చిత్తం చలత్కువలయం వలయన్త ఏతే మూఢా మహాజడజవే మదమోహమన్దాః । ఆవర్తవర్తిని విలూనవిశీర్ణచిత్తాశ్ చక్రభ్రమే పురుషదుర్భ్రమరాః పతన్తి
మనస్సు చంచలమైన నీలకమలంలా ఉంటుంది. దీనిని మూర్ఖులు, మూర్ఖత్వంలో వేగంగా, మదమోహాలలో మునిగి, విచ్ఛిన్నమైన మనస్సుతో, చక్రంలా తిరిగే సంసారంలో తిప్పబడుతూ, దారి తప్పిన తేనెటీగలవలె పడిపోతారు.
అస్య చిత్తమహావ్యాధేశ్ చికిత్సాయాం వరౌషధమ్ । స్వాయత్తం శృణు యుక్త్యాత్మసుసాధం స్వాత్మని స్థితమ్
ఈ మనస్సు అనే మహారోగానికి ఉత్తమమైన ఔషధం గురించి విను. అది మనలోనే ఉండి, మనమే ఉపయోగించగలిగేది, వివేకంతో సులభంగా పొందదగినది.
స్వేనైవ పౌరుషేణాశు స్వసంవేదనరూపిణా । యత్నేన చిత్తవేతాలస్ త్యక్త్వేష్టం వస్తు జీయతే
మన స్వశక్తితో, తక్షణమే, స్వానుభూతి ద్వారా, మనస్సు అనే పిశాచాన్ని ప్రయత్నంతో జయించవచ్చు; ఆశించిన వస్తువును వదిలిపెడితే అది సాధ్యమవుతుంది.
త్యజన్న్ అభిమతం వస్తు యస్ తిష్ఠతి నిరామయః । జితమ్ ఏవ మనస్ తేన కుదాన్త ఇవ దన్తినా
ఎవరైనా మనసుకు ఇష్టమైన వస్తువును వదిలిపెట్టి, బాధలేమిగా నిలబడతారో, వారు నిజంగా తమ మనసును జయించినవారే. ఏనుగును అదుపులో పెట్టినవాడిని ఎలా కుదాంతుడు అంటారో, అలాగే మనసును జయించినవాడిని కూడా అంటారు.
స్వసంవేదనయత్నేన పాల్యతే చిత్తబాలకః । అవస్తునో వస్తుని చ యోజ్యతే బోధ్యతే ఽపి చ
మనసు చిన్నపిల్లలా ఉండేందున, దాన్ని స్వీయజ్ఞానం ద్వారా జాగ్రత్తగా కాపాడాలి. అసత్యాన్ని వదిలి, సత్యంలో మనసును నిలిపి, దాన్ని బుద్ధితో నడిపించాలి.
శాస్త్రసఙ్గమధీరేణ చిన్తాతప్తమ్ అతాపినా । ఛిన్ద్ధి త్వమ్ అయసేవాయో మనసైవ మనో మునే
ఓ మునీశ్వరా! మనసే ఆయుధంగా తీసుకొని, ఆందోళనలతో కాలిపోయిన, గ్రంథాలపై ఆసక్తి పెంచుకున్న మనసును, ఇనుపను ఇనుపంతో కోసినట్లు, నీవే కోయాలి.
అయత్నేన యథా బాల ఇతశ్ చేతశ్ చ యుజ్యతే । భవ్యైస్ తథైవ చేతో ఽన్తః కిమ్ ఇవాత్రాతిదుష్కరమ్
పిల్లల మనసు ఎలా సులభంగా ఇక్కడి నుండి అక్కడికి తిరుగుతుందో, అలాగే మన మనసును కూడా మంచి విషయాలవైపు తిప్పడం అంత కష్టం కాదు. ఇందులో ఏమి దుర్లభమైందీ?
సత్కర్మణి సమాక్రాన్తమ్ ఉదర్కోదయదాయిని । స్వపౌరుషేణైవ మనశ్ చేతనేన నియోజయేత్
ధర్మమైన పనిలో నిమగ్నమై, అది భవిష్యత్తులో ఫలితాలు ఇస్తుందని తెలుసుకొని, మనసును తానే శ్రద్ధతో, ప్రయత్నంతో నియంత్రించాలి.
స్వాయత్తమ్ ఏకాన్తహితం స్వేప్సితత్యాగవేదనమ్ । యస్య దుష్కరతాం యాతం ధిక్ తం పురుషకీటకమ్
తన చేతిలో ఉన్న, తనకు మేలయ్యే దానిని వదిలిపెట్టడం కష్టమని అనిపిస్తే, అలాంటి మనిషి మనుషుల్లో పురుగు లాంటివాడే, అతడికి నింద తప్పదు.
అరమ్యం రమ్యరూపేణ భావయిత్వా స్వసంవిదా । మల్లేనేవ శిశుశ్ చిత్తమ్ అయత్నేనైవ జీయతే
ఇష్టపడని విషయాన్ని కూడా, మనసుతో మనమే ఆకర్షణీయంగా ఊహిస్తే, wrestle చేసే పిల్లవాడిలా మనసు సులభంగా అదుపులోకి వస్తుంది.
