అనయోపహతే త్వ్ అస్మింశ్ చిత్రాశ్ చేతసి విభ్రమాః । ఉత్పద్యన్తే వినశ్యన్తే తరఙ్గాస్ తోయధేర్ ఇవ
ఇలాంటి మాయలు మనసును కలవరపెడితే, అందులో ఎన్నో భ్రమలు ఉద్భవించి మాయమవుతుంటాయి. అవి సముద్రపు అలలు లాగానే వచ్చి పోతుంటాయి.
పదార్థరథమ్ ఆరూఢా భావనైషా బలాన్వితా । ఆక్రామతి మనః క్షిప్రం విహగం వాగురా యథా
ఈ ఊహాశక్తి బలంగా ఉండి, విషయాల రథంపై ఎక్కి, పక్షిని వలలో పడేసినట్టు మనసును త్వరగా పట్టేసుకుంటుంది.
కారుణ్యాత్ స్పన్దమానాక్షీం స్రవత్క్షీరలవస్తనీమ్ । నయత్య్ ఉల్లాసితానన్దం జననీం గృహిణీపదమ్
కరుణతో, ప్రేమతో నిండిన కళ్లతో, పాలతో తడిసిన వక్షోజాలతో ఉన్న తల్లి, తన బిడ్డ ఆనందంలో ఉల్లాసంగా ఉండుతూ, గృహిణిగా మారుతుంది.
విషీకరోతి నిష్ష్యన్దసన్తర్పితజగత్త్రయమ్ । సుధా సార్ద్రమ్ అపి క్షిప్రం ప్రవృద్ధా బిమ్బమ్ ఐన్దవమ్
చంద్రుడు అమృతంతో నిండినవాడైనా, తడిగా ఉన్నప్పటికీ, అతిగా పెరిగిపోతే త్వరగా విషమై, మూడు లోకాలను నాశనం చేయగలడు.
ఉన్మత్తవరవేతాలవర్తనారమ్భసమ్భ్రమమ్ । స్థాణవస్ సమ్ప్రయచ్ఛన్తి మూకమ్ అప్య్ ఏతి యద్ ధియా
మనస్సు కలవరపడి పోయినప్పుడు, స్థిరంగా ఉన్నవారు కూడా పిచ్చివాళ్లు, భూతాలు, మత్తులో ఉన్నవారు లా ప్రవర్తించగలరు; మాటలేని వారు కూడా మాట్లాడగలరు.
సన్ధ్యాదిషు చ కాలేషు లోష్టపాషాణభిత్తయః । అస్యాః ప్రసాదాద్ దృశ్యన్తే సర్పా జగతి దృష్టిభిః
సంధ్యా సమయం వంటి సమయంలో, ఈ మనస్సు ప్రభావంతో, మట్టి ముద్దలు, రాళ్లు, గోడల మీద కూడా మనుషులు పాములను చూస్తారు.
ఏకో ఽపి ద్వితయోదేతి యథా ద్విశశిదర్శనే । దూరమ్ అభ్యాశతాం యాతి స్వప్నే ఽబ్ధితరణం యథా
ఒక చంద్రుడు రెండు చంద్రులా కనబడినట్టు, కలలో దూరమైన తీరం దగ్గరగా అనిపించినట్టు, మనస్సు కూడా ఇలాంటి మాయలు సృష్టిస్తుంది.
ఆదీర్ఘః క్షణతామ్ ఏతి కాలస్ సేష్టా యథా నిశా । క్షణో వర్షమ్ ఇవాభాతి కాన్తావిరహిణామ్ ఇవ
ఎంత పొడవైన సమయం అయినా, అది క్షణంలా తేలికగా గడిచిపోతుంది; దీర్ఘమైన రాత్రి కూడా త్వరగా ముగియడంలా. మరొకవైపు, ఒక క్షణం కూడా ప్రియమైనవారితో దూరంగా ఉన్నవారికి ఏడాది లాంటిదిగా అనిపిస్తుంది.
న తద్ అస్తి న యన్ నామ న కరోతీయమ్ ఉద్ధతా । అస్యాస్ త్వ్ అకిఞ్చనాయాస్ తు శక్తతాం పశ్య రాఘవ
ఈ చంచలమైన మనస్సు పేరుపెట్టని, సృష్టించని దేనీ లేదు. కానీ, రాఘవా! దానికి ఏదీ లేకపోతే, దాని బలహీనతను చూడు.
సంరోధయేత్ ప్రయత్నేన సంవిదైవాశు సంవిదమ్ । సంవిత్స్రోతోనిరోధేన శుష్యత్య్ ఏషా మనోనదీ
మనస్సును, మనస్సుతోనే శ్రద్ధగా నియంత్రించాలి. ఆ జ్ఞాన ప్రవాహాన్ని ఆపితే, ఈ మనస్సు అనే నది ఎండిపోతుంది.
