తిర్యగ్ ఊర్ధ్వమ్ అధస్తాచ్ చ భూయో భూయో విచారితమ్ । యావన్ నాస్తి కిలోపాయశ్ చిత్తోపశమనాద్ ఋతే
అడ్డంగా, పైగా, కిందగా అన్ని విధాలా ఎన్నోసార్లు ఆలోచించినప్పుడు, మనస్సు శాంతించడమే నిజమైన మార్గమని నాకు తెలుస్తోంది. దీన్ని తప్ప వేరే ఉపాయం లేదు.
ఋతే పథ్యే తతే శుద్ధే బోధే హృద్య్ ఉదితే చితి । మనోవిలయమాత్రేణ విశ్రాన్తిర్ ఉపజాయతే
శుభమైన ప్రవర్తన కాకుండా, హృదయంలో నిర్మలమైన జ్ఞానం ఉదయించినప్పుడు, మనస్సు లయమైపోయిన క్షణంలోనే నిజమైన విశ్రాంతి కలుగుతుంది.
ధ్యాయతే హృదయాకాశే చితిశ్ చిచ్చక్రధారయా । మనో మారయ నిశ్శఙ్కం త్వాం ప్రమథ్నన్తి నాధయః
హృదయాకాశంలో చైతన్యం శుద్ధమైన జ్ఞానచక్రంతో ధ్యానం చేస్తుంది. నీవు భయపడకుండా మనస్సును నశింపజేయి, అప్పుడు బాధలు నిన్ను బాధించవు.
యది రమ్యమ్ అరమ్యత్వే త్వయా సంవిదితం విదా । ఛిన్నాన్య్ ఏవ తద్ అఙ్గాని చిత్తస్యేతి మతిర్ మమ
సుఖములేని దానిలోనూ నీవు ఆనందాన్ని తెలుసుకున్నావంటే, మనస్సు యొక్క అవయవాలు నశించినట్లే. ఇదే నా నమ్మకం.
అయం సో ఽహమ్ ఇదం తన్ మే ఏతావన్మాత్రకం మనః । తదభావనమాత్రేణ దాత్రేణేవ విలూయతే
‘ఇది నేను’, ‘ఇది నాది’ అని భావించడమే మనస్సు. అలాంటి ఆలోచనలను వదిలిపెట్టినప్పుడే, దాత తనదాన్ని ఇచ్చిపెట్టినట్లు అది లయమైపోతుంది.
ఛిన్నాభ్రమ్ అమలే వ్యోమ్ని యథా శరది ధూయతే । నిర్వికల్పే పరే తత్త్వే తథా నిర్వాసనం మనః
వెలుగుతో నిండిన శరదృతువు ఆకాశంలో చీలిపోయిన మేఘం ఎలా కనబడకుండా పోతుందో, అలాగే పరమమైన, ఏ భేదభావాలు లేని సత్యంలో మనసు కూడా అన్ని వాసనల నుండి విముక్తమై పోతుంది.
వహన్తి యత్ర శస్త్రాగ్నిపవనాస్ తత్ర భీర్ భవేత్ । స్వాయత్తే మృదుని స్వచ్ఛే కిమ్ అసఙ్కల్పనే భయమ్
ఏ చోట ఆయుధాలు, అగ్ని, గాలి పనిచేస్తాయో అక్కడ భయం ఉండొచ్చు. కాని, స్వతంత్రంగా, మృదువుగా, నిర్మలంగా ఉన్న చోట, సంకల్పాలు లేని మనస్థితిలో ఏమాత్రం భయం ఉండదు.
ఇదం శ్రేయ ఇదం నేతి సిద్ధమ్ ఆబాలమ్ అక్షతమ్ । బాలం పుత్రమ్ ఇవోదారే మనశ్ శ్రేయసి యోజయేత్
ఇది మంచిది, ఇది కాదు అని చిన్నప్పటి నుంచే మనలో భావనలు ఏర్పడతాయి. ఉదారమైన తల్లి తండ్రి తన బిడ్డను ఎలా మంచి దారిలో నడిపిస్తారో, మనసును కూడా శ్రేయస్సులో నిమగ్నం చేయాలి.
అక్షపఞ్చాననం చేతస్సింహం సంసృతిబృంహణమ్ । ఘ్నన్తి యే తే జయన్తీహ నిర్వాణపదపాతినః
ఇంద్రియాల అనే అయిదు తలల సింహాన్ని, ఈ సంసారవృక్షాన్ని పెంచే సింహాన్ని, ఎవరు జయిస్తారో వారు నిజంగా విజేతలు, వారు మోక్షపదాన్ని పొందుతారు.
