వ్యతిరిక్తా యథా హేమ్నో న హైమవనితా తథా । జాగ్రత్స్వప్నక్రియాలక్ష్మీర్ వ్యతిరిక్తా న చేతసః
బంగారు ఆభరణాలు బంగారుకు వేరుగా లేవు కదా, అలాగే మెలకువలో, కలలో జరిగే క్రియల అందాలు కూడా మనసుకు వేరుగా లేవు.
ధారాకణోర్మిఫేనశ్రీర్ యథా సంలక్ష్యతే ఽమ్భసః । తథా విచిత్రవిభవా నానాతేయం హి చేతసః
నీటిలో ప్రవాహాలు, చినుకులు, నురుగు, అందం ఎలా కనిపిస్తాయో, అలాగే మనస్సు నుంచే ఎన్నో రకాల వింతలు, వైభవాలు ఉద్భవిస్తాయి.
స్వచిత్తవృత్తిర్ ఏవేయం జాగ్రత్స్వప్నదృశోదితా । రసావేశాద్ ఉపాదత్తే శైలూష ఇవ భూమికామ్
మనసు స్వభావమే మెలకువ, కల అనుభవాలుగా కనిపిస్తుంది. అది ఏ రుచి పొందితే ఆ పాత్రను నటుడు వేషం వేసుకున్నట్టు ధరించుకుంటుంది.
చణ్డాలత్వం హి లవణః ప్రతిభాసవశాద్ యథా । తథేదం జగద్ ఆభోగి మనోమననమాత్రకమ్
లవణుడు చండాలుడైనట్టు, అది కేవలం భ్రమ వల్లే జరిగినదని మనం తెలుసుకోవాలి. అలాగే ఈ లోకమూ మనసులో కలిగే భావన వల్లే అనుభవించబడుతుంది, నిజంగా అది మనస్సులో ఊహించుకున్నదే.
యద్ యత్ సంవేద్యతే కిఞ్చిత్ తేన తేనాశు భూయతే । మనోమనననిర్మాణం యథేచ్ఛసి తథా కురు
ఏది ఎలా అనిపించదో, అదే విధంగా అది వెంటనే ప్రాప్తిస్తుంది. మనస్సు ఊహించినదాన్ని నీవు కోరినట్లు సృష్టించుకోగలవు.
నానాపురసరిచ్ఛైలరూపతామ్ ఏత్య దేహినామ్ । తనోత్య్ అన్తస్స్థమ్ ఏవేదం జాగ్రత్స్వప్నభ్రమం మనః
ఈ మనస్సు, శరీరధారులలో, ఎన్నో పట్టణాలు, నదులు, పర్వతాల రూపాలు ధరించి, జాగ్రత్త, స్వప్న భ్రమలను కలిగిస్తుంది.
సురత్వాద్ దైత్యతామ్ ఏతి నాగత్వాన్ నగతామ్ అపి । ప్రతిభాసవశాచ్ చిత్తమ్ ఆపదం లవణో యథా
మనస్సు భ్రమ వల్లే దేవతగా, దానవుడిగా, పాముగా, పర్వతంగా కూడా మారుతుంది. లవణుడు ఎదుర్కొన్న పరిస్థితిలా ఇదీ జరుగుతుంది.
నరత్వాద్ ఏతి నారీత్వం పితృత్వాత్ పుత్రతాం పునః । యథా క్షిప్రం ప్రతి నటస్ స్వసఙ్కల్పాత్ తథా మనః
మనస్సు మగవాడిగా మారి, మళ్లీ ఆడవాడిగా అవుతుంది; తండ్రిగా ఉండి, మళ్లీ కొడుకుగా అవుతుంది. నాటకంలో నటుడు తన మనసు ప్రకారం పాత్రలు మార్చుకుంటాడే, అలాగే మనస్సు కూడా తన సంకల్పంతో ఇలా మారుతుంది.
సఙ్కల్పతః ప్రమ్రియతే సఙ్కల్పాజ్ జాయతే పునః । మనశ్ చిరతరాభ్యస్తాజ్ జీవతామ్ ఏత్య్ అనాకృతి
మనస్సు సంకల్పంతో నశిస్తుంది, అదే సంకల్పంతో మళ్లీ పుడుతుంది. దీర్ఘకాలంగా అలవాటైన మనస్సు, స్థిరమైన రూపం లేకపోయినా, జీవుల స్థితిని పొందుతుంది.
మనో మననసమ్మూఢమ్ ఊఢవాసనమారుతాత్ । సఙ్కల్పాద్ యోనిమ్ ఆయాతి సుఖం దుఃఖం భయాభయే
మనస్సు తన ఆలోచనల్లో మునిగి, పాత అలవాట్ల గాలి తోడై, సంకల్పంతో వివిధ జన్మలను పొందుతుంది. అప్పుడు అది సుఖం, దుఃఖం, భయం, భద్రత — ఇవన్నీ అనుభవిస్తుంది.
