ప్రతిభాసవశాద్ ఏవ త్రిజగన్తి మహాన్తి చ । ముహూర్తమాత్రేణోత్పాద్య ధత్తే గ్రాసీకరోతి చ
దృష్టి మాయతోనే ఇది మూడు లోకాలను ఒక్క క్షణంలో సృష్టించి, పోషించి, చివరికి మింగేసేస్తుంది.
ముహూర్తో వత్సరశ్రేణీ లవణస్యానయా కృతా । రాత్రిర్ ద్వాదశవర్షాణి హరిశ్చన్ద్రస్య నిర్మితా
దీనివల్ల ఒక క్షణం సంవత్సరాల వరుసగా మారిపోతుంది; హరిశ్చంద్రునికి పన్నెండు సంవత్సరాల రాత్రిని ఇదే సృష్టించింది.
వియోగినామ్ అథాన్యేషాం కాన్తావిరహశాలినామ్ । రాత్రిర్ వత్సరవద్ దీర్ఘా భవత్య్ అస్యాః ప్రసాదతః
ప్రియమైనవారితో దూరమైనవారికి, వियोग బాధతో ఉన్నవారికి, దీని ప్రభావంతో ఒక రాత్రి కూడా ఏడాది లా పొడవుగా అనిపిస్తుంది.
సుఖితస్యాల్పతామ్ ఏతి దుఃఖితస్యైతి దీర్ఘతామ్ । కాలో హ్య్ అస్యాః ప్రసాదేన విపర్యాసైకశాలినా
సంతోషంగా ఉన్నవారికి కాలం చిన్నదిగా అనిపిస్తుంది; బాధలో ఉన్నవారికి అది చాలా పెద్దదిగా అనిపిస్తుంది. ఇదే కారణంగా కాలానికి ఎప్పుడూ విరుద్ధతే లక్షణంగా ఉంటుంది.
అస్యాస్ స్వసత్తామాత్రేణ కర్తృతైతాసు వృత్తిషు । దీపస్యాలోకకార్యాణాం యథా తద్వన్ న వస్తుతః
దీని స్వభావం వల్లే ఇది ఈ క్రియలకు కారణమైందిగా కనిపిస్తుంది. దీపం వెలుతురు ఇస్తున్నట్టు అనిపించినా, నిజంగా అది ఏమీ చేయదు కదా, ఇదీ అలాగే.
సనితమ్బస్తనా చిత్రే న స్త్రీ స్త్రీధర్మిణీ యథా । తథైవాకారధీరేయం కర్తుం యోగ్యా న కిఞ్చన
నడుము, వక్షోజాలు ఉన్న చిత్రంలో ఉన్న రూపానికి స్త్రీ లక్షణాలు ఉన్నట్టు కనిపించినా, అది నిజంగా స్త్రీ కాదు. అలాగే ఈ రూపం కూడా ఏ పనికీ యోగ్యం కాదు.
మనోరాజ్యమ్ ఇవాకారభాస్వరా సత్యవర్జితా । సహస్రశతశాఖాపి న కిఞ్చిత్ పరమార్థతః
మనసులో ఊహించుకున్న రాజ్యం ఎంత అందంగా, ఎన్నో శాఖలతో కనిపించినా, అది నిజంగా ఏమీ కాదు. ఇదీ అలాగే, రూపాలు మెరిసిపోతున్నా, వాస్తవంలో ఏమీ ఉండదు.
అరణ్యే మృగతృష్ణేవ మిథ్యైవాడమ్బరాన్వితా । విడమ్బయతి తాన్ ముగ్ధమృగాన్ ఏవ న మానుషాన్
అడవిలో కనిపించే మృగతృష్ణ వలె, అబద్ధపు ఆర్భాటంతో అలంకరించబడినది, అది మాయలో పడిన మృగాలను మాత్రమే మోసం చేస్తుంది, మనుష్యులను కాదు.
ఫేనమాలేవ సఞ్జాతధ్వస్తా విచ్ఛేదవర్జితా । జడైవ చఞ్చలాకారా గృహ్యమానా న కిఞ్చన
నురుగు ఎలా పుట్టి, వెంటనే కరిగిపోతుందో, నిజంగా వేరుగా ఉండదు. అది స్థిరంగా ఉందనిపించినా, అలజడిగా కనిపిస్తుంది. దాన్ని పట్టుకునే ప్రయత్నం చేస్తే, ఏమీ మిగలదు.
అనన్యా చేతనస్యాపి నూనమ్ అన్యేవ చ స్థితా । క్రిమితన్తుర్ ఇవాదీర్ఘా జడైవాప్య్ అజడాశ్రితా
అది చైతన్యానికి వేరుగా ఏమీలేదు, అయినా వేరేలా కనిపిస్తుంది. పురుగు చిన్న దారం లాగ, అది జడమే అయినా, అజడమైనదానిపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
కలుషోడ్డామరకారా రజఃప్రసరధూసరా । చలా కల్పాన్తవాత్యేవ స్వాక్రాన్తభువనాన్తరా
మలినంగా, గర్వంగా కనిపిస్తూ, రజోగుణ ప్రభావంతో ధూళి పట్టినట్టు ఉంటుంది. అది స్థిరంగా ఉండదు, యుగాంతంలో వచ్చే తుపాను లాగా, తన లోకాన్ని చుట్టుకుని తిరుగుతుంది.
