జాడ్యానుసన్ధానహృతం జాడ్యాత్మకతయేద్ధయా । చేతో జడత్వమ్ ఆయాతి దృఢాభ్యాసవశేన హి
మనస్సు జడత్వంలో లీనమై, దానితో ఐక్యమవుతూ, దృఢమైన అలవాటుతో పూర్తిగా జడత్వాన్ని పొందుతుంది.
వివేకైకానుసన్ధానాచ్ చిదంశాత్మతయా మనః । చితైకతామ్ ఉపాయాతి దృఢాభ్యాసవశాత్ స్థిరమ్
నిరంతర విచారణతో, మనస్సు బోధతో ఐక్యమై, దృఢమైన సాధన వల్ల స్థిరంగా, బోధ స్వరూపాన్ని పొందుతుంది.
పౌరుషేణ ప్రయత్నేన యస్మిన్న్ ఏవ పదే మనః । పాత్యతే తత్ పదం ప్రాప్య భవత్య్ అభ్యాసలోహితమ్
మనుష్యుని ప్రయత్నంతో, శ్రమతో, మనస్సు ఏ స్థితిలో నిలిపితే, ఆ స్థితిని సాధించిన తర్వాత, అలవాటుతో అది ఆ రంగులో మరిగిపోతుంది.
అతః పౌరుషమ్ ఆశ్రిత్య చిత్తమ్ ఆక్రమ్య చేతసా । విశోకం పదమ్ ఆశ్రిత్య నిరాశఙ్కస్ స్థిరో భవ
కాబట్టి, నీ స్వంత శ్రమ మీద ఆధారపడి, మనసును జాగ్రత్తగా పట్టుకొని, దుఃఖం లేని స్థితిని ఆశ్రయించు. భయపడకుండా, స్థిరంగా ఉండు.
భవభావనయా భగ్నం మనసైవ న చేన్ మనః । బలాద్ ఉత్తార్యతే రామ తద్ ఉపాయో ఽస్తి నేతరః
ఈ లోక జీవనపు ఆలోచనలతో విరిగిపోయిన మనసును, అదే మనసుతో పైకి లేపకపోతే, రామా, బలవంతంగా లేపాల్సిందే. వేరే మార్గం లేదు.
మన ఏవ సమర్థం వై మనసో దృఢనిగ్రహే । అరాజా కస్ సమర్థస్ స్యాద్ రాజ్ఞో రాఘవ నిగ్రహే
మనసును గట్టిగా అదుపు చేయడంలో మనసే సమర్థం. రాఘవా, రాజును అదుపు చేయడానికి ఇంకొక రాజు తప్ప మరెవరు సాధ్యం చేస్తారు?
తృష్ణాగ్రాహగృహీతానాం సంసారార్ణవరంహసి । ఆవర్తైర్ ఉహ్యమానానాం దూరం స్వమన ఏవ నౌః
కోరిక అనే మొసలిని పట్టుకుని, సంసార సముద్రంలో చక్రవాతాల్లో తిప్పబడుతున్నవారికి, వాళ్ల స్వంత మనసే దూరంగా తీసుకెళ్లే పడవ.
మనసైవ మనశ్ ఛిత్త్వా పాశం పరమబన్ధనమ్ । ఉన్మోచితో న యేనాత్మా నాసావ్ అన్యేన మోక్ష్యతే
మనసుతోనే మనస్సు అనే గొడవను, బలమైన బంధనాన్ని కోసి, తనను తాను విడిపించుకోకపోతే, మరొకరు విడిపించలేరు.
యా యోదేతి మనోనామ్నీ వాసనా వాసితాన్తరా । తాం తాం పరిహరేత్ ప్రాజ్ఞస్ తతో ఽవిద్యాక్షయో భవేత్
మనస్సు అనే పేరుతో ఏ వాసనలు, ఏ అలవాట్లు కలుగుతాయో, వాటినన్నింటినీ జ్ఞాని వదిలేయాలి. అప్పుడు అజ్ఞానం నశిస్తుంది.
భోగౌఘవాసనాం త్యక్త్వా త్యజ త్వం ఖేదవాసనామ్ । భావాభావౌ తతస్ త్యక్త్వా నిర్వికల్పస్ సుఖీ భవ
భోగాల పట్ల ఆకాంక్షను వదిలి, బాధల పట్ల కూడా అలవాటును విడిచిపెట్టు. ఆ తరువాత భావం, అభావం రెండింటినీ వదిలి, విచారరహిత స్థితిలో ఆనందంగా ఉండు.
అభావనం భావనాయాస్ త్వ్ ఏతావాన్ భావనాక్షయః । ఏష ఏవ మనోనాశస్ త్వ్ అవిద్యానాశ ఉచ్యతే
భావించడాన్ని పూర్తిగా ఆపడం, అదే భావనకు అంతం. ఇదే మనస్సు లయమూ, ఇదే అజ్ఞానం నాశనమని చెప్పబడుతుంది.
