కథమ్ అస్యాతిలోలస్య వేగావేగైకకారణమ్ । చలతా మనసో బ్రహ్మన్ బలతో వినివార్యతే
ఓ బ్రహ్మన్, ఈ అత్యంత చంచలమైన మనస్సు తన వేగమే కారణంగా ఎప్పుడూ కదిలిపోతుంటే, దాన్ని బలంగా ఎలా నియంత్రించగలం?
నేహ చఞ్చలతాహీనం మనః క్వచన దృశ్యతే । చఞ్చలత్వం మనోధర్మో వహ్నిధర్మో యథోష్ణతా
ఈ లోకంలో ఎక్కడా చంచలత లేకుండా ఉన్న మనస్సు కనపడదు. చంచలత మనస్సు స్వభావం, అగ్నికి వేడి ఎలా సహజమో అలాగే.
యైషా హి చఞ్చలా స్పన్దశక్తిశ్ చిత్తత్వసంస్థితా । తాం విద్ధి మానసీం శక్తిం జగదాడమ్బరాత్మికామ్
ఈ చంచలమైన కదలిక శక్తి మనస్సులో స్థిరంగా ఉంటుంది. ఈ శక్తినే మనస్సు శక్తిగా, జగత్తు ప్రదర్శనకు మూలంగా తెలుసుకో.
స్పన్దస్పర్శాద్ ఋతే వాయోర్ యథా సత్తైవ నోహ్యతే । తథాస్తి చిత్తసత్తా నో చఞ్చలస్పన్దనాద్ ఋతే
గాలికి కదలిక లేదా స్పర్శ లేకపోతే అది ఉందని ఎవరూ గ్రహించలేరు. అలాగే చైతన్యం కూడా చంచలమైన కదలిక లేకుండా కనిపించదు.
యత్ తు చఞ్చలతాహీనం తన్ మనో మృతమ్ ఉచ్యతే । స ఏవ చ తపశ్శాస్త్రప్రసిద్ధో మోక్ష ఉచ్యతే
చంచలత లేని మనస్సును మృతమనస్సు అంటారు. అదే తపస్సు, అదే శాస్త్రాలలో చెప్పిన మోక్షం.
మనోవిలయమాత్రేణ దుఃఖశాన్తిర్ అవాప్యతే । మనోజననమాత్రేణ దుఃఖం పరమ్ అవాప్యతే
మనస్సు లయమవుతే బాధలు శాంతిస్తాయి; మనస్సు పుట్టగానే గొప్ప బాధ కలుగుతుంది.
దుఃఖమ్ ఉత్పాదయత్య్ ఉచ్చైర్ ఉత్థితశ్ చిత్తరాక్షసః । సుఖాయానన్తభోగ్యాయ తం ప్రయత్నేన పాతయ
మనస్సు అనే రాక్షసుడు పైకి వచ్చి గట్టిగా బాధను కలిగిస్తాడు. అంతులేని ఆనందం కోసం, దాన్ని కట్టడి చేయడానికి ప్రయత్నించు.
తస్య చఞ్చలతా యైషా హ్య్ అవిద్యా నామ సోచ్యతే । వాసనాపరనామ్నీ తాం విచారేణ వినాశయ
మనస్సు చంచలత్వాన్ని అవిద్య అని, వాసన అని కూడా అంటారు. ఆ వాసనను విచారణతో నశింపజేయాలి.
అవిద్యయా వాసనయా తయాన్తశ్ చిత్తశాన్తయా । విలీనయా త్యాగవశాత్ పరం శ్రేయో ఽధిగమ్యతే
అవిద్య అయిన వాసన, మనస్సు లోపల శాంతి — ఇవి త్యాగంతో లయమైతే, పరమ శ్రేయస్సు లభిస్తుంది.
యత్ తత్ సదసతోర్ మధ్యం యన్ మధ్యం చిత్త్వజాడ్యయోః । తన్ మనః ప్రోచ్యతే రామ ద్వయదోలాయితాకృతి
ఓ రామా, ఉన్నదీ కానిదీ మధ్యలో, బోధతో జడత్వం మధ్యలో ఊగిసలాడే స్వరూపాన్ని కలిగి ఉన్నదాన్ని మనస్సు అంటారు.
జాడ్యానుసన్ధానహృతం జాడ్యాత్మకతయేద్ధయా । చేతో జడత్వమ్ ఆయాతి దృఢాభ్యాసవశేన హి
మనస్సు జడత్వంలో లీనమై, దానితో ఐక్యమవుతూ, దృఢమైన అలవాటుతో పూర్తిగా జడత్వాన్ని పొందుతుంది.