సుఖం దుఃఖం చ మనసి తిలే తైలమ్ ఇవ స్థితమ్ । తద్ దేశకాలవశతో ఘనం వా తను వా భవేత్
సుఖం, దుఃఖం అన్నీ మనస్సులోనే ఉంటాయి; అవి నువ్వులలో నూనె ఉన్నట్టు. కాలం, ప్రదేశం బట్టి అవి కొన్నిసార్లు బలంగా, మరికొన్నిసార్లు మృదువుగా ఉంటాయి.
తైలం తిలస్య చ క్రాన్త్యా స్ఫుటతామ్ ఏతి శాశ్వతీమ్ । చేతసో మననాసఙ్గాద్ ఘనీభూతే సుఖాసుఖే
నువ్వులను నొక్కితే నూనె బయటకు వచ్చి, శాశ్వతమైన పారదత్వాన్ని పొందినట్లు, మనస్సు సుఖదుఃఖాలను పదే పదే ఆలోచిస్తే, అవి గట్టిగా ఏర్పడి స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి.
దేశకాలాభిధానేన రామ సఙ్కల్ప ఏవ హి । కథ్యతే తద్వశాద్ యస్మాద్ దేశకాలౌ స్థితిం గతౌ
రామా, 'ప్రదేశం', 'కాలం' అని పిలవబడేది నిజానికి మన ఊహ మాత్రమే. ఊహ శక్తివల్లే ప్రదేశం, కాలం ఉన్నట్లు అనిపిస్తాయి.
ప్రశామ్యత్య్ ఉల్లసత్య్ ఏతి యాతి నన్దతి వల్గతి । మనశ్ శరీరసఙ్కల్పే ఫలితే న శరీరకమ్
మనస్సు శరీరాన్ని ఊహించుకుంటూ, ఒక్కసారిగా శాంతిస్తుంది, మళ్ళీ ఉల్లాసంగా లేచి, కదిలి, ఆనందించి, ఎగిరిపడుతుంది. కానీ ఆ ఊహ నెరవేరిన తర్వాత, నిజంగా శరీరం ఉండదు.
నానాస్ఫాలసముల్లాసైస్ స్వసఙ్కల్పోపకల్పితైః । మనో వల్గతి దేహే ఽస్మిన్ స్వశ్వవార ఇవాజిరే
ఈ శరీరంలో మనస్సు, తన ఊహల వల్ల కలిగే ఎన్నో ఉల్లాసాలతో, తన ఆలోచనలతో, ఒక గుర్రం తన బంధనంలో ఎలా దూకుతుందో అలా ఉల్లాసంగా కదులుతుంది.
చాపలే ప్రసరస్ తస్మాద్ అన్తర్ యేన న దీయతే । మనో వినయమ్ ఆధత్తే తస్యాలాన ఇవ ద్విపః
కలవరానికి మనసులో లోపల ఆసక్తి లేకపోతే, మనస్సు ఆత్మ నియంత్రణను పొందుతుంది. అది కట్టిన ఏనుగు ఎలా ఉంటుందో, మనస్సు కూడా అలా శాంతంగా ఉంటుంది.
న స్పన్దతే మనో యస్య శస్త్రస్తమ్భ ఇవోత్తమః । సద్వస్తునో ఽసౌ పురుషశ్ శిష్టాః కర్దమకీటకాః
ఎవరి మనస్సు స్థిరంగా, కదలకుండా, ఆయుధంతో బలంగా నాటిన స్తంభంలా ఉంటుందో, వారు నిజమైన మనిషి. మిగతావారు మట్టిలో పురుగుల్లా ఉంటారు.
యస్యాచాపలతాం యాతం మన ఏకత్ర సంస్థితమ్ । అనుత్తమపదేనాసౌ ధ్యానేనానుగతో ఽనఘః
ఎవరి మనస్సు ముందుగా చంచలంగా ఉండి, తర్వాత ఒకచోట స్థిరపడిందో, వారు ధ్యానం ద్వారా పరమ పదాన్ని చేరుకుంటారు, పాపరహితుడా!
సంయమాన్ మనసశ్ శాన్తిమ్ ఏతి సంసారసమ్భ్రమః । మన్దరే ఽస్పన్దతాం యాతే యథా క్షీరమహార్ణవః
మనస్సు నియంత్రణలో ఉన్నప్పుడు, ఈ లోకజీవితంలోని కలకలం శాంతిస్తుంది. అది మందర పర్వతం ఆగిపోయినప్పుడు పాల సముద్రం ఎలా నిశ్శబ్దంగా మారుతుందో అలా.
మనసో వృద్ధయో యా యా భోగసఙ్కల్పవిభ్రమైః । సంసారవిషవృక్షస్య తా ఏవాఙ్కురయోనయః
మనసులో అనుభవాల కోరికల వల్ల కలిగే భ్రమలే, ఈ సంసారమనే విషవృక్షానికి మొగ్గలు పుట్టించే మూలాలు.