యద్ యత్ సంవేద్యతే కిఞ్చిత్ తత్రాసంవేదనం వరమ్ । అసంవిత్తిస్ తు నిర్వాణం దుఃఖం సంవేదనాద్ భవేత్
ఏదైనా మనకు అనుభవమవుతున్నప్పుడు, అక్కడ అనుభవం లేకపోవడం మంచిది. ఎందుకంటే, అనుభూతి వల్ల బాధలు కలుగుతాయి; అనుభూతి లేకపోవడమే మోక్షం.
స్వేనైవ తత్ ప్రయత్నేన పుంసస్ సమ్పద్యతే క్షణాత్ । భావస్యాభావనం భూత్యై తత్ తస్మాన్ నిత్యమ్ ఆహరేత్
తన స్వంత ప్రయత్నంతో మనిషి దీనిని వెంటనే పొందగలడు. మనస్సులో కల్పనలు లేకపోవడం మనకు మేలు చేస్తుంది. అందుకే ఎప్పుడూ దానిని అలవాటు చేసుకోవాలి.
రాగాదయో యే మనసేప్సితాస్ తే బుద్ధ్వైవ తాంస్ తాంస్ త్వమ్ అవస్తుభూతాన్ । త్యక్త్వా తదాస్థాఙ్కురమ్ అస్తబీజం మా హర్షశోకౌ సముపైషి తృప్తః
మనస్సు కోరే రాగాదులు అన్నీ అసత్యమైనవని తెలుసుకో. వాటి మూలమైన ఆసక్తిని వదిలిపెడితే, ఆనందం లేదా దుఃఖం కలగవు; నీవు సంతృప్తిగా ఉంటావు.
ఏషా హి వాసనా నిత్యమ్ అసత్య్ ఏవ యద్ ఉత్థితా । ద్విచన్ద్రభ్రాన్తివత్ తేన త్యక్తుం రాఘవ యుజ్యతే
ఈ వాసన ఎప్పుడూ అసత్యమైనదానిలోనే పుట్టుకొస్తుంది. అది రెండు చంద్రులు కనిపించడంలాంటి మాయ. అందుకే, రాఘవా, దానిని వదిలేయడం మంచిది.
అవిద్యావిద్యమానైవ నష్టప్రజ్ఞస్య విద్యతే । నామ్నైవాఙ్గీకృతాభావా సమ్యక్ప్రజ్ఞస్య సా కుతః
తెలివి పోయినవాడికి మాత్రమే అజ్ఞానం ఉంటుంది; అది పేరుకే ఒప్పుకున్నదే, పూర్తిగా తెలివి ఉన్నవాడికి అజ్ఞానం ఎలా ఉంటుంది?
మా భవాజ్ఞో భవ ప్రాజ్ఞస్ సమ్యగ్ రామ విచారయ । నాస్త్య్ ఏవేన్దుర్ ద్వితీయః ఖే భ్రాన్త్యా సంలక్ష్యతే ముధా
రామా, నీవు అజ్ఞానిగా ఉండకూడదు, తెలివిగా ఉండాలి; సరిగ్గా ఆలోచించు. ఆకాశంలో రెండవ చంద్రుడు నిజంగా లేదు, తప్పు భావన వల్లే కనిపిస్తుంది.
నాత్మతత్త్వాద్ ఋతే కిఞ్చిద్ విద్యతే వస్త్వ్ అవస్తు వా । ఊర్మిమాలిని విస్తీర్ణే వారిపూరాద్ ఋతే యథా
ఆత్మతత్వాన్ని తప్ప మరేదీ లేదు, అది వాస్తవమైనదైనా, అవాస్తవమైనదైనా కాదు. పెద్ద అలల సముద్రంలో నీటిని తప్ప మరొకటి లేనట్లు.
స్వవికల్పకృతాన్ ఏతాన్ భావాభావాన్ అసన్మయాన్ । నిత్యే తతే సితే శుద్ధే మా సమారోపయాత్మని
నీ ఊహతో సృష్టించిన ఈ ఉన్నదీ, లేనిదీ అనే కల్పనలను శాశ్వతమైన, పవిత్రమైన, మచ్చలేని ఆత్మపై నీవు మోపకూడదు.
నాసి కర్తా కిమ్ ఏతాసు క్రియాసు మమతా తవ । ఏకస్మిన్ విద్యమానే హి కిం కేన క్రియతే కథమ్
నీకు ఏ కార్యంలోనూ యజమానత్వం లేదు, నీవు చేసేవాడు కూడా కాదవు. ఒకటే పరమార్థం ఉన్నప్పుడు, ఎవరు ఏమి చేస్తారు, ఎలా చేస్తారు అనే ప్రశ్నే లేదు.