ధూమాలీవాఙ్గసంలగ్నా దాహస్వేదప్రదాయినీ । గర్భీకృతరసాక్రమ్య జగన్తి పరివర్తతే
పొగల తాడుగా అవయవాలకు అంటుకుని, వేడి, చెమటలు కలిగిస్తూ, లోపల ప్రపంచాల సారం గ్రహించి, ఆమె అన్ని లోకాలలో సంచరిస్తుంది.
ధారా జలధరస్యేవ సుదీర్ఘా జడనిర్మితా । అసారసఙ్ఘాతదృఢరజ్జుస్ తృణగణైర్ ఇవ
వానమేఘపు ప్రవాహంలా ఆమె ప్రవాహం చాలా పొడవుగా, మాంద్యంతో ఏర్పడింది. గడ్డి కంచెలతో నూలు వలె, అసారమైన సమూహాలతో ఆమె తాడు బలంగా ఉంటుంది.
తరఙ్గోత్పలమాలేవ కల్పనామాత్రవర్ణితా । మృణాలీవ బహుచ్ఛిద్రా పఙ్కప్రౌఢా జడాత్మికా
ఆమెను ఊహతో మాత్రమే వర్ణించగలము, అల లేదా తామరపువ్వులా. తామర కాండంలా అనేక రంధ్రాలతో, మట్టితో నిండినదిగా, మాంద్య స్వభావంతో ఉంటుంది.
జ్వాలేవ దృశ్యతే వృద్ధితత్పరా న చ వర్ధతే । విషాస్వాద ఇవాపాతమధురాన్తే సుదారుణా
ఆమె జ్వాల వలె కనబడుతుంది, పెరగాలని తపనతో ఉంటుంది కానీ అసలు పెరగదు. విషం రుచి మొదట తీపిగా, చివరికి చాలా ఘోరంగా మారినట్లే, ఆమె కూడా అంతిమంగా తీవ్రమైనదిగా ఉంటుంది.
నష్టా దీపశిఖేవైషా న జానే క్వేహ గచ్ఛతి । మిహికేవాగ్రదృష్టాపి గృహ్యమాణా న కిఞ్చన
ఈమె దీపం మంట మాయమైనట్టు కనపడదు; ఎక్కడికి పోతుందో నాకు తెలియదు. దూరం నుంచి కనిపించే మబ్బు లాంటిది, పట్టుకోవాలంటే ఏమీ ఉండదు.
పాంసుముష్టిర్ ఇవాస్తీర్య ప్రేక్షితా పారమాణవీ । ఆకాశనీలిమేవైషా నిర్నిమిత్తైవ దృశ్యతే
ఈమె మట్టి ముద్దలా చల్లిపడి, చిన్నచిన్న ధూళిపాటలుగా కనిపిస్తుంది; ఆకాశంలో పొగమంచు లాగే, కారణం లేకుండానే కనబడుతుంది.
ద్విచన్ద్రమోహవజ్ జాతా స్వప్నవద్ విహితభ్రమా । యథా నౌయాయినస్ స్థాణుస్పన్దస్ తద్వద్ ఇహోత్థితా
రెండు చంద్రులు కనిపించడంలా, కలలో మోసపోవడంలా, కదులుతున్న నౌకలో కూర్చున్నవాళ్లకి నిలువగా ఉన్న చెట్టు కదులుతున్నట్టు అనిపించడంలా, ఈమె కూడా ఇక్కడ ఉద్భవిస్తుంది.
అనయోపహతే చిత్తే దీర్ఘకాలమ్ ఇవాకులైః । జనైర్ ఆలక్ష్యతే దీర్ఘస్ సంసారస్వప్నవిభ్రమః
ఈమె మనసును బాధించగా, మనుషులు చాలా కాలం కలవరంగా, అయోమయంగా, ఈ సంసార స్వప్న భ్రమను అనుభవిస్తారు.
మనోజ్ఞమ్ అపి సత్యం చ దృశ్యతే సద్ అసత్తయా । అమనోజ్ఞమ్ అసత్యం చ దృశ్యతే ఽసచ్ చ సత్తయా
మనసుకు హర్షకరమైనది, నిజమైనదిగా కనిపించినా, అది కొన్నిసార్లు వాస్తవంగా అనిపిస్తుంది, మరికొన్నిసార్లు అవాస్తవంగా అనిపిస్తుంది. అలాగే, మనసుకు ఇష్టంకాని, అబద్ధమైనదిగా అనిపించేది కూడా, కొన్ని సందర్భాల్లో వాస్తవంగా అనిపించవచ్చు, మరికొన్ని సందర్భాల్లో అవాస్తవంగా అనిపించవచ్చు.