భీమాస్ సమ్భ్రమదాయిన్యస్ సఙ్కల్పకలనాద్ ఇమాః । విపదస్ సమ్ప్రసూయన్తే మృగతృష్ణా మరోర్ ఇవ
భయంకరమైన అపాయాలు, మనసులో కలిగే ఆలోచనల వల్లే కలుగుతాయి. ఇవి ఎడారిలో కనిపించే మృగతృష్ణల్లా మనలో కలకలం కలిగిస్తాయి.
కల్పాన్తపవనా వాన్తు యన్తు చైకత్వమ్ అర్ణవాః । తపన్తు ద్వాదశాదిత్యా నాస్తి నిర్మనసః క్షతిః
యుగాంతం వచ్చినప్పుడు గాలులు వీయినా, సముద్రాలు ఒక్కటై పోయినా, పన్నెండు సూర్యులు మండినా, ఆలోచనలు లేని మనస్కు ఎలాంటి హాని ఉండదు.
మనోబీజాత్ సముద్యన్తి శుభాశుభఫలప్రదాః । సంసారషణ్డకా ఏతే లోకసప్తకపల్లవాః
మనసు అనే విత్తనం నుంచి మంచి, చెడు ఫలితాలు పుట్టుకొస్తాయి. ఇవే ఈ లోకంలో జన్మ మరణాల అరణ్యానికి మొగ్గలు.
అసఙ్కల్పనమాత్రైకసాధ్యే సకలసిద్ధయే । అసఙ్కల్పాభిసామ్రాజ్యే తిష్ఠావష్టమ్భతత్పరః
ఆలోచనలు లేకుండా ఉండడమే అన్ని సిద్ధులకూ మార్గం. ఆ నిర్వికల్ప స్థితిలో స్థిరంగా ఉండి, దానిలోనే నిబద్ధుడవై ఉండాలి.
ప్రయచ్ఛత్య్ ఉత్తమానన్దం క్షీయమాణం మనః క్రమాత్ । కషక్షీణాఙ్గకో ఽఙ్గారో యథాఙ్గారక్షయార్థినః
మనస్సు క్రమంగా తగ్గిపోతూ ఉన్నప్పుడు, అది పరమానందాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. ఇది అగ్ని చిగురు మెల్లగా తగ్గిపోయే సమయంలో, దాని వేడి కోరుకునేవారికి కొంత తాపాన్ని ఇస్తున్నట్లే.
అపి బ్రహ్మకుటీలక్ష్యం మనసశ్ చేత్ సమీహితమ్ । తద్ అణోర్ అన్తరే వ్యక్తం విభక్తం పరిదృశ్యతే
మనస్సు పరబ్రహ్మ స్థానం వైపు దృష్టి పెట్టినా, అది చిన్నదైన కణంలో కూడా స్పష్టంగా, విడివిడిగా కనిపిస్తుంది.
సఙ్కల్పమాత్రవిభవేన కృతాత్యనర్థం సఙ్కల్పశాన్తివిభవేన సుసాధితార్థమ్ । సన్తోషమాత్రవిభవేన మనో విజిత్య నిత్యోదితేన జయమ్ ఏహి నిరీహితేన
మనస్సు ఊహ శక్తితోనే పెద్ద అపాయాన్ని తెచ్చుకుంటుంది; అదే ఊహ శాంతితో మనస్కోరిన ఫలితాన్ని సులభంగా పొందవచ్చు. సంతృప్తి శక్తితో మనస్సును జయించి, ఎప్పుడూ ఉద్భవించే, ఆశించని ఆనందంతో విజయాన్ని సాధించు.
పరమపావనయా విమనస్తయా సమతయా మతయాత్మవిదామ్ అతి । శమితయా మితయాన్తర్ అహన్తయా యద్ అవశిష్టమ్ అజం పదమ్ అస్తు తత్
సమతతో, ఆత్మజ్ఞానంతో, లోపలి అహంకారాన్ని తగ్గించి, శాంతిపరిచిన మనస్సుతో మిగిలిపోయేది ఏదైతే ఉందో, ఆ జననరహిత స్థితి నిలిచి ఉండాలి.
యస్మిన్ యస్మిన్ పదార్థే హి యేన యేన యథా తథా । తీవ్రసంవేగసమ్పన్నం మనః పశ్యతి వాఞ్ఛితమ్
మనస్సు ఏ వస్తువునైనా, ఏ విధంగా అయినా, ఎంతగా కోరుకుంటే, దానిని తాను కోరినట్లు చూస్తుంది.
జాయతే మ్రియతే చైషా మనసస్ తీవ్రవేగితా । సౌమ్యామ్బుబుద్బుదాలీవ నిర్నిమిత్తా స్వభావతః
ఈ మనస్సు తీవ్ర వేగం ఉద్భవించి, మళ్లీ అంతే త్వరగా అంతమవుతుంది; ఇది సహజంగానే, మృదువైన నీటిలో బుడగలు పుట్టి పోయినట్లు, ఎలాంటి కారణం లేకుండా జరుగుతుంది.