పౌరుషేణ ప్రయత్నేన చిత్తమ్ ఆశ్వ్ ఏవ జీయతే । అచిత్తేనాసపత్నేన పదం బ్రహ్మణి ధీయతే
తన శక్తితో, పట్టుదలతో మనసును గుర్రాన్ని అదుపు చేసేలా జయించవచ్చు; మనసు శత్రువుగా లేకపోతే, పరబ్రహ్మ స్థితిని పొందవచ్చు.
స్వాయత్తం చ సుసాధం చ స్వచిత్తాక్రాన్తిమాత్రకమ్ । శక్నువన్తి న యే కర్తుం ధిక్ తాన్ పురుషజమ్బుకాన్
తమ చేతిలో ఉన్నదాన్ని, సులభంగా చేయగలిగినదాన్ని — అంటే, తన మనసుపై ఆధిపత్యం సాధించడాన్ని — చేయలేని వారు, వారిని మనుషులలో నక్కలుగా చెప్పాలి; అలాంటి వారిని తిడితే తక్కువే.
స్వపౌరుషైకసాధ్యేన స్వేప్సితత్యాగరూపిణా । మనఃప్రశమమన్త్రేణ వినాస్తి న శుభా గతిః
తన శ్రమతో, తన కోరికలను వదిలిపెట్టి, మనస్సును శాంతింపజేసే మార్గాన్ని అనుసరించకపోతే, మంచి ఫలితం ఎప్పటికీ దక్కదు.
మనోమారణమాత్రేణ సాధ్యేన స్వాత్మసంవిదా । నిస్సపత్నమ్ అనాద్యన్తమ్ అనిఙ్గనమ్ ఇహోష్యతామ్
తన స్వంత జ్ఞానంతో మనస్సును జయించగలిగితే, ఇక్కడ ఎలాంటి ప్రతిబంధకాలు లేని, ఆది అంతం లేని, మచ్చలేని స్థితి కలుగుతుంది.
ఈప్సితావేదనాఙ్గ్యాం తు మనఃప్రశమనశ్రియి । గురూపదేశశాస్త్రార్థమన్త్రాద్యా యుక్తయస్ తృణమ్
తనకు కావలసిన ఫలితాన్ని పొందడంలో, మనస్సు శాంతిని పొందిన మహిమ ముందు, గురువు చెప్పిన మాటలు, శాస్త్రాలు, మంత్రాలు, ఇతర మార్గాలు అన్నీ గడ్డి మాదిరిగానే ఉంటాయి.
సర్వం సర్వగతం శాన్తం బ్రహ్మ సమ్పద్యతే తదా । అసఙ్కల్పనశస్త్రేణ చ్ఛిన్నం చిత్తగదం యదా
మనస్సు వ్యాధి, సంకల్పాలు లేని జ్ఞానమనే ఖడ్గంతో తొలగిపోయినప్పుడు, అన్నీ సమస్తంలో వ్యాపించి, శాంతమైన బ్రహ్మంగా మారిపోతాయి.
స్వసంవేదనసాధ్యే ఽస్మిన్ సఙ్కల్పానర్థనాశనే । శాన్తస్యాచ్ఛాభ్రవపుషి పుంసః కేవ కదర్థనా
ఈ స్థితి స్వానుభవంతో, మనస్సు కల్పించుకున్న అర్థరహిత భావనలు నశించినప్పుడు లభిస్తుంది. అప్పుడు, మేఘంలా నిర్మలంగా, శాంతంగా ఉన్నవారిని ఏదీ కలవరపర్చలేను.
నూనం దైవమ్ అనాదృత్య మూఢసఙ్కల్పకల్పితమ్ । పురుషార్థేన సంవిత్త్యా నయ చిత్తమ్ అచిత్తతామ్
మూఢమైన మనస్సు ఊహించుకున్న విధిని పట్టించుకోకుండా, ప్రయత్నంతో, జ్ఞానంతో నీ మనస్సును మనస్సు లేని స్థితికి నడిపించు.
తాం మహాపదవీమ్ ఏకాం కామ్ అప్య్ అనుసరంశ్ చిరమ్ । చిత్తం చిద్భక్షితం కృత్వా చిత్త్వాద్ అపి పరం భవ
ఆ మహత్తరమైన, ఏకైక మార్గాన్ని ఎంతకాలమైనా అనుసరిస్తూ, మనస్సును చైతన్యంతో లయమయ్యేలా చేసి, మనస్సు స్థితిని దాటి మరింత ఉన్నత స్థితికి చేరుకో.
భవభావనయా ముక్తో యుక్తః పరమయా ధియా । ధారయాత్మానమ్ అవ్యగ్రో ఽగ్రస్తచిత్తం చితః పరమ్
భావమనే భావన నుంచి విముక్తుడై, పరమమైన జ్ఞానంలో స్థిరంగా ఉండి, మనసు ఎటూ తేలిపోకుండా, పరమమైన చైతన్యంలో మనసును నిలిపి ఉంచు.
