అత్యన్తభిన్నయోర్ ఐక్యం యేషామ్ చిత్తశరీరయోః । జ్ఞాతజ్ఞేయా మహాత్మానో నమస్యాస్ తే సుపణ్డితాః
మనస్సు, శరీరం రెండూ పూర్తిగా వేరు అయినా వాటిలో ఏకత్వాన్ని గ్రహించే వారు, తెలిసినదీ, తెలిసేవాడినీ తెలుసుకునే మహాత్ములు, నిజంగా గౌరవానికి పాత్రులు.
కుసుమోల్లాసిధమ్మిలా హేలావలితలోచనా । కాష్ఠకుడ్యోపమాఙ్గేషు లగ్నాప్య్ అమనసో ఽఙ్గనా
పుష్పాలతో అలంకరించబడిన, ఆడబిడ్డ చంచలమైన చూపులతో, ఆటపాటలతో ఉన్నా, తన శరీరం కలప లేదా గోడలా ఉండిపోయినా, ఆమె మనసు అక్కడ ఉండదు.
మనస్య్ అన్యత్ర సంసక్తే వీతరాగేణ కాననే । క్రవ్యాదచర్వితో ఽఙ్గస్థస్ స్వకరో ఽపి న లక్షితః
మనసు ఇంకొక్కడా మునిగిపోయినప్పుడు, వేరే విషయాల్లో లీనమైనవాడు అడవిలో ఉన్నా, క్రూరజంతువు తన చేతిని కొరికినా, దాన్ని గమనించడు.
సుఖీకర్తుం సుదుఃఖాని దుఃఖీకర్తుం సుఖాని చ । సుఖేనైవాశు యుజ్యన్తే మనసో ఽతిశయాన్ మునేః
బహు బాధలను సుఖంగా మార్చడం, సుఖాలను బాధగా అనిపించించడం, మునివారి మనసు ఎంతో సులభంగా, త్వరగా అలవాటు పడుతుంది.
మనస్య్ అన్యత్ర సంసక్తే కథ్యమానాపి యత్నతః । లతా పరశుకృత్తేవ కథా విచ్ఛిద్యతే బత
మనసు ఇంకొక్కడా లీనమై ఉన్నప్పుడు, ఎంత జాగ్రత్తగా కథ చెప్పినా, అది మధ్యలోనే ఆగిపోతుంది. అది పరశువుతో తెగిన వల్లి లాంటిది.
మనస్య్ అద్రితటారూఢే గృహస్థేనాపి జన్తునా । శ్వభ్రాభ్రకన్దరభ్రాన్తిదుఃఖం సమనుభూయతే
మనస్సు మోహంలో మునిగిపోతే, ఇంటివాడైనా ఎవరైనా, లోతైన గుహలు, మబ్బులు, లోయల్లో తల్లడిల్లినట్టు బాధను అనుభవిస్తారు.
మనస్య్ ఉల్లసితే స్వప్నే హృద్య్ ఏవ పురపర్వతాః । ఆకాశ ఇవ విస్తీర్ణే దృశ్యన్తే నిర్మితాః క్షణాత్
మనస్సు కలలో ప్రకాశిస్తే, మన హృదయంలోనే ఆకాశంలా విస్తరించి నగరాలు, కొండలు ఒక్క క్షణంలో కనిపిస్తాయి.
మనో విలులితం స్వప్నే హృద్య్ ఏవాద్రిపురావలీమ్ । తనోతి చలితో ఽమ్భోధిర్ వీచీచయమ్ ఇవాత్మని
కలలో మనస్సు కలవరపడితే, అది తనలోనే కొండల వరుసలు, నగరాలను సృష్టిస్తుంది, అలలు ఎగిసే సముద్రంలా.
అన్తర్ అబ్ధేర్ జలాద్ యద్వత్ తరఙ్గాపీడవీచయః । దేహాన్తర్ మనసస్ తద్వత్ స్వప్నాద్రిపురరాజయః
ఎలా సముద్రపు లోపల నీటిలోంచి తరంగాలు, అలలు పుడతాయో, అలాగే మన శరీరంలో మనస్సు కలల కొండలు, నగరాల రాజ్యాలను సృష్టిస్తుంది.
అఙ్కురస్య యథా పత్త్రలతాపుష్పఫలశ్రియః । మనసో ఽస్య తథా జాగ్రత్స్వప్నవిభ్రమభూతయః
ఎలా మొక్కలో మొగ్గలు, ఆకులు, కొమ్మలు, పువ్వులు, పండ్లు పుట్టుకొస్తాయో, అలాగే మనస్సు నుంచే మెలకువలో, కలలో అనేక భ్రమలు, రూపాలు ఉద్భవిస్తాయి.