చిత్తం చలత్కువలయం వలయన్త ఏతే మూఢా మహాజడజవే మదమోహమన్దాః । ఆవర్తవర్తిని విలూనవిశీర్ణచిత్తాశ్ చక్రభ్రమే పురుషదుర్భ్రమరాః పతన్తి
మనస్సు చంచలమైన నీలకమలంలా ఉంటుంది. దీనిని మూర్ఖులు, మూర్ఖత్వంలో వేగంగా, మదమోహాలలో మునిగి, విచ్ఛిన్నమైన మనస్సుతో, చక్రంలా తిరిగే సంసారంలో తిప్పబడుతూ, దారి తప్పిన తేనెటీగలవలె పడిపోతారు.
అస్య చిత్తమహావ్యాధేశ్ చికిత్సాయాం వరౌషధమ్ । స్వాయత్తం శృణు యుక్త్యాత్మసుసాధం స్వాత్మని స్థితమ్
ఈ మనస్సు అనే మహారోగానికి ఉత్తమమైన ఔషధం గురించి విను. అది మనలోనే ఉండి, మనమే ఉపయోగించగలిగేది, వివేకంతో సులభంగా పొందదగినది.
స్వేనైవ పౌరుషేణాశు స్వసంవేదనరూపిణా । యత్నేన చిత్తవేతాలస్ త్యక్త్వేష్టం వస్తు జీయతే
మన స్వశక్తితో, తక్షణమే, స్వానుభూతి ద్వారా, మనస్సు అనే పిశాచాన్ని ప్రయత్నంతో జయించవచ్చు; ఆశించిన వస్తువును వదిలిపెడితే అది సాధ్యమవుతుంది.
త్యజన్న్ అభిమతం వస్తు యస్ తిష్ఠతి నిరామయః । జితమ్ ఏవ మనస్ తేన కుదాన్త ఇవ దన్తినా
ఎవరైనా మనసుకు ఇష్టమైన వస్తువును వదిలిపెట్టి, బాధలేమిగా నిలబడతారో, వారు నిజంగా తమ మనసును జయించినవారే. ఏనుగును అదుపులో పెట్టినవాడిని ఎలా కుదాంతుడు అంటారో, అలాగే మనసును జయించినవాడిని కూడా అంటారు.
స్వసంవేదనయత్నేన పాల్యతే చిత్తబాలకః । అవస్తునో వస్తుని చ యోజ్యతే బోధ్యతే ఽపి చ
మనసు చిన్నపిల్లలా ఉండేందున, దాన్ని స్వీయజ్ఞానం ద్వారా జాగ్రత్తగా కాపాడాలి. అసత్యాన్ని వదిలి, సత్యంలో మనసును నిలిపి, దాన్ని బుద్ధితో నడిపించాలి.
శాస్త్రసఙ్గమధీరేణ చిన్తాతప్తమ్ అతాపినా । ఛిన్ద్ధి త్వమ్ అయసేవాయో మనసైవ మనో మునే
ఓ మునీశ్వరా! మనసే ఆయుధంగా తీసుకొని, ఆందోళనలతో కాలిపోయిన, గ్రంథాలపై ఆసక్తి పెంచుకున్న మనసును, ఇనుపను ఇనుపంతో కోసినట్లు, నీవే కోయాలి.
అయత్నేన యథా బాల ఇతశ్ చేతశ్ చ యుజ్యతే । భవ్యైస్ తథైవ చేతో ఽన్తః కిమ్ ఇవాత్రాతిదుష్కరమ్
పిల్లల మనసు ఎలా సులభంగా ఇక్కడి నుండి అక్కడికి తిరుగుతుందో, అలాగే మన మనసును కూడా మంచి విషయాలవైపు తిప్పడం అంత కష్టం కాదు. ఇందులో ఏమి దుర్లభమైందీ?
సత్కర్మణి సమాక్రాన్తమ్ ఉదర్కోదయదాయిని । స్వపౌరుషేణైవ మనశ్ చేతనేన నియోజయేత్
ధర్మమైన పనిలో నిమగ్నమై, అది భవిష్యత్తులో ఫలితాలు ఇస్తుందని తెలుసుకొని, మనసును తానే శ్రద్ధతో, ప్రయత్నంతో నియంత్రించాలి.
స్వాయత్తమ్ ఏకాన్తహితం స్వేప్సితత్యాగవేదనమ్ । యస్య దుష్కరతాం యాతం ధిక్ తం పురుషకీటకమ్
తన చేతిలో ఉన్న, తనకు మేలయ్యే దానిని వదిలిపెట్టడం కష్టమని అనిపిస్తే, అలాంటి మనిషి మనుషుల్లో పురుగు లాంటివాడే, అతడికి నింద తప్పదు.
అరమ్యం రమ్యరూపేణ భావయిత్వా స్వసంవిదా । మల్లేనేవ శిశుశ్ చిత్తమ్ అయత్నేనైవ జీయతే
ఇష్టపడని విషయాన్ని కూడా, మనసుతో మనమే ఆకర్షణీయంగా ఊహిస్తే, wrestle చేసే పిల్లవాడిలా మనసు సులభంగా అదుపులోకి వస్తుంది.