సుఖం దుఃఖం చ మనసి తిలే తైలమ్ ఇవ స్థితమ్ । తద్ దేశకాలవశతో ఘనం వా తను వా భవేత్
సుఖం, దుఃఖం అన్నీ మనస్సులోనే ఉంటాయి; అవి నువ్వులలో నూనె ఉన్నట్టు. కాలం, ప్రదేశం బట్టి అవి కొన్నిసార్లు బలంగా, మరికొన్నిసార్లు మృదువుగా ఉంటాయి.
తైలం తిలస్య చ క్రాన్త్యా స్ఫుటతామ్ ఏతి శాశ్వతీమ్ । చేతసో మననాసఙ్గాద్ ఘనీభూతే సుఖాసుఖే
నువ్వులను నొక్కితే నూనె బయటకు వచ్చి, శాశ్వతమైన పారదత్వాన్ని పొందినట్లు, మనస్సు సుఖదుఃఖాలను పదే పదే ఆలోచిస్తే, అవి గట్టిగా ఏర్పడి స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి.
దేశకాలాభిధానేన రామ సఙ్కల్ప ఏవ హి । కథ్యతే తద్వశాద్ యస్మాద్ దేశకాలౌ స్థితిం గతౌ
రామా, 'ప్రదేశం', 'కాలం' అని పిలవబడేది నిజానికి మన ఊహ మాత్రమే. ఊహ శక్తివల్లే ప్రదేశం, కాలం ఉన్నట్లు అనిపిస్తాయి.
ప్రశామ్యత్య్ ఉల్లసత్య్ ఏతి యాతి నన్దతి వల్గతి । మనశ్ శరీరసఙ్కల్పే ఫలితే న శరీరకమ్
మనస్సు శరీరాన్ని ఊహించుకుంటూ, ఒక్కసారిగా శాంతిస్తుంది, మళ్ళీ ఉల్లాసంగా లేచి, కదిలి, ఆనందించి, ఎగిరిపడుతుంది. కానీ ఆ ఊహ నెరవేరిన తర్వాత, నిజంగా శరీరం ఉండదు.
నానాస్ఫాలసముల్లాసైస్ స్వసఙ్కల్పోపకల్పితైః । మనో వల్గతి దేహే ఽస్మిన్ స్వశ్వవార ఇవాజిరే
ఈ శరీరంలో మనస్సు, తన ఊహల వల్ల కలిగే ఎన్నో ఉల్లాసాలతో, తన ఆలోచనలతో, ఒక గుర్రం తన బంధనంలో ఎలా దూకుతుందో అలా ఉల్లాసంగా కదులుతుంది.
చాపలే ప్రసరస్ తస్మాద్ అన్తర్ యేన న దీయతే । మనో వినయమ్ ఆధత్తే తస్యాలాన ఇవ ద్విపః
కలవరానికి మనసులో లోపల ఆసక్తి లేకపోతే, మనస్సు ఆత్మ నియంత్రణను పొందుతుంది. అది కట్టిన ఏనుగు ఎలా ఉంటుందో, మనస్సు కూడా అలా శాంతంగా ఉంటుంది.
న స్పన్దతే మనో యస్య శస్త్రస్తమ్భ ఇవోత్తమః । సద్వస్తునో ఽసౌ పురుషశ్ శిష్టాః కర్దమకీటకాః
ఎవరి మనస్సు స్థిరంగా, కదలకుండా, ఆయుధంతో బలంగా నాటిన స్తంభంలా ఉంటుందో, వారు నిజమైన మనిషి. మిగతావారు మట్టిలో పురుగుల్లా ఉంటారు.
యస్యాచాపలతాం యాతం మన ఏకత్ర సంస్థితమ్ । అనుత్తమపదేనాసౌ ధ్యానేనానుగతో ఽనఘః
ఎవరి మనస్సు ముందుగా చంచలంగా ఉండి, తర్వాత ఒకచోట స్థిరపడిందో, వారు ధ్యానం ద్వారా పరమ పదాన్ని చేరుకుంటారు, పాపరహితుడా!
సంయమాన్ మనసశ్ శాన్తిమ్ ఏతి సంసారసమ్భ్రమః । మన్దరే ఽస్పన్దతాం యాతే యథా క్షీరమహార్ణవః
మనస్సు నియంత్రణలో ఉన్నప్పుడు, ఈ లోకజీవితంలోని కలకలం శాంతిస్తుంది. అది మందర పర్వతం ఆగిపోయినప్పుడు పాల సముద్రం ఎలా నిశ్శబ్దంగా మారుతుందో అలా.
మనసో వృద్ధయో యా యా భోగసఙ్కల్పవిభ్రమైః । సంసారవిషవృక్షస్య తా ఏవాఙ్కురయోనయః
మనసులో అనుభవాల కోరికల వల్ల కలిగే భ్రమలే, ఈ సంసారమనే విషవృక్షానికి మొగ్గలు పుట్టించే మూలాలు.