అవిద్యమానయైవేదం పేలవాఙ్గ్యా సుతుచ్ఛయా । మిథ్యాభావనయా నామ చిత్రమ్ అన్ధీకృతం జగత్
ఏమీలేని, బలహీనమైన, పూర్తిగా ఖాళీగా ఉన్న తప్పుడు ఊహతోనే ఈ లోకం అద్భుతంగా అంధకారంలో పడిపోతుంది.
అరూపయా నిరాకృత్యా చారుచేతనహీనయా । అసత్యేవాశు నశ్యన్త్యా చిత్రమ్ అన్ధీకృతం జగత్
ఆకారమూ లేనిది, రూపమూ కానిది, స్వచ్ఛమైన జ్ఞానం లేనిది, నిజంగా లేని దాని లాగానే త్వరగా నశించే దాని వల్ల ఈ లోకం ఆశ్చర్యంగా చీకటిలో మునిగిపోతుంది.
ఆలోకేన వినశ్యన్త్యా స్ఫురన్త్యా తమసో ఽన్తరే । కౌశికేక్షణధర్మిణ్యా చిత్రమ్ అన్ధీకృతం జగత్
వెలుగు లేకుండా నశించే, చీకటిలో మెరుస్తూ ఉండే, గుడ్లగూబ చూపు లాంటి స్వభావం కలిగిన దాని వల్ల ఈ లోకం ఆశ్చర్యంగా చీకటిలో మునిగిపోతుంది.
కుకర్మైకాన్తకారిణ్యా న సహన్త్యావలోకనమ్ । దేహమ్ అప్య్ అవిజానన్త్యా చిత్రమ్ అన్ధీకృతం జగత్
పాపమే చేసే, ఎవరికీ కనిపించడాన్ని తట్టుకోలేని, తన శరీరాన్ని కూడా గుర్తించని దాని వల్ల ఈ లోకం ఆశ్చర్యంగా చీకటిలో మునిగిపోతుంది.
సుధీరాచారధర్మిణ్యా నిత్యం ప్రాకృతకాన్తయా । అనారతాస్తఙ్గతయా చిత్రమ్ అన్ధీకృతం జగత్
మంచి జ్ఞానులు చేసే పనులను అనుసరించే, సహజంగా ఎప్పుడూ అందంగా ఉండే, ఎప్పుడూ అస్తమించిపోతూ ఉండే దాని వల్ల ఈ లోకం ఆశ్చర్యంగా చీకటిలో మునిగిపోతుంది.
అనన్తదుఃఖాకులయా సదైవ ధృతయానయా । సమ్బోధహీనయా నామ చిత్రమ్ అన్ధీకృతం జగత్
ఎప్పుడూ అంతులేని బాధల్లో మునిగిపోయి, తప్పుదారి పట్టిన ధైర్యంతో, నిజమైన జ్ఞానం లేకుండా ఉండే వాడివల్ల ఈ లోకం ఆశ్చర్యకరంగా అంధంగా మారిపోతుంది.
కామక్రోధఘనస్తన్యా తమఃప్రసరవక్త్రయా । అచేతనశరీరిణ్యా చిత్రమ్ అన్ధీకృతం జగత్
కామం, కోపం గాఢంగా ఉన్న హృదయంతో, చీకటి మాటలు మాట్లాడే నోరు కలిగి, జడమైన శరీరంతో ఉన్న వాడివల్ల ఈ లోకం ఆశ్చర్యంగా అంధంగా మారిపోతుంది.
ఆత్మాన్ధకూపాస్పదయా జడయా జాడ్యజీర్ణయా । దుఃఖదీర్ఘప్రలాపిన్యా చిత్రమ్ అన్ధీకృతం జగత్
తనలోని చీకటి బావి దరిదాపుల్లో నివసిస్తూ, మాంద్యంలో మునిగి, మాంద్యంతో వృద్ధాప్యానికి లోనై, బాధతో ఎప్పటికీ ఆర్తిగా విలపించే వాడివల్ల ఈ లోకం ఆశ్చర్యంగా అంధంగా మారిపోతుంది.
పురుషాసఙ్గభఙ్గిన్యా రోగిణ్యాక్షతమాయయా । వివర్తిన్యా వివక్షాసు చిత్రమ్ అన్ధీకృతం జగత్
మనుషుల సంబంధాలను చెడగొట్టే, వ్యాధులతో బాధపడే, ఎప్పటికీ మాయలో మునిగిపోయిన, మనసులో ఎప్పుడూ మార్పులు కలిగించే వాడివల్ల ఈ లోకం ఆశ్చర్యంగా అంధంగా మారిపోతుంది.
పురుషస్య న యా శక్తా సోఢుమ్ ఈక్షితమ్ అప్య్ అలమ్ । తయా స్త్రియాశరణయా చిత్రమ్ అన్ధీకృతః పుమాన్
ఒక పురుషుడు ఆమెను చూడడానికే తట్టుకోలేకపోతే, అలాంటి రక్షణ లేని స్త్రీ వల్ల అతడు ఆశ్చర్యంగా అంధుడవుతాడు.