వ్యతిరిక్తా యథా హేమ్నో న హైమవనితా తథా । జాగ్రత్స్వప్నక్రియాలక్ష్మీర్ వ్యతిరిక్తా న చేతసః
బంగారు ఆభరణాలు బంగారుకు వేరుగా లేవు కదా, అలాగే మెలకువలో, కలలో జరిగే క్రియల అందాలు కూడా మనసుకు వేరుగా లేవు.
ధారాకణోర్మిఫేనశ్రీర్ యథా సంలక్ష్యతే ఽమ్భసః । తథా విచిత్రవిభవా నానాతేయం హి చేతసః
నీటిలో ప్రవాహాలు, చినుకులు, నురుగు, అందం ఎలా కనిపిస్తాయో, అలాగే మనస్సు నుంచే ఎన్నో రకాల వింతలు, వైభవాలు ఉద్భవిస్తాయి.
స్వచిత్తవృత్తిర్ ఏవేయం జాగ్రత్స్వప్నదృశోదితా । రసావేశాద్ ఉపాదత్తే శైలూష ఇవ భూమికామ్
మనసు స్వభావమే మెలకువ, కల అనుభవాలుగా కనిపిస్తుంది. అది ఏ రుచి పొందితే ఆ పాత్రను నటుడు వేషం వేసుకున్నట్టు ధరించుకుంటుంది.
చణ్డాలత్వం హి లవణః ప్రతిభాసవశాద్ యథా । తథేదం జగద్ ఆభోగి మనోమననమాత్రకమ్
లవణుడు చండాలుడైనట్టు, అది కేవలం భ్రమ వల్లే జరిగినదని మనం తెలుసుకోవాలి. అలాగే ఈ లోకమూ మనసులో కలిగే భావన వల్లే అనుభవించబడుతుంది, నిజంగా అది మనస్సులో ఊహించుకున్నదే.
యద్ యత్ సంవేద్యతే కిఞ్చిత్ తేన తేనాశు భూయతే । మనోమనననిర్మాణం యథేచ్ఛసి తథా కురు
ఏది ఎలా అనిపించదో, అదే విధంగా అది వెంటనే ప్రాప్తిస్తుంది. మనస్సు ఊహించినదాన్ని నీవు కోరినట్లు సృష్టించుకోగలవు.
నానాపురసరిచ్ఛైలరూపతామ్ ఏత్య దేహినామ్ । తనోత్య్ అన్తస్స్థమ్ ఏవేదం జాగ్రత్స్వప్నభ్రమం మనః
ఈ మనస్సు, శరీరధారులలో, ఎన్నో పట్టణాలు, నదులు, పర్వతాల రూపాలు ధరించి, జాగ్రత్త, స్వప్న భ్రమలను కలిగిస్తుంది.
సురత్వాద్ దైత్యతామ్ ఏతి నాగత్వాన్ నగతామ్ అపి । ప్రతిభాసవశాచ్ చిత్తమ్ ఆపదం లవణో యథా
మనస్సు భ్రమ వల్లే దేవతగా, దానవుడిగా, పాముగా, పర్వతంగా కూడా మారుతుంది. లవణుడు ఎదుర్కొన్న పరిస్థితిలా ఇదీ జరుగుతుంది.
నరత్వాద్ ఏతి నారీత్వం పితృత్వాత్ పుత్రతాం పునః । యథా క్షిప్రం ప్రతి నటస్ స్వసఙ్కల్పాత్ తథా మనః
మనస్సు మగవాడిగా మారి, మళ్లీ ఆడవాడిగా అవుతుంది; తండ్రిగా ఉండి, మళ్లీ కొడుకుగా అవుతుంది. నాటకంలో నటుడు తన మనసు ప్రకారం పాత్రలు మార్చుకుంటాడే, అలాగే మనస్సు కూడా తన సంకల్పంతో ఇలా మారుతుంది.
సఙ్కల్పతః ప్రమ్రియతే సఙ్కల్పాజ్ జాయతే పునః । మనశ్ చిరతరాభ్యస్తాజ్ జీవతామ్ ఏత్య్ అనాకృతి
మనస్సు సంకల్పంతో నశిస్తుంది, అదే సంకల్పంతో మళ్లీ పుడుతుంది. దీర్ఘకాలంగా అలవాటైన మనస్సు, స్థిరమైన రూపం లేకపోయినా, జీవుల స్థితిని పొందుతుంది.
మనో మననసమ్మూఢమ్ ఊఢవాసనమారుతాత్ । సఙ్కల్పాద్ యోనిమ్ ఆయాతి సుఖం దుఃఖం భయాభయే
మనస్సు తన ఆలోచనల్లో మునిగి, పాత అలవాట్ల గాలి తోడై, సంకల్పంతో వివిధ జన్మలను పొందుతుంది. అప్పుడు అది సుఖం, దుఃఖం, భయం, భద్రత — ఇవన్నీ అనుభవిస్తుంది.
