కల్పాన్తపవనా వాన్తు యన్తు చైకత్వమ్ అర్ణవాః । తపన్తు ద్వాదశాదిత్యా నాస్తి నిర్మనసః క్షతిః
యుగాంతం వచ్చినప్పుడు గాలులు వీయినా, సముద్రాలు ఒక్కటై పోయినా, పన్నెండు సూర్యులు మండినా, ఆలోచనలు లేని మనస్కు ఎలాంటి హాని ఉండదు.
మనోబీజాత్ సముద్యన్తి శుభాశుభఫలప్రదాః । సంసారషణ్డకా ఏతే లోకసప్తకపల్లవాః
మనసు అనే విత్తనం నుంచి మంచి, చెడు ఫలితాలు పుట్టుకొస్తాయి. ఇవే ఈ లోకంలో జన్మ మరణాల అరణ్యానికి మొగ్గలు.
అసఙ్కల్పనమాత్రైకసాధ్యే సకలసిద్ధయే । అసఙ్కల్పాభిసామ్రాజ్యే తిష్ఠావష్టమ్భతత్పరః
ఆలోచనలు లేకుండా ఉండడమే అన్ని సిద్ధులకూ మార్గం. ఆ నిర్వికల్ప స్థితిలో స్థిరంగా ఉండి, దానిలోనే నిబద్ధుడవై ఉండాలి.
ప్రయచ్ఛత్య్ ఉత్తమానన్దం క్షీయమాణం మనః క్రమాత్ । కషక్షీణాఙ్గకో ఽఙ్గారో యథాఙ్గారక్షయార్థినః
మనస్సు క్రమంగా తగ్గిపోతూ ఉన్నప్పుడు, అది పరమానందాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. ఇది అగ్ని చిగురు మెల్లగా తగ్గిపోయే సమయంలో, దాని వేడి కోరుకునేవారికి కొంత తాపాన్ని ఇస్తున్నట్లే.
అపి బ్రహ్మకుటీలక్ష్యం మనసశ్ చేత్ సమీహితమ్ । తద్ అణోర్ అన్తరే వ్యక్తం విభక్తం పరిదృశ్యతే
మనస్సు పరబ్రహ్మ స్థానం వైపు దృష్టి పెట్టినా, అది చిన్నదైన కణంలో కూడా స్పష్టంగా, విడివిడిగా కనిపిస్తుంది.
సఙ్కల్పమాత్రవిభవేన కృతాత్యనర్థం సఙ్కల్పశాన్తివిభవేన సుసాధితార్థమ్ । సన్తోషమాత్రవిభవేన మనో విజిత్య నిత్యోదితేన జయమ్ ఏహి నిరీహితేన
మనస్సు ఊహ శక్తితోనే పెద్ద అపాయాన్ని తెచ్చుకుంటుంది; అదే ఊహ శాంతితో మనస్కోరిన ఫలితాన్ని సులభంగా పొందవచ్చు. సంతృప్తి శక్తితో మనస్సును జయించి, ఎప్పుడూ ఉద్భవించే, ఆశించని ఆనందంతో విజయాన్ని సాధించు.
పరమపావనయా విమనస్తయా సమతయా మతయాత్మవిదామ్ అతి । శమితయా మితయాన్తర్ అహన్తయా యద్ అవశిష్టమ్ అజం పదమ్ అస్తు తత్
సమతతో, ఆత్మజ్ఞానంతో, లోపలి అహంకారాన్ని తగ్గించి, శాంతిపరిచిన మనస్సుతో మిగిలిపోయేది ఏదైతే ఉందో, ఆ జననరహిత స్థితి నిలిచి ఉండాలి.
యస్మిన్ యస్మిన్ పదార్థే హి యేన యేన యథా తథా । తీవ్రసంవేగసమ్పన్నం మనః పశ్యతి వాఞ్ఛితమ్
మనస్సు ఏ వస్తువునైనా, ఏ విధంగా అయినా, ఎంతగా కోరుకుంటే, దానిని తాను కోరినట్లు చూస్తుంది.
జాయతే మ్రియతే చైషా మనసస్ తీవ్రవేగితా । సౌమ్యామ్బుబుద్బుదాలీవ నిర్నిమిత్తా స్వభావతః
ఈ మనస్సు తీవ్ర వేగం ఉద్భవించి, మళ్లీ అంతే త్వరగా అంతమవుతుంది; ఇది సహజంగానే, మృదువైన నీటిలో బుడగలు పుట్టి పోయినట్లు, ఎలాంటి కారణం లేకుండా జరుగుతుంది.
