కృశో ఽతిదుఃఖీ బద్ధో ఽహం హస్తపాదాదిమాన్ అహమ్ । ఇతి భావానురూపేణ వ్యవహారేణ బధ్యతే
నేను బలహీనుడిని, ఎంతో బాధపడుతున్నాను, బందిలో ఉన్నాను, నాకు చేతులు కాళ్లు ఉన్నాయి అని అనుకుంటూ, ఆ ఆలోచనలు, ఆచరణల ప్రకారం మనిషి తానే తాను బంధించుకుంటాడు.
నాహం దుఃఖీ న మే దేహః కో బన్ధో ఽస్యాత్మనశ్ చితః । ఇతి భావానురూపేణ వ్యవహారేణ ముచ్యతే
నేను బాధపడటం లేదు, నాకు శరీరం లేదు, ఈ చైతన్య స్వరూపానికి ఎలాంటి బంధనం ఉండదు అని మనసులో నిశ్చయంగా భావించి, అలాంటి ఆలోచనలు, ప్రవర్తనలతో ఉండేవాడు ముక్తుడవుతాడు.
నాహం మాంసం న చాస్థీని దేహాద్ అన్యః పరో హ్య్ అహమ్ । ఇతి నిశ్చయవాన్ అన్తఃక్షీణావిద్య ఇహోచ్యతే
నేను మాంసం కాదు, ఎముకలు కాదు, శరీరానికి వేరైన పరమాత్మను అని లోపల నిశ్చయంగా గ్రహించినవాడు, అతడిలో అజ్ఞానం అంతరించిపోతుంది.
ప్రోత్తుఙ్గసురశైలాగ్రవైడూర్యశిఖరప్రభా । అథ వార్కాంశుదుర్భేదా తిమిరశ్రీస్ స్థితోపరి
ఎత్తయిన నీల రత్నపర్వత శిఖరంపై వెలిగే ప్రకాశం, లేదా సూర్యకిరణాలు కూడా తాకలేని వెలుగు, చీకటి మహిమను మించి నిలిచినట్టు,
కల్ప్యతే హి యథా వ్యోమ్నః కాలిమేతి స్వభావజః । పుంసా ధరణిసంస్థేన స్వవికల్పనయేద్ధయా
భూమిపై ఉన్న మనిషి తన స్వభావం, ఊహల వల్ల ఆకాశంలో చీకటి ఉందని ఊహించుకున్నట్టు,
కల్పితైవమ్ అవిద్యేయమ్ అనాత్మన్య్ ఆత్మభావనా । పురుషేణాప్రబుద్ధేన న ప్రబుద్ధేన రాఘవ
రాఘవా, ఆత్మకాదని లేని దానిలో ఆత్మ భావన కలిగి ఉండటం అనేది, అవగాహన లేని మనిషి ఊహించుకున్న అజ్ఞానం మాత్రమే. బోధ కలిగినవాడు అలాంటి భావన కలిగి ఉండడు.
మేరునీలమణిచ్ఛాయా నేయం నాపి తమఃప్రభా । తద్ ఇదం కిం కృతం బ్రహ్మన్ నీలత్వం నభసో వద
ఈ నీలిమ అనేది మేరు పర్వతపు నీలమణి కాంతి కాదు, చీకటి వెలుగు కూడా కాదు. మరి బ్రహ్మన్, ఆకాశానికి నీలిమ ఎందుకు వస్తుందో చెప్పు.
న రామ నీలతా వ్యోమ్నశ్ శూన్యస్య గుణవత్ స్థితా । అన్యరత్నప్రభాభావాన్ న చాప్య్ ఏషాత్ర మైరవీ
రామా, ఆకాశానికి ఉండే నీలిమ అనేది ఖాళీకి గుణంగా ఉండదు. అది మరేదైనా రత్న కాంతి వల్లా కాదు, మేరు నీలమణి కాంతి కూడా కాదు.
తేజోమయత్వాద్ అణ్డస్య స్ఫారత్వాత్ సిద్ధతేజసః । ప్రాకాశ్యాద్ అణ్డపారస్య తమసో నాత్ర సమ్భవః
ఈ జగత్తు వెలుగుతో నిండినదిగా ఉండటం, సిద్ధుల తేజస్సు ప్రకాశించడం, ఆండపు అవరణానికి బయట వెలుగు ఉండటం వలన ఇక్కడ చీకటి ఏర్పడదు.
కేవలం శూన్యతైవైషా బహ్వీ సుభగ దృశ్యతే । వయస్యేవానురూపాయా అవిద్యాయా న సన్మయీ
ఓ భాగ్యవంతుడా, ఇది కేవలం శూన్యమే. ఎన్నో రూపాల్లో కనిపించినా, వయస్సుకు తగ్గట్టు ఉండే అజ్ఞానం లాంటిది. ఇందులో నిజమైన సత్యం లేదు.
