రజ్జుసర్పవికల్పౌ ద్వావ్ అజ్ఞానైకోపకల్పితౌ । జ్ఞేన త్వ్ ఏకైవ నిర్ణీతా బ్రహ్మదృష్టిర్ అకృత్రిమా
కట్టు, పాము అనే రెండూ అజ్ఞానంతో ఊహించబడతాయి. కానీ జ్ఞానంతో ఒకటే నిజంగా తెలుస్తుంది — అది సహజమైన బ్రహ్మ దర్శనం.
మా భవాజ్ఞో భవ జ్ఞస్ త్వం జహి సంసారవాసనాః । అనాత్మన్య్ ఆత్మభావేన కిమ్ అన్య ఇవ రోదిషి
నీవు అజ్ఞానిగా ఉండకూడదు, జ్ఞానిగా అవు. ఈ లోకబంధాల వాసనలను విడిచిపెట్టు. నీవు నీవే కాకుండా వేరొకరిలా, ఆత్మ కానిదానితో ఏందుకు బాధపడుతున్నావు?
కస్ తవాయం జడో మూకో దేహో భవతి రాఘవ । యదర్థం సుఖదుఃఖాభ్యామ్ అవశః పరిహీయతే
రాఘవా, ఈ జడమైన, మూగదేహం నీకెందుకు? దాని కోసం నీవు సుఖదుఃఖాలకు లొంగిపోతూ నిస్సహాయంగా ఉంటావు?
యథా హి కాష్ఠజతునోర్ యథా బదరకుణ్డయోః । శ్లిష్టయోర్ అపి నైకత్వం దేహదేహవతోస్ తథా
ఎలాగైతే మట్టి గుళికలు, లేదా బదరి పండ్ల పొట్లాలు కలిపినా అవి ఒక్కటిగా కలవు, అలాగే శరీరం, ఆత్మ రెండూ కలిసిపోవు.
భస్త్రాదాహే యథా దాహో న భస్త్రాన్తరవర్తినః । పవనస్య తథా దేహనాశే నాత్మ వినశ్యతి
బెల్లోస్లోని మంట, అందులో ఉన్న గాలిని తగలబెట్టదు కదా, అలాగే శరీరం నశించినప్పుడు ఆత్మ నశించదు.
దుఃఖితో ఽహం సుఖాఢ్యో ఽహమ్ ఇతి భ్రాన్తీ రఘూద్వహ । అనయోపహతే చిత్తే దుష్పారేహ కదర్థనా
రఘువంశీయుడా! 'నేను బాధలో ఉన్నాను, నేను సంతోషంగా ఉన్నాను' అనే భ్రమ మనసును పట్టిపీడిస్తుంది. ఈ బాధను అధిగమించడం చాలా కష్టం.
మిథ్యైవానర్థకారిణ్యా మనోమననపీనయా । అనయా దుఃఖదాయిన్యా మహామోహమలాన్ధయా
ఈ తప్పుడు, హానికరమైన, మనసు పొంగించే భావన వల్లే, ఈ బాధను కలిగించే, మహామోహమనే మలంతో అంధుడైన మనస్సు బాధపడుతుంది.
చన్ద్రబిమ్బే సుధార్ద్రే ఽపి కృత్వా రౌరవకల్పనామ్ । నారకం దాహసంశోషదుఃఖం సమనుభూయతే
చంద్రుని పరిమళమైన, అమృతంతో తడిసిన వలయాన్ని కూడా రౌరవ నరకంగా ఊహిస్తే, అక్కడ ఉండే కాలిన బాధలు, ఎండిపోయిన కష్టాలు నిజంగా అనుభవించాల్సి వస్తాయి.
జలలోలోచ్చకల్హారపుష్పశీతలవీచిషు । సరస్సు మృగతృష్ణాఢ్యం మహత్త్వం పరిదృశ్యతే
చల్లని అలలు, నీటిలో తేలియాడే కలహారపు పువ్వులతో అలంకరించబడిన సరస్సుల్లో కూడా, అక్కడ ఉన్న మృగత్రిష్ణకు ఎంత గొప్పతనం ఉందో మనం చూడగలం.
నభోనగరనిర్మాణపాతోత్పతనసమ్భ్రమాః । స్వప్నాదిష్వ్ అనుభూయన్తే విచిత్రసుఖదుఃఖదాః
ఆకాశంలో నగరాలు కట్టడం, ఎగరడం, కిందపడిపోవడం వంటి కలలు, మిగతా అనుభూతుల్లో ఎన్నో విచిత్రమైన సుఖాలు, దుఃఖాలు మనకు అనుభవంగా వస్తాయి.
