, ఆ మనస్సు మేలుకోకపోయినా, పూర్తిగా మేలుకున్నా, అనేకమైన సుఖదుఃఖాలు మనస్సుకే చెందుతాయి; ఇవి శరీరానికి అసలు సంబంధించినవి కావు.
అప్రబుద్ధం మనో నానాసఞ్జ్ఞాకల్పితకల్పనమ్ । వృత్తీర్ అనుపతచ్ చిత్రా విచిత్రాకృతితాం గతమ్
మెలకువ రాని మనస్సు, ఎన్నో పేర్లు ఊహించుకుంటూ, ఎన్నో విధాలుగా ఆలోచనలు చేస్తూ, విచిత్రమైన రూపాలు ధరించి, అనేక విధాలుగా ప్రవర్తిస్తుంది.
అప్రబుద్ధమ్ భవేద్ యావన్ నిద్రాన్తం తావద్ ఏవ హి । సమ్భ్రమం పశ్యతి స్వప్నే న ప్రబుద్ధః కదాచన
ఎవరైనా ఇంకా మేలుకోకపోతే, నిద్ర కొనసాగుతూనే ఉంటుంది. ఆ సమయంలో కలల్లో అయోమయం కనిపిస్తుంది, కానీ మేలుకున్నాక అలాంటి గందరగోళం ఉండదు.
అజ్ఞాననిద్రాకులితో జీవో యావన్ న బోధితః । తావత్ పశ్యతి దుర్బోధం సంసారారమ్భవిభ్రమమ్
అజ్ఞాన నిద్రలో మునిగిపోయిన జీవుడు మేలుకోకపోతే, ఈ లోక జీవనంలో ఉన్న అర్థం కాని గందరగోళాన్ని చూస్తూ ఉంటాడు.
సమ్ప్రబుద్ధస్య మనసస్ తమస్ సర్వం విలీయతే । కమలస్య యథా హ్య్ ఆన్ధ్యం దినాలోకవికాసినః
మనసు పూర్తిగా మేలుకున్నప్పుడు, అన్ని చీకట్లు పోతాయి. అది పువ్వు పగిలి వెలుతురులో తన అంధకారాన్ని పోగొట్టుకున్నట్టు.
చిత్తావిద్యామనోజీవవాసనేతి కృతాత్మభిః । కర్మాత్మేతి చ యః ప్రోక్తస్ స దేహీ దుఃఖకోవిదః
మనసు, అజ్ఞానం, మనోమయ జీవుడు, నివాసం, కర్మ, ఆత్మ అని తాము అనుకునేవారు శరీరధారులుగా, బాధలు తెలిసినవారిగా పిలవబడతారు.
జడో దేహో న దుఃఖార్హో దుఃఖీ జీవో ఽవిచారతః । అవిచారో ఘనాజ్ఞానాద్ అజ్ఞానం దుఃఖకారణమ్
ఈ దేహం జడమైనది, దీనికి బాధలు అనుభవించాల్సిన అవసరం లేదు. విచక్షణ లేకపోవడం వల్లే జీవుడు బాధపడతాడు. విచక్షణ లేకపోవడం ఘనమైన అజ్ఞానం వల్ల కలుగుతుంది. ఆ అజ్ఞానమే అన్ని బాధలకు మూలకారణం.
శుభాశుభానాం ధర్మాణాం జీవో విషయతాం గతః । అవివేకైకదోషేణ కోశే నేదం మహాపదమ్
శుభాశుభమైన కర్మలలో జీవుడు ఆసక్తి పెంచుకుంటాడు. ఒక్క విచక్షణలేమి తప్ప, ఈ మహత్తర స్థితిని జీవుడు పొందలేడు.
అవివేకామయోత్తబ్ధం మనో వివిధవృత్తిమత్ । నానాకారవిహారేణ పరిభ్రమతి చక్రవత్
విచక్షణలేమి అనే వ్యాధితో బంధించబడిన మనస్సు, ఎన్నో వృత్తులతో, అనేక రూపాల్లో ఆటలాడుతూ చక్రంలా తిరుగుతూ ఉంటుంది.
ఉదేతి రౌతి హన్త్య్ అత్తి యాతి వల్గతి నన్దతి । మన ఏవ శరీరే ఽస్మిన్ న శరీరం కదాచన
ఈ మనస్సే ఈ దేహంలో పుట్టి, అరవుతూ, చంపుతూ, తింటూ, పోతూ, ఉప్పొంగుతూ, ఆనందిస్తూ ఉంటుంది. శరీరం మాత్రం ఎప్పుడూ ఇలా చేయదు.
యథా గృహపతిర్ గేహే రథే వా సారథిర్ యథా । యథా భుజఙ్గో భస్త్రాయాం శరీరే ఽస్మింస్ తథా మనః
ఎలా ఒక ఇంటి యజమాని తన ఇంట్లో ఉంటాడో, లేదా రథసారథి రథంలో ఉంటాడో, లేదా పాము తన బిలంలో ఉంటుందో, అలాగే మనస్సు ఈ శరీరంలో ఉంటుంది.