స్వదృష్టిక్షయసమ్పత్తావ్ అసద్ ఏవోత్థితం తమః । వస్తు స్వభావాత్ తద్ వ్యోమ్నః కార్ష్ణ్యమ్ ఇత్య్ అవలోక్యతే
మన దృష్టి పోయినప్పుడు, అసలు లేని చీకటి మాత్రమే మిగిలిపోతుంది. అలాగే, ఆకాశంలో కనిపించే నలుపు కూడా దాని స్వభావం వల్లే ఉత్పన్నమవుతుంది.
ఏతద్బుద్ధ్యా యథా వ్యోమ్ని దృశ్యమానో ఽపి కాలిమా । న కాలిమేతి బోధస్ స్యాద్ అవిద్యాతిమిరే తథా
ఈ జ్ఞానంతో చూస్తే, ఆకాశంలో కనిపించే నలుపు నిజమైన చీకటి కాదని తెలుస్తుంది. అలాగే, అజ్ఞానపు చీకటిలో కూడా జ్ఞానం వెలుగుతుంది.
అసఙ్కల్పో హ్య్ అవిద్యాయా నిగ్రహః కథితో బుధైః । యథా గగనపద్మిన్యాస్ స చాతిసుకరస్ స్వయమ్
పండితులు చెప్పినట్టు, అజ్ఞానాన్ని నియంత్రించడమంటే ఊహలు లేకపోవడమే. అది ఆకాశంలో కమలాన్ని ఊహించడంలా, సహజంగా చాలా సులభమైనది.
భ్రమస్య జాగతస్యాస్య జాతస్యాకాశవర్ణవత్ । అపునస్స్మరణం మన్యే సాధో విస్మరణం వరమ్
ఈ జగత్తు ఆకాశపు రంగు లాగా మాయగా పుట్టింది. ఓ సద్గుణసంపన్నుడా, దీనిని మరిచిపోవడం మంచిదని నేను భావిస్తున్నాను; మరచిపోవడమే ఉత్తమం.
నష్టో ఽహమ్ ఇతి సఙ్కల్పాద్ యథా దుఃఖేన నశ్యతి । ప్రబుద్ధో ఽస్మీతి సఙ్కల్పాజ్ జనో ఽభ్యేతి తథా సుఖమ్
నేను పోయాను అని మనసులో అనుకుంటే మనిషి దుఃఖంలో మునిగిపోతాడు. అలాగే, నేను మేలుకున్నాను అని అనుకుంటే సంతోషాన్ని పొందుతాడు.
తథా సమ్మూఢసఙ్కల్పాన్ మూఢతామ్ ఏతి వై పునః । ప్రబోధోదారసఙ్కల్పాత్ ప్రబోధాయానుధావతి
అలాగే, మూర్ఖమైన ఆలోచనల వల్ల మళ్లీ మూర్ఖత్వంలో పడిపోతాడు. మేలుకోటానికి సంబంధించిన శుభమైన ఆలోచన వల్ల మేలుకోటానికి ప్రయత్నిస్తాడు.
క్షణాత్ సంస్మరణాద్ ఏషామ్ అవిద్యోదేతి శాశ్వతీ । యత్నాద్ విస్మరణాద్ అర్థః పరినశ్యతి తత్త్వతః
ఒక్క క్షణం గుర్తు చేసుకున్నా ఈ నిత్యమైన అజ్ఞానం మళ్లీ ఉత్పన్నమవుతుంది. కానీ కష్టపడి మరచిపోతే ఆ విషయం నిజంగా అంతమవుతుంది.
భావనీ సర్వభావానాం సర్వభూతవిమోహనీ । తారణీ స్వాత్మనో నాశే స్వాత్మవృద్ధౌ వినాశికీ
భావన అన్నది అన్ని స్థితులకు మూలకారణం, అన్ని జీవులను మాయలో పడేసేది. మనసు నశించినప్పుడు అది విముక్తి కలిగించేది, మనసు పెరిగితే అది నాశనం చేసేది.
మనో యద్ అనుసన్ధత్తే తత్ సర్వేన్ద్రియవృత్తయః । క్షణాత్ సమ్పాదయన్త్య్ ఏతా రాజాజ్ఞామ్ ఇవ మన్త్రిణః
మనసు ఏదిని ఆలోచిస్తే, అన్ని ఇంద్రియాలూ వెంటనే ఆ పని చేస్తాయి. ఇది రాజు ఆజ్ఞను మంత్రులు పాటించడంలా ఉంటుంది.
తస్మాన్ మనోఽనుసన్ధానం భావేషు న కరోతి యః । అన్తశ్ చేతనయత్నేన స శాన్తిమ్ అధిగచ్ఛతి
అందుకే, ఎవరు మనసును విషయాలలో నిమగ్నం చేయకుండా, లోపల జాగ్రత్తగా కృషి చేస్తారో, వారు శాంతిని పొందుతారు.