సంసారవాసనా చేతో యది నామ న పూరయేత్ । తజ్ జాగ్రత్స్వప్నసంరమ్భాః కం నయేయుర్ ఇహాపదమ్
ఈ లోక జీవనంపై మనసులో ఉన్న వాంఛ తీరకపోతే, మేల్కొన్నప్పుడు, కలలో కలిగే కలవరాలు మనకు ఏమి హాని చేయగలవు?
దృశ్యన్తే రౌరవావీచినరకానర్థశాసనాః । మిథ్యాజ్ఞానే గతే వృద్ధిం స్వర్గోపవనభూమిషు
రౌరవం, అవీచి వంటి నరకాలు, వాటి బాధల ప్రాంతాలు, అబద్ధమైన అజ్ఞానం పెరిగినప్పుడు స్వర్గపు తోటల్లో కూడా ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి.
అనయా వేధితం చేతో బిసతన్తావ్ అపి క్షణాత్ । పశ్యత్య్ అఖిలసంసారసాగరావర్తవిభ్రమమ్
ఈ అజ్ఞానం మనస్సును తాకినప్పుడు, ఒక తామర తంతువు కూడా ఒక్క క్షణంలోనే మొత్తం సంసారసాగరపు గందరగోళాన్ని చూసేస్తుంది.
అనయోపహతే చిత్తే రాజ్య ఏవ హి సంస్థితః । తాస్ తా దశా జనో యాతి యా న యోగ్యాశ్ శ్వపాకినః
ఈ అజ్ఞానం మనస్సును కలుషితం చేసినప్పుడు, రాజ్యంలో ఉన్నప్పటికీ, ఒకడు కుక్కలు తినే వారికీ తగినవి కాని దుస్థితులను అనుభవిస్తాడు.
తస్మాద్ రామ పరిత్యజ్య వాసనాం భవబన్ధనీమ్ । సర్వభావమయీం తిష్ఠ నీరాగస్ స్ఫటికో యథా
కాబట్టి రామా, భవబంధనంగా ఉండే వాసనను వదిలిపెట్టి, అన్ని భావాలతో కూడినవాడిగా, ఆసక్తిలేని వాడిగా, స్ఫటికంలా నిలువుము.
తిష్ఠతస్ తవ కార్యేషు మాస్తు రాగానురఞ్జనా । స్ఫటికస్యేవ చిత్రాణి ప్రతిబిమ్బాని గృహ్ణతః
నీ పని చేస్తూ ఉండగా, మనసులో ఆకర్షణ కలగకుండా ఉండాలి. ఎలా అంటే, స్ఫటికం ఎన్నో ప్రతిబింబాలు చూపించినా, అది ఎలా మారదు, అలా నీవు కూడా మారకుండా ఉండాలి.
విగతకౌతుకసఙ్గసమిద్ధయా యది కరోషి సదైవ హి లీలయా । వరధియా జగతి ప్రకృతిక్రియాస్ తద్ అసి కేన మహాన్ ఉపమీయసే
ఆసక్తి లేకుండా, ఆశ్చర్యం లేకుండా, ఎప్పుడూ సహజంగా, సరదాగా, మంచి బుద్ధితో ఈ లోకంలో పనులు చేస్తే, నీ గొప్పదాన్ని ఏదితో పోల్చగలం?
ఏవమ్ ఉక్తో భగవతా వసిష్ఠేన మహాత్మనా । రామః కమలపత్త్రాక్ష ఉన్మీలిత ఇవాబభౌ
అలా మహాత్ముడు వసిష్ఠుడు చెప్పిన తరువాత, కమలపత్రాల్లాంటి కళ్లున్న రాముడు, నిద్రలేచినట్టు కనిపించాడు.
వికాసితాన్తఃకరణశ్ శోభామ్ అలమ్ ఉపాయయౌ । ఆశ్వస్తస్ తమసి క్షీణే పద్మో ఽర్కాలోకవాన్ ఇవ
అతని మనసు వికసించి, మిక్కిలి కాంతిని పొందింది. చీకటి తొలగినప్పుడు, సూర్యకాంతితో నిండిన పద్మం లాగ, అతడు ధైర్యంగా మారాడు.
బోధవిస్మయసఞ్జాతసౌమ్యస్మితసితాననః । దన్తరశ్మిసుధాధౌతామ్ ఇమాం వాచమ్ ఉవాచ చ
ఆశ్చర్యంతో కూడిన జ్ఞానంతో, మృదువైన చిరునవ్వుతో అతని ముఖం చంద్రకాంతి తాకినట్టు ప్రకాశించింది. అప్పుడు అతడు ఇలా అన్నాడు:
అహో ను చిత్రం పద్మోత్థైర్ బద్ధాస్ తన్తుభిర్ అద్రయః । అవిద్యమానా యావిద్యా తయా సర్వే వశీకృతాః
అయ్యో! ఎంత అద్భుతం! కమల కాడలతో నూలు వలె కొండలు కట్టబడ్డాయి. నిజంగా లేని ఈ అజ్ఞానంతో అందరూ దాని వశమైపోతున్నారు.