పరం పౌరుషమ్ ఆశ్రిత్య నీత్వా చిత్తమ్ అచిత్తతామ్ । తాం మహాపదవీమ్ ఏహి యత్ర నాసి న చేతరత్
పరమమైన ప్రయత్నాన్ని ఆశ్రయించి, మనసును శూన్య స్థితికి చేర్చిన తర్వాత, నువ్వు ఏదీ కాదని, ఇంకేదీ కాదని, ఆ మహా మార్గాన్ని సాధించు.
సంవేదనవిపర్యాసరూపిణారిర్ ఇవాబలః । జేతుమ్ ఆశు మనో రామ పౌరుషేనైవ శక్యతే
రామా, తప్పు గ్రహణం రూపంలో కనిపించే బలహీనమైన శత్రువులాంటి మనసును, కేవలం ప్రయత్నంతోనే త్వరగా జయించవచ్చు.
అనుద్వేగశ్ శ్రియో మూలమ్ అనుద్వేగాత్ ప్రవర్తతే । జన్తోర్ మనోజయో యేన త్రిలోకీవిజయస్ తృణమ్
ఆత్మశాంతియే ఐశ్వర్యానికి మూలం; ఆ శాంతి వల్లే కార్యాలు జరుగుతాయి. ఎవడు తన మనసును జయిస్తాడో, అతనికి మూడు లోకాలను జయించడం కూడా తృణ సమానమే.
న శస్త్రదహనోత్పాతపాతా యస్యాం మనాగ్ అపి । స్వభావమాత్రవ్యావృత్తౌ తస్యాం కేవ కదర్థనా
అక్కడ ఆయుధాలు, అగ్ని, విపత్తులు, పడిపోవడం వంటి చిన్నపాటి కలతలు కూడా లేవు. అది మన సహజ స్వభావం నిలిచిపోయిన స్థితి. అలాంటి స్థితిలో ఎవరు ఏమి చేయగలరు?
అపి స్వవేదనాక్రాన్తావ్ అశక్తా యే నరాధమాః । కథం వ్యవహరిష్యన్తి వ్యవహారదశాసు తే
తమ స్వంత అనుభవాలను కూడా గ్రహించలేని బలహీనులు, ఈ లోకంలో జరిగే విషయాల్లో ఎలా వ్యవహరించగలరు?
పుమాన్ దృతో ఽస్మి జాతో ఽస్మి జీవామీతి కుదృష్టయః । చేతసో వృత్తయో యాన్తి చపలస్యాసదుత్థితాః
నేను పురుషుడిని, నేను కనిపిస్తున్నాను, నేను పుట్టాను, నేను బ్రతికున్నాను అనే భావనలు—all అవాస్తవమైన మనసు అలజడులు. ఇవన్నీ అసత్యం నుంచి పుట్టి, మళ్లీ పోతాయి.
న కశ్చనేహ మ్రియతే జాయతే నేహ కశ్చన । స్వయం వేత్తి మృతిం దేహే లోకమ్ అన్యం గతం మనః
ఇక్కడ ఎవ్వరూ నిజంగా చనిపోవడం లేదు, ఎవ్వరూ నిజంగా పుట్టడం లేదు. శరీరం విడిచిన తర్వాత మనసే తన మరణాన్ని తెలుసుకుని, తాను ఇంకొక లోకానికి వెళ్లిందని ఊహించుకుంటుంది.
ఇతో యాతం పరే లోకే స్ఫురత్య్ అన్యతయా మనః । న నశ్యత్య్ ఏతద్ ఆమోక్షమ్ అతో మృతిభయం కుతః
ఇక్కడి నుండి మనస్సు పరలోకానికి వెళ్ళినప్పుడు, అక్కడ అది వేరే రూపంలో వెలుగుతుంది. మోక్షం కలిగే వరకు అది నశించదు. కాబట్టి మరణాన్ని ఎందుకు భయపడాలి?
దేహరూపేణ విచరద్ ఇహలోకే పరత్ర చ । చిత్తమ్ ఆమోక్షమ్ ఆస్తే ఽస్య రూపమ్ అన్యన్ న విద్యతే
ఈ లోకంలోనూ, పరలోకంలోనూ, మనస్సు శరీరరూపంలో సంచరిస్తుంది. మోక్షం కలిగే వరకు అది అలాగే ఉంటుంది. దానికి వేరే రూపం లేదు.
సుతే భ్రాతరి భృత్యాదౌ క్లేశ ఆక్రమణం నృణామ్ । న స్వచిత్తే స్వచైతన్యవ్యావృత్త్యాత్మేతి మే మతిః
కొడుకు, అన్న, సేవకుడు లేదా ఇతరుల విషయంలో మనుషులకు కలిగే బాధ, వారి స్వంత మనస్సులో కలగదు. ఎందుకంటే వారి స్వచేతనలో అంతరాయం ఉండదు. ఇదే నా అభిప్రాయం.