న యస్యాశ్ చేతనైవాస్తి యాప్య్ అనష్టైవ నశ్యతి । తయా స్త్రియాపురుషయా చిత్రమ్ అన్ధీకృతః పుమాన్
ఎటువంటి జ్ఞానం లేని, నశించకపోయినా నశించే అలాంటి స్త్రీ వల్ల పురుషుడు విచిత్రంగా అంధుడవుతాడు.
అనన్తదుష్ప్రసరవిలాసకారిణీ క్షయోదయోన్ముఖసుఖదుఃఖకారిణీ । ఇయం ప్రభో విగలతి కేన వాసనా మనోగుహానిలయనిబద్ధభావనా
ప్రభూ! అంతులేని దురాశలకు లోనవుతూ, లాభనష్టాల ద్వారా సుఖదుఃఖాలను కలిగించే ఈ వాసన, మనస్సు లోపల దాగి ఉండి, ఏ అలవాటుతో కరిగిపోతుంది?
అవిద్యావిభవప్రోత్థం జగతః పురుషస్య వా । మహద్ ఆన్ధ్యమ్ ఇదం బ్రహ్మన్ కథం నామ వినశ్యతి
బ్రహ్మన్! అవిద్యా ప్రభావంతో ఈ లోకంలో లేదా మనుష్యునిలో పుట్టే ఈ గొప్ప అంధకారం ఎలా నశిస్తుంది?
యథా తుషారనలినీ భాస్కరాలోకనాత్ క్షణాత్ । నశ్యత్య్ ఏవమ్ అవిద్యేయం నశ్యత్య్ ఆత్మావలోకనాత్
ఎలాగైతే మంచుతో కప్పబడ్డ కమలపువ్వు సూర్యకిరణాలు తాకగానే వెంటనే నశించిపోతుందో, అలాగే ఈ అజ్ఞానం కూడా ఆత్మను చూసినప్పుడు తుడిచిపోతోంది.
తావత్ సంసారభృగుషు స్వాత్మనా సహ దేహినమ్ । ఆన్దోలయతి సా యైషా దుఃఖకణ్టకజాలిషు
ఈ అజ్ఞానం ఉన్నంతవరకు, అది మనిషిని తన ఆత్మతో కలిసి సంసారపు అలల్లో, బాధల ముల్లుబొట్ల మధ్యలో ఊగదీస్తూ ఇబ్బంది పెడుతుంది.
అవిద్యా యావద్ అస్యాస్ తు నోత్పన్నా క్షయకారిణీ । స్వయమ్ ఆత్మావలోకేచ్ఛా మోహసఙ్క్షయదాయినీ
తనలో ఆత్మను తెలుసుకోవాలనే కోరిక, అది మాయను తొలగించే శక్తిగా పుట్టేవరకు, ఈ అజ్ఞానం కొంచెం కూడా తగ్గదు.
అస్యాః పరం ప్రపశ్యన్త్యాస్ స్వాత్మనాశః ప్రవర్తతే । ఆతపానుభవార్థిన్యాశ్ ఛాయాయా ఇవ రాఘవ
ఈ అజ్ఞానాన్ని దాటి చూడటం మొదలుపెట్టినప్పుడు, ఆత్మపై ఉన్న అజ్ఞానం క్రమంగా పోతుంది. ఇది సూర్యరశ్మి తాకినప్పుడు నీడ మెల్లగా కనపడకుండా పోయినట్లు, రాఘవ.
దృష్టే సర్వగతే దేవే స్వయమ్ ఏవ విలీయతే । సర్వాశాభ్యుదితే ఛాయా ద్వాదశార్కగణే యథా
ప్రపంచమంతటా వ్యాపించిన దైవాన్ని మనం చూడగానే, మనలోని నీడ తానే తానే కరిగిపోతుంది. అది ఎలా అంటే, ఆకాశంలో పన్నెండు కిరణాల సూర్యుడు ఉదయించినప్పుడు అన్ని నీడలు పోయినట్లే.
ఇచ్ఛామాత్రమ్ అవిద్యేహ తన్నాశో మోక్ష ఉచ్యతే । స చాసఙ్కల్పమాత్రేణ సిద్ధో భవతి రాఘవ
ఇక్కడ అవిద్య అనేది కేవలం మన ఊహ మాత్రమే. ఆ ఊహ నశించిపోతే అదే మోక్షం అంటారు. ఆ మోక్షం, రాఘవా, మనసులో ఊహలు ఆగిపోతే తేలికగా సిద్ధించిపోతుంది.
మనాగ్ అపి మనోవ్యోమ్ని వాసనాతమసి క్షతే । కాలిమా తనుతామ్ ఏతి చిదాదిత్యమహోదయాత్
మనసు అనే ఆకాశంలో ఉన్న వాసనల చీకటిలో కొంచెమైన గాయం అయినా పడితే, ఆ చీకటి పలుచగా మారిపోతుంది. ఎందుకంటే, ఆ సమయంలో చైతన్య సూర్యుడు ఉదయించాడని అర్థం.