మా చాకర్తా భవ ప్రాజ్ఞ కిమ్ అకర్తృతయేహ తే । సాధ్యం సాధ్యమ్ ఉపాదేయం తస్మాత్ స్వస్థో భవానఘ
ఓ జ్ఞానివా, నీవు ఏమీ చేయనివాడిగా కూడా మారవద్దు. ఏమీ చేయకపోవడం నీకు ఉపయోగపడదు. చేయవలసిన పని చేయాలి. అందువల్ల నీవు ప్రశాంతంగా, నిష్కల్మషంగా ఉండు.
కర్తా సంస్ త్వమ్ అసక్తత్వాద్ భవాకర్తా రఘూద్వహ । అసక్తత్వాద్ అకర్తాపి కర్తృవత్ స్పన్దనం కురు
ఓ రఘువంశశిరోమణీ, నీవు చేయువాడివే అయినా, ఆసక్తి లేకపోవడం వల్ల నీవు చేయనివాడివి కూడా. ఆసక్తి లేకపోయినా, చేయువాడిలా బయట పని చేయు.
సత్యం చేత్ స్యాద్ ఉపాదేయం మిథ్యా స్యాద్ ధేయమ్ ఏవ తత్ । ఉపాదేయైకసక్తత్వాద్ యుక్తా సక్తిర్ హి కర్మణి
ఏదైనా నిజమైతే దాన్ని స్వీకరించాలి; అబద్ధమైతే వదిలేయాలి. స్వీకరించవలసిన దానిలో మాత్రమే ఆసక్తి ఉండాలి. ఎందుకంటే, పని చేసే విషయంలో ఆసక్తి ఉండటం సమంజసం.
యత్రేన్ద్రజాలమ్ అఖిలం మాయామయమ్ అవస్తుకమ్ । తత్ర కాస్ తాః కథం రామ హేయోపాదేయదృష్టయః
రామా, ఇక్కడ అన్నీ మాయ మాత్రమే, అసలు నిజమైనవి కావు. అలాంటి చోట తీసుకోవడం, వదిలిపెట్టడం అనే భావనలు ఎలా వస్తాయ్? అవి ఎక్కడి నుంచి వస్తాయ్?
సంసారబీజకణికా యైషావిద్యా రఘూద్వహ । ఏషా హ్య్ అవిద్యమానైవ సతీవ స్ఫారతాం గతా
రఘువంశంలో పుట్టిన రామా, ఈ అజ్ఞానం అనేది సంసారానికి విత్తనం లాంటిది. ఇది వాస్తవానికి లేనిది అయినా, ఉన్నట్టు కనిపించి, బలంగా అనిపిస్తుంది.
యేయమ్ ఆభోగినిస్సారసంసారారమ్భచక్రికా । విజ్ఞేయా వాసనైషా సా చైతసీ మోహదాయినీ
ఇహలోకంలో అనుభవాల వల్ల కలిగే ఈ సంసార చక్రం, మనసులో దాగి ఉన్న వాసనల వల్లే వస్తుంది. ఇవే మనకు మాయను కలిగిస్తాయి.
చారువంశలతేవాన్తశ్శూన్యనిస్సారకోటరా । సరిత్తరఙ్గమాలేవ న వ్యుచ్ఛిన్నా వినశ్వరీ
అందమైన వల్లి చెట్టు లోపల ఖాళీగా, ఫలహీనంగా ఉన్నట్టు, నదిలో అల ఎప్పుడూ తెగిపోకపోయినా, చివరికి కలిసిపోతున్నట్టు, ఇదీ అలాగే ఉంటుంది.
గృహ్యమాణాపి హస్తేన గ్రహీతుం నైవ యుజ్యతే । మృద్వ్య్ అప్య్ అత్యన్తతీక్ష్ణాగ్రా నిర్ఝరోర్మిర్ ఇవోత్థితా
చేతితో పట్టుకున్నా, అది నిజంగా పట్టుబడదు; మృదువుగా కనిపించినా, చివర చాలా పదునుగా ఉంటుంది. ఇది జలపాతంలో పైకి లేచే అలలా ఉంటుంది.
దృశ్యతే ప్రకటాభాసా సదర్థే నోపయుజ్యతే । తరఙ్గిణీ తరఙ్గాభాస్వ్ ఆకారపరినిష్ఠితా
అది స్పష్టంగా కనిపించినా, వాస్తవంగా ఏ ప్రయోజనం లేదు; నదిలో అలలా, అల రూపంలోనే స్థిరంగా ఉంటుంది.
క్వచిద్ వక్రా క్వచిద్ ఋజ్వీ దీర్ఘా ఖర్వా స్థిరా చలా । యత్ప్రసాదోద్భవా తస్మాద్ వ్యతిరేకమ్ ఉపాగతా
కొన్ని సార్లు వంకరగా, కొన్ని సార్లు నేరుగా, ఎప్పుడో పొడవుగా, ఎప్పుడో చిన్నగా, కొన్నిసార్లు నిలకడగా, మరికొన్ని సార్లు చంచలంగా ఉంటుంది. అది తన అనుగ్రహంతోనే ఇలా వేరుగా కనిపిస్తుంది.