శీతతా తుహినస్యేవ కజ్జలస్యేవ కృష్ణతా । లోలతా మనసో రూపం తీవ్రాతీవ్రైకరూపిణః
హిమపర్వతానికి చల్లదనం ఎలా సహజమో, బొగ్గుకు నలుపు ఎలా సహజమో, అలాగే మనస్సుకు చంచలత్వం సహజ లక్షణం, అది ఒక్కటే, అత్యంత తీవ్రంగా ఉంటుంది.
కథమ్ అస్యాతిలోలస్య వేగావేగైకకారణమ్ । చలతా మనసో బ్రహ్మన్ బలతో వినివార్యతే
ఓ బ్రహ్మన్, ఈ అత్యంత చంచలమైన మనస్సు తన వేగమే కారణంగా ఎప్పుడూ కదిలిపోతుంటే, దాన్ని బలంగా ఎలా నియంత్రించగలం?
నేహ చఞ్చలతాహీనం మనః క్వచన దృశ్యతే । చఞ్చలత్వం మనోధర్మో వహ్నిధర్మో యథోష్ణతా
ఈ లోకంలో ఎక్కడా చంచలత లేకుండా ఉన్న మనస్సు కనపడదు. చంచలత మనస్సు స్వభావం, అగ్నికి వేడి ఎలా సహజమో అలాగే.
యైషా హి చఞ్చలా స్పన్దశక్తిశ్ చిత్తత్వసంస్థితా । తాం విద్ధి మానసీం శక్తిం జగదాడమ్బరాత్మికామ్
ఈ చంచలమైన కదలిక శక్తి మనస్సులో స్థిరంగా ఉంటుంది. ఈ శక్తినే మనస్సు శక్తిగా, జగత్తు ప్రదర్శనకు మూలంగా తెలుసుకో.
స్పన్దస్పర్శాద్ ఋతే వాయోర్ యథా సత్తైవ నోహ్యతే । తథాస్తి చిత్తసత్తా నో చఞ్చలస్పన్దనాద్ ఋతే
గాలికి కదలిక లేదా స్పర్శ లేకపోతే అది ఉందని ఎవరూ గ్రహించలేరు. అలాగే చైతన్యం కూడా చంచలమైన కదలిక లేకుండా కనిపించదు.
యత్ తు చఞ్చలతాహీనం తన్ మనో మృతమ్ ఉచ్యతే । స ఏవ చ తపశ్శాస్త్రప్రసిద్ధో మోక్ష ఉచ్యతే
చంచలత లేని మనస్సును మృతమనస్సు అంటారు. అదే తపస్సు, అదే శాస్త్రాలలో చెప్పిన మోక్షం.
మనోవిలయమాత్రేణ దుఃఖశాన్తిర్ అవాప్యతే । మనోజననమాత్రేణ దుఃఖం పరమ్ అవాప్యతే
మనస్సు లయమవుతే బాధలు శాంతిస్తాయి; మనస్సు పుట్టగానే గొప్ప బాధ కలుగుతుంది.
దుఃఖమ్ ఉత్పాదయత్య్ ఉచ్చైర్ ఉత్థితశ్ చిత్తరాక్షసః । సుఖాయానన్తభోగ్యాయ తం ప్రయత్నేన పాతయ
మనస్సు అనే రాక్షసుడు పైకి వచ్చి గట్టిగా బాధను కలిగిస్తాడు. అంతులేని ఆనందం కోసం, దాన్ని కట్టడి చేయడానికి ప్రయత్నించు.
తస్య చఞ్చలతా యైషా హ్య్ అవిద్యా నామ సోచ్యతే । వాసనాపరనామ్నీ తాం విచారేణ వినాశయ
మనస్సు చంచలత్వాన్ని అవిద్య అని, వాసన అని కూడా అంటారు. ఆ వాసనను విచారణతో నశింపజేయాలి.
అవిద్యయా వాసనయా తయాన్తశ్ చిత్తశాన్తయా । విలీనయా త్యాగవశాత్ పరం శ్రేయో ఽధిగమ్యతే
అవిద్య అయిన వాసన, మనస్సు లోపల శాంతి — ఇవి త్యాగంతో లయమైతే, పరమ శ్రేయస్సు లభిస్తుంది.
యత్ తత్ సదసతోర్ మధ్యం యన్ మధ్యం చిత్త్వజాడ్యయోః । తన్ మనః ప్రోచ్యతే రామ ద్వయదోలాయితాకృతి
ఓ రామా, ఉన్నదీ కానిదీ మధ్యలో, బోధతో జడత్వం మధ్యలో ఊగిసలాడే స్వరూపాన్ని కలిగి ఉన్నదాన్ని మనస్సు అంటారు.