యద్ ఆదావ్ ఏవ నాస్తీదం తద్ అద్యాపి న విద్యతే । యద్ ఇదం భాతి తద్ బ్రహ్మ శాన్తమ్ ఏకమ్ అనిఙ్గనమ్
మొదట లేనిది ఇప్పుడూ లేదు. ఇది కనిపిస్తున్నదంతా ఒక్కటే, శాంతమైన, మచ్చలేని బ్రహ్మమే.
మననీయమనోమానాన్య్ అతః కస్య కథం కుతః । నిర్వికారమ్ అనాద్యన్తమ్ ఆస్యతామ్ అపయన్త్రణమ్
ఈ మనస్సులో పుట్టే గౌరవ భావాలు ఎవరివి? ఎలా వచ్చాయి? ఎక్కడి నుంచి వచ్చాయి? ఇవన్నీ విచారించాలి. మనస్సు ఏ మార్పులకూ లోనుకాకుండా, ఆది అంతం లేకుండా, ఎలాంటి ఆంక్షలు లేకుండా ప్రశాంతంగా ఉండాలి.
పరం పౌరుషమ్ ఆశ్రిత్య యత్నాద్ పరమయా ధియా । భోగాశాభావనాం చిత్తాత్ సమూలమ్ అలమ్ ఉద్ధరేత్
అత్యుత్తమమైన శ్రమను ఆశ్రయించి, అత్యంత స్పష్టమైన వివేకంతో, అనుభవాల పట్ల కలిగే ఆశలను మనస్సు నుండి పూర్తిగా, వేరే మూలాల సహా పూర్తిగా తొలగించాలి.
యద్ ఉదేతి పరో మోహో జరామరణకారణమ్ । ఆశాపాశశతోల్లాసీ వాసనా తద్ విజృమ్భతే
ఏది మోసాన్ని కలిగించి, వృద్ధాప్యం మరణానికి కారణమవుతుందో, ఎన్నో ఆశల బంధాలతో ఉల్లాసంగా పెరిగిపోతుందో, అదే మనస్సులో దాగి ఉన్న వాసన.
మమ పుత్రా మమ ధనమ్ అహం సో ఽయమ్ ఇదం మమ । ఇతీయమ్ ఇన్ద్రజాలేన వాసనైకా వివల్గతి
‘నా కొడుకులు, నా ధనం, నేను ఇదే, ఇది నాదే’ అని మనస్సు ఒక మాయాజాలంలా, ఆ ఒక్క వాసన వల్ల ఎటూ ఎగురుతూ తిరుగుతుంది.
శూన్య ఏవ శరీరే ఽస్మిన్ విలోలో ఽర్జునవాతవత్ । అవిద్యయా వాసనయా త్వ్ అహమ్భావాహిర్ అర్పితః
ఈ శూన్యమైన శరీరంలో, అహంకార భావన అజ్ఞానం వల్ల, మనసులో దాగిన వాసనల వల్ల, లోపల గాలి ఊగిపోతున్నట్టు చంచలంగా తలెత్తుతుంది.
పరమార్థేన తత్త్వజ్ఞ మమాహమ్ ఇదమ్ ఇత్య్ అలమ్ । ఆత్మతత్త్వాద్ ఋతే మన్యే న కదాచన కిఞ్చన
నిజంగా, తత్త్వాన్ని తెలిసినవాడా, 'నాది', 'నేను', 'ఇది' అన్న భావనలకు ఇక చాలును. ఆత్మ తత్త్వాన్ని తప్ప మరేదీ నిజంగా ఉందని నేను ఎప్పుడూ అనుకోను.
సాద్రిద్యూర్వీగిరిశ్రేణ్యా సృష్టిదృష్ట్యా పునః పునః । సైవాన్యేవ విచిత్రేయమ్ అవిద్యా పరివర్తతే
సృష్టిని చూసే దృష్టితో, ఇదే విచిత్రమైన అజ్ఞానం పర్వతాలు, ఖండాలు, శిఖరాలు మళ్లీ మళ్లీ కనిపించడంలా తిరుగుతూ ఉంటుంది.
ఉదేత్య్ అజ్ఞానమాత్రేణ నశ్యతి జ్ఞానమాత్రతః । సంవిన్మాత్రపరిచ్ఛేద్యా రజ్జ్వామ్ ఇవ భుజఙ్గమః
అది కేవలం అజ్ఞానం వల్ల ఉద్భవిస్తుంది, జ్ఞానం వల్లనే అంతమవుతుంది. అది చైతన్యంతో మాత్రమే పరిమితమవుతుంది, పాము తాడుపై కనిపించినట్టు.
సాద్రిద్యూర్వీనదీ సేయం యావిద్యా జ్ఞస్య రామ సా । నావిద్యా తస్య తద్ బ్రహ్మ స్వే మహిమ్ని వ్యవస్థితమ్
రామా, ఈ భూమి పర్వతాలు, నదులతో కూడి ఉన్నదీ జ్ఞానికి జ్ఞానమే. అది అతనికి అవిద్య కాదు. ఎందుకంటే ఆ పరబ్రహ్మం తన మహిమలో స్థిరంగా ఉంటుంది.