అనయోపహతే త్వ్ అస్మింశ్ చిత్రాశ్ చేతసి విభ్రమాః । ఉత్పద్యన్తే వినశ్యన్తే తరఙ్గాస్ తోయధేర్ ఇవ
ఇలాంటి మాయలు మనసును కలవరపెడితే, అందులో ఎన్నో భ్రమలు ఉద్భవించి మాయమవుతుంటాయి. అవి సముద్రపు అలలు లాగానే వచ్చి పోతుంటాయి.
పదార్థరథమ్ ఆరూఢా భావనైషా బలాన్వితా । ఆక్రామతి మనః క్షిప్రం విహగం వాగురా యథా
ఈ ఊహాశక్తి బలంగా ఉండి, విషయాల రథంపై ఎక్కి, పక్షిని వలలో పడేసినట్టు మనసును త్వరగా పట్టేసుకుంటుంది.
కారుణ్యాత్ స్పన్దమానాక్షీం స్రవత్క్షీరలవస్తనీమ్ । నయత్య్ ఉల్లాసితానన్దం జననీం గృహిణీపదమ్
కరుణతో, ప్రేమతో నిండిన కళ్లతో, పాలతో తడిసిన వక్షోజాలతో ఉన్న తల్లి, తన బిడ్డ ఆనందంలో ఉల్లాసంగా ఉండుతూ, గృహిణిగా మారుతుంది.
విషీకరోతి నిష్ష్యన్దసన్తర్పితజగత్త్రయమ్ । సుధా సార్ద్రమ్ అపి క్షిప్రం ప్రవృద్ధా బిమ్బమ్ ఐన్దవమ్
చంద్రుడు అమృతంతో నిండినవాడైనా, తడిగా ఉన్నప్పటికీ, అతిగా పెరిగిపోతే త్వరగా విషమై, మూడు లోకాలను నాశనం చేయగలడు.
ఉన్మత్తవరవేతాలవర్తనారమ్భసమ్భ్రమమ్ । స్థాణవస్ సమ్ప్రయచ్ఛన్తి మూకమ్ అప్య్ ఏతి యద్ ధియా
మనస్సు కలవరపడి పోయినప్పుడు, స్థిరంగా ఉన్నవారు కూడా పిచ్చివాళ్లు, భూతాలు, మత్తులో ఉన్నవారు లా ప్రవర్తించగలరు; మాటలేని వారు కూడా మాట్లాడగలరు.
సన్ధ్యాదిషు చ కాలేషు లోష్టపాషాణభిత్తయః । అస్యాః ప్రసాదాద్ దృశ్యన్తే సర్పా జగతి దృష్టిభిః
సంధ్యా సమయం వంటి సమయంలో, ఈ మనస్సు ప్రభావంతో, మట్టి ముద్దలు, రాళ్లు, గోడల మీద కూడా మనుషులు పాములను చూస్తారు.
ఏకో ఽపి ద్వితయోదేతి యథా ద్విశశిదర్శనే । దూరమ్ అభ్యాశతాం యాతి స్వప్నే ఽబ్ధితరణం యథా
ఒక చంద్రుడు రెండు చంద్రులా కనబడినట్టు, కలలో దూరమైన తీరం దగ్గరగా అనిపించినట్టు, మనస్సు కూడా ఇలాంటి మాయలు సృష్టిస్తుంది.
ఆదీర్ఘః క్షణతామ్ ఏతి కాలస్ సేష్టా యథా నిశా । క్షణో వర్షమ్ ఇవాభాతి కాన్తావిరహిణామ్ ఇవ
ఎంత పొడవైన సమయం అయినా, అది క్షణంలా తేలికగా గడిచిపోతుంది; దీర్ఘమైన రాత్రి కూడా త్వరగా ముగియడంలా. మరొకవైపు, ఒక క్షణం కూడా ప్రియమైనవారితో దూరంగా ఉన్నవారికి ఏడాది లాంటిదిగా అనిపిస్తుంది.
న తద్ అస్తి న యన్ నామ న కరోతీయమ్ ఉద్ధతా । అస్యాస్ త్వ్ అకిఞ్చనాయాస్ తు శక్తతాం పశ్య రాఘవ
ఈ చంచలమైన మనస్సు పేరుపెట్టని, సృష్టించని దేనీ లేదు. కానీ, రాఘవా! దానికి ఏదీ లేకపోతే, దాని బలహీనతను చూడు.
సంరోధయేత్ ప్రయత్నేన సంవిదైవాశు సంవిదమ్ । సంవిత్స్రోతోనిరోధేన శుష్యత్య్ ఏషా మనోనదీ
మనస్సును, మనస్సుతోనే శ్రద్ధగా నియంత్రించాలి. ఆ జ్ఞాన ప్రవాహాన్ని ఆపితే, ఈ మనస్సు అనే నది ఎండిపోతుంది.