చిత్తం చలత్కువలయం వలయన్త ఏతే మూఢా మహాజడజవే మదమోహమన్దాః । ఆవర్తవర్తిని విలూనవిశీర్ణచిత్తాశ్ చక్రభ్రమే పురుషదుర్భ్రమరాః పతన్తి
మనస్సు చంచలమైన నీలకమలంలా ఉంటుంది. దీనిని మూర్ఖులు, మూర్ఖత్వంలో వేగంగా, మదమోహాలలో మునిగి, విచ్ఛిన్నమైన మనస్సుతో, చక్రంలా తిరిగే సంసారంలో తిప్పబడుతూ, దారి తప్పిన తేనెటీగలవలె పడిపోతారు.
అస్య చిత్తమహావ్యాధేశ్ చికిత్సాయాం వరౌషధమ్ । స్వాయత్తం శృణు యుక్త్యాత్మసుసాధం స్వాత్మని స్థితమ్
ఈ మనస్సు అనే మహారోగానికి ఉత్తమమైన ఔషధం గురించి విను. అది మనలోనే ఉండి, మనమే ఉపయోగించగలిగేది, వివేకంతో సులభంగా పొందదగినది.
స్వేనైవ పౌరుషేణాశు స్వసంవేదనరూపిణా । యత్నేన చిత్తవేతాలస్ త్యక్త్వేష్టం వస్తు జీయతే
మన స్వశక్తితో, తక్షణమే, స్వానుభూతి ద్వారా, మనస్సు అనే పిశాచాన్ని ప్రయత్నంతో జయించవచ్చు; ఆశించిన వస్తువును వదిలిపెడితే అది సాధ్యమవుతుంది.
త్యజన్న్ అభిమతం వస్తు యస్ తిష్ఠతి నిరామయః । జితమ్ ఏవ మనస్ తేన కుదాన్త ఇవ దన్తినా
ఎవరైనా మనసుకు ఇష్టమైన వస్తువును వదిలిపెట్టి, బాధలేమిగా నిలబడతారో, వారు నిజంగా తమ మనసును జయించినవారే. ఏనుగును అదుపులో పెట్టినవాడిని ఎలా కుదాంతుడు అంటారో, అలాగే మనసును జయించినవాడిని కూడా అంటారు.
స్వసంవేదనయత్నేన పాల్యతే చిత్తబాలకః । అవస్తునో వస్తుని చ యోజ్యతే బోధ్యతే ఽపి చ
మనసు చిన్నపిల్లలా ఉండేందున, దాన్ని స్వీయజ్ఞానం ద్వారా జాగ్రత్తగా కాపాడాలి. అసత్యాన్ని వదిలి, సత్యంలో మనసును నిలిపి, దాన్ని బుద్ధితో నడిపించాలి.
శాస్త్రసఙ్గమధీరేణ చిన్తాతప్తమ్ అతాపినా । ఛిన్ద్ధి త్వమ్ అయసేవాయో మనసైవ మనో మునే
ఓ మునీశ్వరా! మనసే ఆయుధంగా తీసుకొని, ఆందోళనలతో కాలిపోయిన, గ్రంథాలపై ఆసక్తి పెంచుకున్న మనసును, ఇనుపను ఇనుపంతో కోసినట్లు, నీవే కోయాలి.
అయత్నేన యథా బాల ఇతశ్ చేతశ్ చ యుజ్యతే । భవ్యైస్ తథైవ చేతో ఽన్తః కిమ్ ఇవాత్రాతిదుష్కరమ్
పిల్లల మనసు ఎలా సులభంగా ఇక్కడి నుండి అక్కడికి తిరుగుతుందో, అలాగే మన మనసును కూడా మంచి విషయాలవైపు తిప్పడం అంత కష్టం కాదు. ఇందులో ఏమి దుర్లభమైందీ?
సత్కర్మణి సమాక్రాన్తమ్ ఉదర్కోదయదాయిని । స్వపౌరుషేణైవ మనశ్ చేతనేన నియోజయేత్
ధర్మమైన పనిలో నిమగ్నమై, అది భవిష్యత్తులో ఫలితాలు ఇస్తుందని తెలుసుకొని, మనసును తానే శ్రద్ధతో, ప్రయత్నంతో నియంత్రించాలి.
స్వాయత్తమ్ ఏకాన్తహితం స్వేప్సితత్యాగవేదనమ్ । యస్య దుష్కరతాం యాతం ధిక్ తం పురుషకీటకమ్
తన చేతిలో ఉన్న, తనకు మేలయ్యే దానిని వదిలిపెట్టడం కష్టమని అనిపిస్తే, అలాంటి మనిషి మనుషుల్లో పురుగు లాంటివాడే, అతడికి నింద తప్పదు.
అరమ్యం రమ్యరూపేణ భావయిత్వా స్వసంవిదా । మల్లేనేవ శిశుశ్ చిత్తమ్ అయత్నేనైవ జీయతే
ఇష్టపడని విషయాన్ని కూడా, మనసుతో మనమే ఆకర్షణీయంగా ఊహిస్తే, wrestle చేసే పిల్లవాడిలా మనసు సులభంగా అదుపులోకి వస్తుంది.