జాడ్యానుసన్ధానహృతం జాడ్యాత్మకతయేద్ధయా । చేతో జడత్వమ్ ఆయాతి దృఢాభ్యాసవశేన హి
మనస్సు జడత్వంలో లీనమై, దానితో ఐక్యమవుతూ, దృఢమైన అలవాటుతో పూర్తిగా జడత్వాన్ని పొందుతుంది.
వివేకైకానుసన్ధానాచ్ చిదంశాత్మతయా మనః । చితైకతామ్ ఉపాయాతి దృఢాభ్యాసవశాత్ స్థిరమ్
నిరంతర విచారణతో, మనస్సు బోధతో ఐక్యమై, దృఢమైన సాధన వల్ల స్థిరంగా, బోధ స్వరూపాన్ని పొందుతుంది.
పౌరుషేణ ప్రయత్నేన యస్మిన్న్ ఏవ పదే మనః । పాత్యతే తత్ పదం ప్రాప్య భవత్య్ అభ్యాసలోహితమ్
మనుష్యుని ప్రయత్నంతో, శ్రమతో, మనస్సు ఏ స్థితిలో నిలిపితే, ఆ స్థితిని సాధించిన తర్వాత, అలవాటుతో అది ఆ రంగులో మరిగిపోతుంది.
అతః పౌరుషమ్ ఆశ్రిత్య చిత్తమ్ ఆక్రమ్య చేతసా । విశోకం పదమ్ ఆశ్రిత్య నిరాశఙ్కస్ స్థిరో భవ
కాబట్టి, నీ స్వంత శ్రమ మీద ఆధారపడి, మనసును జాగ్రత్తగా పట్టుకొని, దుఃఖం లేని స్థితిని ఆశ్రయించు. భయపడకుండా, స్థిరంగా ఉండు.
భవభావనయా భగ్నం మనసైవ న చేన్ మనః । బలాద్ ఉత్తార్యతే రామ తద్ ఉపాయో ఽస్తి నేతరః
ఈ లోక జీవనపు ఆలోచనలతో విరిగిపోయిన మనసును, అదే మనసుతో పైకి లేపకపోతే, రామా, బలవంతంగా లేపాల్సిందే. వేరే మార్గం లేదు.
మన ఏవ సమర్థం వై మనసో దృఢనిగ్రహే । అరాజా కస్ సమర్థస్ స్యాద్ రాజ్ఞో రాఘవ నిగ్రహే
మనసును గట్టిగా అదుపు చేయడంలో మనసే సమర్థం. రాఘవా, రాజును అదుపు చేయడానికి ఇంకొక రాజు తప్ప మరెవరు సాధ్యం చేస్తారు?
తృష్ణాగ్రాహగృహీతానాం సంసారార్ణవరంహసి । ఆవర్తైర్ ఉహ్యమానానాం దూరం స్వమన ఏవ నౌః
కోరిక అనే మొసలిని పట్టుకుని, సంసార సముద్రంలో చక్రవాతాల్లో తిప్పబడుతున్నవారికి, వాళ్ల స్వంత మనసే దూరంగా తీసుకెళ్లే పడవ.
మనసైవ మనశ్ ఛిత్త్వా పాశం పరమబన్ధనమ్ । ఉన్మోచితో న యేనాత్మా నాసావ్ అన్యేన మోక్ష్యతే
మనసుతోనే మనస్సు అనే గొడవను, బలమైన బంధనాన్ని కోసి, తనను తాను విడిపించుకోకపోతే, మరొకరు విడిపించలేరు.
యా యోదేతి మనోనామ్నీ వాసనా వాసితాన్తరా । తాం తాం పరిహరేత్ ప్రాజ్ఞస్ తతో ఽవిద్యాక్షయో భవేత్
మనస్సు అనే పేరుతో ఏ వాసనలు, ఏ అలవాట్లు కలుగుతాయో, వాటినన్నింటినీ జ్ఞాని వదిలేయాలి. అప్పుడు అజ్ఞానం నశిస్తుంది.
భోగౌఘవాసనాం త్యక్త్వా త్యజ త్వం ఖేదవాసనామ్ । భావాభావౌ తతస్ త్యక్త్వా నిర్వికల్పస్ సుఖీ భవ
భోగాల పట్ల ఆకాంక్షను వదిలి, బాధల పట్ల కూడా అలవాటును విడిచిపెట్టు. ఆ తరువాత భావం, అభావం రెండింటినీ వదిలి, విచారరహిత స్థితిలో ఆనందంగా ఉండు.