వివేకైకానుసన్ధానాచ్ చిదంశాత్మతయా మనః । చితైకతామ్ ఉపాయాతి దృఢాభ్యాసవశాత్ స్థిరమ్
నిరంతర విచారణతో, మనస్సు బోధతో ఐక్యమై, దృఢమైన సాధన వల్ల స్థిరంగా, బోధ స్వరూపాన్ని పొందుతుంది.
పౌరుషేణ ప్రయత్నేన యస్మిన్న్ ఏవ పదే మనః । పాత్యతే తత్ పదం ప్రాప్య భవత్య్ అభ్యాసలోహితమ్
మనుష్యుని ప్రయత్నంతో, శ్రమతో, మనస్సు ఏ స్థితిలో నిలిపితే, ఆ స్థితిని సాధించిన తర్వాత, అలవాటుతో అది ఆ రంగులో మరిగిపోతుంది.
అతః పౌరుషమ్ ఆశ్రిత్య చిత్తమ్ ఆక్రమ్య చేతసా । విశోకం పదమ్ ఆశ్రిత్య నిరాశఙ్కస్ స్థిరో భవ
కాబట్టి, నీ స్వంత శ్రమ మీద ఆధారపడి, మనసును జాగ్రత్తగా పట్టుకొని, దుఃఖం లేని స్థితిని ఆశ్రయించు. భయపడకుండా, స్థిరంగా ఉండు.
భవభావనయా భగ్నం మనసైవ న చేన్ మనః । బలాద్ ఉత్తార్యతే రామ తద్ ఉపాయో ఽస్తి నేతరః
ఈ లోక జీవనపు ఆలోచనలతో విరిగిపోయిన మనసును, అదే మనసుతో పైకి లేపకపోతే, రామా, బలవంతంగా లేపాల్సిందే. వేరే మార్గం లేదు.
మన ఏవ సమర్థం వై మనసో దృఢనిగ్రహే । అరాజా కస్ సమర్థస్ స్యాద్ రాజ్ఞో రాఘవ నిగ్రహే
మనసును గట్టిగా అదుపు చేయడంలో మనసే సమర్థం. రాఘవా, రాజును అదుపు చేయడానికి ఇంకొక రాజు తప్ప మరెవరు సాధ్యం చేస్తారు?
తృష్ణాగ్రాహగృహీతానాం సంసారార్ణవరంహసి । ఆవర్తైర్ ఉహ్యమానానాం దూరం స్వమన ఏవ నౌః
కోరిక అనే మొసలిని పట్టుకుని, సంసార సముద్రంలో చక్రవాతాల్లో తిప్పబడుతున్నవారికి, వాళ్ల స్వంత మనసే దూరంగా తీసుకెళ్లే పడవ.
మనసైవ మనశ్ ఛిత్త్వా పాశం పరమబన్ధనమ్ । ఉన్మోచితో న యేనాత్మా నాసావ్ అన్యేన మోక్ష్యతే
మనసుతోనే మనస్సు అనే గొడవను, బలమైన బంధనాన్ని కోసి, తనను తాను విడిపించుకోకపోతే, మరొకరు విడిపించలేరు.
యా యోదేతి మనోనామ్నీ వాసనా వాసితాన్తరా । తాం తాం పరిహరేత్ ప్రాజ్ఞస్ తతో ఽవిద్యాక్షయో భవేత్
మనస్సు అనే పేరుతో ఏ వాసనలు, ఏ అలవాట్లు కలుగుతాయో, వాటినన్నింటినీ జ్ఞాని వదిలేయాలి. అప్పుడు అజ్ఞానం నశిస్తుంది.
భోగౌఘవాసనాం త్యక్త్వా త్యజ త్వం ఖేదవాసనామ్ । భావాభావౌ తతస్ త్యక్త్వా నిర్వికల్పస్ సుఖీ భవ
భోగాల పట్ల ఆకాంక్షను వదిలి, బాధల పట్ల కూడా అలవాటును విడిచిపెట్టు. ఆ తరువాత భావం, అభావం రెండింటినీ వదిలి, విచారరహిత స్థితిలో ఆనందంగా ఉండు.
అభావనం భావనాయాస్ త్వ్ ఏతావాన్ భావనాక్షయః । ఏష ఏవ మనోనాశస్ త్వ్ అవిద్యానాశ ఉచ్యతే
భావించడాన్ని పూర్తిగా ఆపడం, అదే భావనకు అంతం. ఇదే మనస్సు లయమూ, ఇదే అజ్ఞానం నాశనమని చెప్పబడుతుంది.