పౌరుషేణ ప్రయత్నేన చిత్తమ్ ఆశ్వ్ ఏవ జీయతే । అచిత్తేనాసపత్నేన పదం బ్రహ్మణి ధీయతే
తన శక్తితో, పట్టుదలతో మనసును గుర్రాన్ని అదుపు చేసేలా జయించవచ్చు; మనసు శత్రువుగా లేకపోతే, పరబ్రహ్మ స్థితిని పొందవచ్చు.
స్వాయత్తం చ సుసాధం చ స్వచిత్తాక్రాన్తిమాత్రకమ్ । శక్నువన్తి న యే కర్తుం ధిక్ తాన్ పురుషజమ్బుకాన్
తమ చేతిలో ఉన్నదాన్ని, సులభంగా చేయగలిగినదాన్ని — అంటే, తన మనసుపై ఆధిపత్యం సాధించడాన్ని — చేయలేని వారు, వారిని మనుషులలో నక్కలుగా చెప్పాలి; అలాంటి వారిని తిడితే తక్కువే.
స్వపౌరుషైకసాధ్యేన స్వేప్సితత్యాగరూపిణా । మనఃప్రశమమన్త్రేణ వినాస్తి న శుభా గతిః
తన శ్రమతో, తన కోరికలను వదిలిపెట్టి, మనస్సును శాంతింపజేసే మార్గాన్ని అనుసరించకపోతే, మంచి ఫలితం ఎప్పటికీ దక్కదు.
మనోమారణమాత్రేణ సాధ్యేన స్వాత్మసంవిదా । నిస్సపత్నమ్ అనాద్యన్తమ్ అనిఙ్గనమ్ ఇహోష్యతామ్
తన స్వంత జ్ఞానంతో మనస్సును జయించగలిగితే, ఇక్కడ ఎలాంటి ప్రతిబంధకాలు లేని, ఆది అంతం లేని, మచ్చలేని స్థితి కలుగుతుంది.
ఈప్సితావేదనాఙ్గ్యాం తు మనఃప్రశమనశ్రియి । గురూపదేశశాస్త్రార్థమన్త్రాద్యా యుక్తయస్ తృణమ్
తనకు కావలసిన ఫలితాన్ని పొందడంలో, మనస్సు శాంతిని పొందిన మహిమ ముందు, గురువు చెప్పిన మాటలు, శాస్త్రాలు, మంత్రాలు, ఇతర మార్గాలు అన్నీ గడ్డి మాదిరిగానే ఉంటాయి.
సర్వం సర్వగతం శాన్తం బ్రహ్మ సమ్పద్యతే తదా । అసఙ్కల్పనశస్త్రేణ చ్ఛిన్నం చిత్తగదం యదా
మనస్సు వ్యాధి, సంకల్పాలు లేని జ్ఞానమనే ఖడ్గంతో తొలగిపోయినప్పుడు, అన్నీ సమస్తంలో వ్యాపించి, శాంతమైన బ్రహ్మంగా మారిపోతాయి.
స్వసంవేదనసాధ్యే ఽస్మిన్ సఙ్కల్పానర్థనాశనే । శాన్తస్యాచ్ఛాభ్రవపుషి పుంసః కేవ కదర్థనా
ఈ స్థితి స్వానుభవంతో, మనస్సు కల్పించుకున్న అర్థరహిత భావనలు నశించినప్పుడు లభిస్తుంది. అప్పుడు, మేఘంలా నిర్మలంగా, శాంతంగా ఉన్నవారిని ఏదీ కలవరపర్చలేను.
నూనం దైవమ్ అనాదృత్య మూఢసఙ్కల్పకల్పితమ్ । పురుషార్థేన సంవిత్త్యా నయ చిత్తమ్ అచిత్తతామ్
మూఢమైన మనస్సు ఊహించుకున్న విధిని పట్టించుకోకుండా, ప్రయత్నంతో, జ్ఞానంతో నీ మనస్సును మనస్సు లేని స్థితికి నడిపించు.
తాం మహాపదవీమ్ ఏకాం కామ్ అప్య్ అనుసరంశ్ చిరమ్ । చిత్తం చిద్భక్షితం కృత్వా చిత్త్వాద్ అపి పరం భవ
ఆ మహత్తరమైన, ఏకైక మార్గాన్ని ఎంతకాలమైనా అనుసరిస్తూ, మనస్సును చైతన్యంతో లయమయ్యేలా చేసి, మనస్సు స్థితిని దాటి మరింత ఉన్నత స్థితికి చేరుకో.
భవభావనయా ముక్తో యుక్తః పరమయా ధియా । ధారయాత్మానమ్ అవ్యగ్రో ఽగ్రస్తచిత్తం చితః పరమ్
భావమనే భావన నుంచి విముక్తుడై, పరమమైన జ్ఞానంలో స్థిరంగా ఉండి, మనసు ఎటూ తేలిపోకుండా, పరమమైన చైతన్యంలో మనసును నిలిపి ఉంచు.