శీతతా తుహినస్యేవ కజ్జలస్యేవ కృష్ణతా । లోలతా మనసో రూపం తీవ్రాతీవ్రైకరూపిణః
హిమపర్వతానికి చల్లదనం ఎలా సహజమో, బొగ్గుకు నలుపు ఎలా సహజమో, అలాగే మనస్సుకు చంచలత్వం సహజ లక్షణం, అది ఒక్కటే, అత్యంత తీవ్రంగా ఉంటుంది.
కథమ్ అస్యాతిలోలస్య వేగావేగైకకారణమ్ । చలతా మనసో బ్రహ్మన్ బలతో వినివార్యతే
ఓ బ్రహ్మన్, ఈ అత్యంత చంచలమైన మనస్సు తన వేగమే కారణంగా ఎప్పుడూ కదిలిపోతుంటే, దాన్ని బలంగా ఎలా నియంత్రించగలం?
నేహ చఞ్చలతాహీనం మనః క్వచన దృశ్యతే । చఞ్చలత్వం మనోధర్మో వహ్నిధర్మో యథోష్ణతా
ఈ లోకంలో ఎక్కడా చంచలత లేకుండా ఉన్న మనస్సు కనపడదు. చంచలత మనస్సు స్వభావం, అగ్నికి వేడి ఎలా సహజమో అలాగే.
యైషా హి చఞ్చలా స్పన్దశక్తిశ్ చిత్తత్వసంస్థితా । తాం విద్ధి మానసీం శక్తిం జగదాడమ్బరాత్మికామ్
ఈ చంచలమైన కదలిక శక్తి మనస్సులో స్థిరంగా ఉంటుంది. ఈ శక్తినే మనస్సు శక్తిగా, జగత్తు ప్రదర్శనకు మూలంగా తెలుసుకో.
స్పన్దస్పర్శాద్ ఋతే వాయోర్ యథా సత్తైవ నోహ్యతే । తథాస్తి చిత్తసత్తా నో చఞ్చలస్పన్దనాద్ ఋతే
గాలికి కదలిక లేదా స్పర్శ లేకపోతే అది ఉందని ఎవరూ గ్రహించలేరు. అలాగే చైతన్యం కూడా చంచలమైన కదలిక లేకుండా కనిపించదు.
యత్ తు చఞ్చలతాహీనం తన్ మనో మృతమ్ ఉచ్యతే । స ఏవ చ తపశ్శాస్త్రప్రసిద్ధో మోక్ష ఉచ్యతే
చంచలత లేని మనస్సును మృతమనస్సు అంటారు. అదే తపస్సు, అదే శాస్త్రాలలో చెప్పిన మోక్షం.
మనోవిలయమాత్రేణ దుఃఖశాన్తిర్ అవాప్యతే । మనోజననమాత్రేణ దుఃఖం పరమ్ అవాప్యతే
మనస్సు లయమవుతే బాధలు శాంతిస్తాయి; మనస్సు పుట్టగానే గొప్ప బాధ కలుగుతుంది.
దుఃఖమ్ ఉత్పాదయత్య్ ఉచ్చైర్ ఉత్థితశ్ చిత్తరాక్షసః । సుఖాయానన్తభోగ్యాయ తం ప్రయత్నేన పాతయ
మనస్సు అనే రాక్షసుడు పైకి వచ్చి గట్టిగా బాధను కలిగిస్తాడు. అంతులేని ఆనందం కోసం, దాన్ని కట్టడి చేయడానికి ప్రయత్నించు.
తస్య చఞ్చలతా యైషా హ్య్ అవిద్యా నామ సోచ్యతే । వాసనాపరనామ్నీ తాం విచారేణ వినాశయ
మనస్సు చంచలత్వాన్ని అవిద్య అని, వాసన అని కూడా అంటారు. ఆ వాసనను విచారణతో నశింపజేయాలి.
అవిద్యయా వాసనయా తయాన్తశ్ చిత్తశాన్తయా । విలీనయా త్యాగవశాత్ పరం శ్రేయో ఽధిగమ్యతే
అవిద్య అయిన వాసన, మనస్సు లోపల శాంతి — ఇవి త్యాగంతో లయమైతే, పరమ శ్రేయస్సు లభిస్తుంది.
యత్ తత్ సదసతోర్ మధ్యం యన్ మధ్యం చిత్త్వజాడ్యయోః । తన్ మనః ప్రోచ్యతే రామ ద్వయదోలాయితాకృతి
ఓ రామా, ఉన్నదీ కానిదీ మధ్యలో, బోధతో జడత్వం మధ్యలో ఊగిసలాడే స్వరూపాన్ని కలిగి ఉన్నదాన్ని మనస్సు అంటారు.