యద్ యత్ సంవేద్యతే కిఞ్చిత్ తత్రాసంవేదనం వరమ్ । అసంవిత్తిస్ తు నిర్వాణం దుఃఖం సంవేదనాద్ భవేత్
ఏదైనా మనకు అనుభవమవుతున్నప్పుడు, అక్కడ అనుభవం లేకపోవడం మంచిది. ఎందుకంటే, అనుభూతి వల్ల బాధలు కలుగుతాయి; అనుభూతి లేకపోవడమే మోక్షం.
స్వేనైవ తత్ ప్రయత్నేన పుంసస్ సమ్పద్యతే క్షణాత్ । భావస్యాభావనం భూత్యై తత్ తస్మాన్ నిత్యమ్ ఆహరేత్
తన స్వంత ప్రయత్నంతో మనిషి దీనిని వెంటనే పొందగలడు. మనస్సులో కల్పనలు లేకపోవడం మనకు మేలు చేస్తుంది. అందుకే ఎప్పుడూ దానిని అలవాటు చేసుకోవాలి.
రాగాదయో యే మనసేప్సితాస్ తే బుద్ధ్వైవ తాంస్ తాంస్ త్వమ్ అవస్తుభూతాన్ । త్యక్త్వా తదాస్థాఙ్కురమ్ అస్తబీజం మా హర్షశోకౌ సముపైషి తృప్తః
మనస్సు కోరే రాగాదులు అన్నీ అసత్యమైనవని తెలుసుకో. వాటి మూలమైన ఆసక్తిని వదిలిపెడితే, ఆనందం లేదా దుఃఖం కలగవు; నీవు సంతృప్తిగా ఉంటావు.
ఏషా హి వాసనా నిత్యమ్ అసత్య్ ఏవ యద్ ఉత్థితా । ద్విచన్ద్రభ్రాన్తివత్ తేన త్యక్తుం రాఘవ యుజ్యతే
ఈ వాసన ఎప్పుడూ అసత్యమైనదానిలోనే పుట్టుకొస్తుంది. అది రెండు చంద్రులు కనిపించడంలాంటి మాయ. అందుకే, రాఘవా, దానిని వదిలేయడం మంచిది.
అవిద్యావిద్యమానైవ నష్టప్రజ్ఞస్య విద్యతే । నామ్నైవాఙ్గీకృతాభావా సమ్యక్ప్రజ్ఞస్య సా కుతః
తెలివి పోయినవాడికి మాత్రమే అజ్ఞానం ఉంటుంది; అది పేరుకే ఒప్పుకున్నదే, పూర్తిగా తెలివి ఉన్నవాడికి అజ్ఞానం ఎలా ఉంటుంది?
మా భవాజ్ఞో భవ ప్రాజ్ఞస్ సమ్యగ్ రామ విచారయ । నాస్త్య్ ఏవేన్దుర్ ద్వితీయః ఖే భ్రాన్త్యా సంలక్ష్యతే ముధా
రామా, నీవు అజ్ఞానిగా ఉండకూడదు, తెలివిగా ఉండాలి; సరిగ్గా ఆలోచించు. ఆకాశంలో రెండవ చంద్రుడు నిజంగా లేదు, తప్పు భావన వల్లే కనిపిస్తుంది.
నాత్మతత్త్వాద్ ఋతే కిఞ్చిద్ విద్యతే వస్త్వ్ అవస్తు వా । ఊర్మిమాలిని విస్తీర్ణే వారిపూరాద్ ఋతే యథా
ఆత్మతత్వాన్ని తప్ప మరేదీ లేదు, అది వాస్తవమైనదైనా, అవాస్తవమైనదైనా కాదు. పెద్ద అలల సముద్రంలో నీటిని తప్ప మరొకటి లేనట్లు.
స్వవికల్పకృతాన్ ఏతాన్ భావాభావాన్ అసన్మయాన్ । నిత్యే తతే సితే శుద్ధే మా సమారోపయాత్మని
నీ ఊహతో సృష్టించిన ఈ ఉన్నదీ, లేనిదీ అనే కల్పనలను శాశ్వతమైన, పవిత్రమైన, మచ్చలేని ఆత్మపై నీవు మోపకూడదు.
నాసి కర్తా కిమ్ ఏతాసు క్రియాసు మమతా తవ । ఏకస్మిన్ విద్యమానే హి కిం కేన క్రియతే కథమ్
నీకు ఏ కార్యంలోనూ యజమానత్వం లేదు, నీవు చేసేవాడు కూడా కాదవు. ఒకటే పరమార్థం ఉన్నప్పుడు, ఎవరు ఏమి చేస్తారు, ఎలా చేస్తారు అనే ప్రశ్నే లేదు.