సుఖం దుఃఖం చ మనసి తిలే తైలమ్ ఇవ స్థితమ్ । తద్ దేశకాలవశతో ఘనం వా తను వా భవేత్
సుఖం, దుఃఖం అన్నీ మనస్సులోనే ఉంటాయి; అవి నువ్వులలో నూనె ఉన్నట్టు. కాలం, ప్రదేశం బట్టి అవి కొన్నిసార్లు బలంగా, మరికొన్నిసార్లు మృదువుగా ఉంటాయి.
తైలం తిలస్య చ క్రాన్త్యా స్ఫుటతామ్ ఏతి శాశ్వతీమ్ । చేతసో మననాసఙ్గాద్ ఘనీభూతే సుఖాసుఖే
నువ్వులను నొక్కితే నూనె బయటకు వచ్చి, శాశ్వతమైన పారదత్వాన్ని పొందినట్లు, మనస్సు సుఖదుఃఖాలను పదే పదే ఆలోచిస్తే, అవి గట్టిగా ఏర్పడి స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి.
దేశకాలాభిధానేన రామ సఙ్కల్ప ఏవ హి । కథ్యతే తద్వశాద్ యస్మాద్ దేశకాలౌ స్థితిం గతౌ
రామా, 'ప్రదేశం', 'కాలం' అని పిలవబడేది నిజానికి మన ఊహ మాత్రమే. ఊహ శక్తివల్లే ప్రదేశం, కాలం ఉన్నట్లు అనిపిస్తాయి.
ప్రశామ్యత్య్ ఉల్లసత్య్ ఏతి యాతి నన్దతి వల్గతి । మనశ్ శరీరసఙ్కల్పే ఫలితే న శరీరకమ్
మనస్సు శరీరాన్ని ఊహించుకుంటూ, ఒక్కసారిగా శాంతిస్తుంది, మళ్ళీ ఉల్లాసంగా లేచి, కదిలి, ఆనందించి, ఎగిరిపడుతుంది. కానీ ఆ ఊహ నెరవేరిన తర్వాత, నిజంగా శరీరం ఉండదు.
నానాస్ఫాలసముల్లాసైస్ స్వసఙ్కల్పోపకల్పితైః । మనో వల్గతి దేహే ఽస్మిన్ స్వశ్వవార ఇవాజిరే
ఈ శరీరంలో మనస్సు, తన ఊహల వల్ల కలిగే ఎన్నో ఉల్లాసాలతో, తన ఆలోచనలతో, ఒక గుర్రం తన బంధనంలో ఎలా దూకుతుందో అలా ఉల్లాసంగా కదులుతుంది.
చాపలే ప్రసరస్ తస్మాద్ అన్తర్ యేన న దీయతే । మనో వినయమ్ ఆధత్తే తస్యాలాన ఇవ ద్విపః
కలవరానికి మనసులో లోపల ఆసక్తి లేకపోతే, మనస్సు ఆత్మ నియంత్రణను పొందుతుంది. అది కట్టిన ఏనుగు ఎలా ఉంటుందో, మనస్సు కూడా అలా శాంతంగా ఉంటుంది.
న స్పన్దతే మనో యస్య శస్త్రస్తమ్భ ఇవోత్తమః । సద్వస్తునో ఽసౌ పురుషశ్ శిష్టాః కర్దమకీటకాః
ఎవరి మనస్సు స్థిరంగా, కదలకుండా, ఆయుధంతో బలంగా నాటిన స్తంభంలా ఉంటుందో, వారు నిజమైన మనిషి. మిగతావారు మట్టిలో పురుగుల్లా ఉంటారు.
యస్యాచాపలతాం యాతం మన ఏకత్ర సంస్థితమ్ । అనుత్తమపదేనాసౌ ధ్యానేనానుగతో ఽనఘః
ఎవరి మనస్సు ముందుగా చంచలంగా ఉండి, తర్వాత ఒకచోట స్థిరపడిందో, వారు ధ్యానం ద్వారా పరమ పదాన్ని చేరుకుంటారు, పాపరహితుడా!
సంయమాన్ మనసశ్ శాన్తిమ్ ఏతి సంసారసమ్భ్రమః । మన్దరే ఽస్పన్దతాం యాతే యథా క్షీరమహార్ణవః
మనస్సు నియంత్రణలో ఉన్నప్పుడు, ఈ లోకజీవితంలోని కలకలం శాంతిస్తుంది. అది మందర పర్వతం ఆగిపోయినప్పుడు పాల సముద్రం ఎలా నిశ్శబ్దంగా మారుతుందో అలా.
మనసో వృద్ధయో యా యా భోగసఙ్కల్పవిభ్రమైః । సంసారవిషవృక్షస్య తా ఏవాఙ్కురయోనయః
మనసులో అనుభవాల కోరికల వల్ల కలిగే భ్రమలే, ఈ సంసారమనే విషవృక్షానికి మొగ్గలు పుట్టించే మూలాలు.