ఇదం తద్ వజ్రతాం యాతం రూపమ్ అస్మిఞ్ జగత్త్రయే । అవిద్యయాపి యన్ నామ సద్ ఏవాసద్ ఇవ స్థితమ్
ఈ మూడు లోకాలలో వజ్రంలా గట్టి రూపం ఇదే. ఇది కేవలం అజ్ఞానం అయినా, నిజమైనది అబద్ధంగా ఉండిపోతున్నట్టు కనిపిస్తోంది.
అస్యాస్ సంసారమాయాయా నట్యాస్ త్రిభువనాఙ్గనే । రూపం సదవబోధార్థం కథయానుగ్రహాత్ పునః
ఈ సంసార మాయ అనే నర్తకి మూడు లోకాల రంగస్థలంలో ఆడుతోంది. దయచేసి, నిజమైన జ్ఞానం కలుగుటకు, దాని అసలు స్వరూపాన్ని మళ్లీ వివరించండి.
అన్యచ్ చ సంశయో ఽయం మే మహాత్మన్ హృది వర్తతే । లవణో ఽసౌ మహాభాగః కిం తామ్ ఆపదమ్ ఆప్తవాన్
మహాత్మా, నా మనసులో ఇంకొక సందేహం కలుగుతోంది. ఆ మహాభాగుడు లవణుడు నిజంగా ఆ పెద్ద కష్టాన్ని అనుభవించాడా?
సంశ్లిష్టయోర్ అహతయోర్ ద్వయోర్ వా దేహదేహినోః । బ్రహ్మన్ క ఇవ సంసారీ శుభాశుభఫలైకభుక్
బ్రహ్మన్, శరీరం, ఆత్మ రెండూ కలిసిపోతే, రెండింటికీ ఏమి హాని లేకపోతే, ఈ లోకంలో శుభాశుభ ఫలితాలను అనుభవించేది ఎవరు?
లవణస్య తథా దత్త్వా తామ్ ఆపదమ్ అనుత్తమామ్ । కిం గతశ్ చఞ్చలారమ్భః కశ్ చాసావ్ ఐన్ద్రజాలికః
లవణుడికి అతి పెద్ద కష్టం కలిగించిన తరువాత, అక్కడ నుంచి తొందరగా వెళ్లిపోయినవాడు ఎవరు? ఆ మాయావాది ఎవరు?
కాష్ఠకుడ్యోపమో దేహో న కిఞ్చన ఇవానఘ । స్వప్నాలోక ఇవానేన చేతసా పరికల్ప్యతే
నిర్మలుడా, ఈ శరీరం కలపతో చేసిన గోడలా, అసలు ఏమీ కానట్టుగా ఉంటుంది. మనసు కలలో లోకాన్ని ఊహించినట్టే, ఈ శరీరాన్ని ఊహిస్తుంది.
చేతస్ తు జీవతాం యాతం చిచ్ఛక్తిపరిరూషితమ్ । విద్ధి సంసారి సుమతే కపిపోతకచఞ్చలమ్
ఓ జ్ఞానవంతుడా, మనస్సు చైతన్యశక్తిని పొందినపుడు జీవుల స్థితికి చేరుతుంది. అది సంసారంలో తిరుగుతూ, చిన్న కోతి పిల్లలా ఎప్పుడూ చంచలంగా ఉంటుంది అని తెలుసుకో.
చేతో హి కర్మభాగ్ దేహే నానాకారం శరీరధృత్ । అహఙ్కారమనోజీవనామభిః పరికథ్యతే
ఈ మనస్సే శరీరంలో వివిధ రూపాలు ధరించి, శరీరాన్ని నడిపిస్తూ, క్రియలు చేస్తుంది. దీనినే అహంకారం, మనస్సు, ప్రాణం అనే పేర్లతో పిలుస్తారు.
తస్యేమాన్య్ అప్రబుద్ధస్య సుప్రబుద్ధస్య రాఘవ । సుఖదుఖాన్య్ అనన్తాని న శరీరస్య కానిచిత్
ఓ రాఘవా, ఆ మనస్సు మేలుకోకపోయినా, పూర్తిగా మేలుకున్నా, అనేకమైన సుఖదుఃఖాలు మనస్సుకే చెందుతాయి; ఇవి శరీరానికి అసలు సంబంధించినవి కావు.